Кіріспе

Желкеншік аралы, сондай-ақ Джиигурру немесе Дииигурра деп те аталады, Австралияның Квинсленд штатындағы Ұлы Барьерлі рифтегі арал, Брисбеннің солтүстік-батысында орналасқан. Ол Палфри аралын да қамтитын Желкеншік аралдары тобының бөлігі, сондай-ақ Желкеншік аралы ұлттық паркінің құрамында. Желкеншік аралы Кук округіндегі Желкеншік жерінде орналасқан. Желкеншік аралдары тобының түпкілікті иелері – Дингал (немесе Дингиль) деп аталатын Австралияның аборигендері кланы.

Тарих

Археологиялық қазбалар мен зерттеулер көрсеткендей, аралда адамдардың қоныстануы 6510–5790 cal BP кезеңіне дейін жетеді, бұл Джиигуррудың Ұлы Барьерлі рифтің солтүстік бөлігіндегі ең ерте теңіз аралы екенін көрсетеді. Дэвид Хортонның 1996 жылғы Норман Тиндейлдің картасының суреті Гугу Йимитирр халқының жерлері Хоуп Вейлдің оңтүстігінен Лизард аралын қамтитын аймаққа дейін созылатынын көрсетеді. Ұлы Барьерлі риф теңіз паркі басқармасының веб-сайтында «Guugu Yimidhirr Warra Nation» дәстүрлі жерлері Лизард аралынан Хоуп Вейл аймағына дейін жатады делінген. «Dingaals Lizard Island» веб-сайтында бұл аралдың мыңдаған жылдар бойы Дингал халқының қамқорлығында болғаны айтылады. Кернс институты мен Квинсленд парктері мен жабайы табиғат қызметі мәліметтері бойынша, Дингал халқы – Лизард аралдары тобының дәстүрлі иелері. 2024 жылғы сәуір айының мәліметі бойынша, Дингалдардың ағасы Гордон Чарли болып табылады. Арал ұзақ жылдар бойы қасиетті орын саналған, оны рәсімдер мен сауда үшін пайдаланған. 2024 жылғы зерттеу көрсеткендей, онда тұрған адамдар аймақтағы ежелгі теңіз желілеріне қатысқан, соның ішінде мұхитқа жүзуге арналған кемелерді салу және навигация саласындағы дамыған білімдерге ие болған. Кук Лизард аралының ең биік нүктесіне көтеріліп, рифтердің лабиринты арқылы теңізге бағдар белгілеген, содан бері аралдың шыңы «Кук көрігі» деп аталады. 1840 жылдары шотланд табиғаттанушысы Джон МакГиллврей 1861 жылы «Джулия Перси» кемесімен аралға сапар шегіп, 15 жыл бұрын Сидней, Сингапур және Гонконгтан келген теңіз өнімдерін жинаушы кемелердің жұмыс істегенін жазған. Квинсленд штатының мемлекеттік кітапханасында миссис Уотсонның екі күнделігі сақталуда. Бірі – оның Лизард аралындағы соңғы тоғыз айы туралы, ал екіншісі – оның соңғы күндерін сипаттайтын жазбалар. Шабуылға жауап ретінде аборигендерге қарсы жазалау экспедициясы ұйымдастырылып, көптеген жазықсыз аборигендер кек ретінде қырғынға ұшырады. Лизард аралының ең биік нүктесі – «Кук көрігі», теңіз деңгейінен жоғары. Аралда граниттен шыққан кварц құмдары табылған. Ортаңғысы өте үлкен, жалпы ауданы 17 орынды алып жатыр. Оны алғаш рет 1978 жылы Джим Спехт байқаған, ал 1992 жылы Робин Миллс қазып шығарған. 2009 жылы Спехтті қоса алған топ бұл жерді қайта қазып, X x траншеясын жасап, алты стратиграфиялық қабатты анықтаған. Радиокөміртекпен талдау көрсеткендей, базалық қабаттан (6) алынған ағаш көмірінің жасы 3358–2929 cal BP аралығында. 2009 жылдың қазан айында Лентфер, Спехт және Дингал халқының өкілі Джонатан Чарли Миллс траншеясының шығысында жаңа траншея қазуды бастады. Бұл жаңа қазба x x болды және Миллс траншеясына ұқсас алты қабатты стратиграфияны көрсетті. 6-қабаттың базалық деңгейінен кварц, гранит және пемзаның сынықтары табылды, радиокөміртекпен талдау нәтижесінде олардың жасы 3815–3571 cal BP және 3206–2959 cal BP екені анықталды.

Мангроув жағасы

2006 жылы Жаңа Зеландия археологы Мэтью Фелгейт аралда демалыс кезінде Мангроув жағалауындағы су тасқыны аймағында кездейсоқ түрде қыш ыдыстар тапты. Бұл табылган алғашқы қыш ыдыс болды және 2010 жылы Фелгейт жасаған зерттеуде жарияланды; алайда, сол кезде оны сенімді түрде мерзімдеу мүмкін болмады. Зерттеу авторларының қатарында Уолмбар абориген корпорациясының төрағасы Кеннет Маклин, Дингаал және Нгуррумунгу қауымдастықтарының өкілдері, сондай-ақ ANSTO-дан Куан Хуа радиокөміртекпен мерзімдеу саласындағы сарапшы бар. Қыш ыдыстар Лапита мәдениетіне жатпайтынына нақты дәлелдер бар, бұл аралдың аборигендермен үздірілмей маусымдық түрде қоныстанғандығын көрсетеді. Осы жерде жаңа сынықтар табылмайынша белгісіз, одан әрі зерттеулер қажет. Lizard Island ұлттық паркі Квинсленд парктері мен жабайы табиғат қызметі (Парктер мен ормандар) басқаруында.

Өсімдік түрлері

Голоценнің басында теңіз деңгейінің көтерілуі нәтижесінде Ящериц аралы оқшауланды, ал жағалаудағы пальмалар мен шөптердің орнына мангр орман бірте-бірте қалыптасты. Аралда бірнеше ерекше өсімдік қауымдастығы бар, олардың ішінде негізінен *Themeda australis* және *Arundinella nepalensis* (төменгі бойлы шөп) және тропикалық орманның, сондай-ақ жартылай жапырақты нотофиллдің (құрғақ тропикалық орман) шағын алқаптары бар. Негізінен *Acacia crassicarpa* және кейбір *Eucalyptus tessellaris* ағаштарынан тұратын ормандар, сондай-ақ *Thryptomene oligandra* сияқты бұталар мен панданустың батпақты жерлері кездеседі. Жағалаудағы құмды төбелерде жағалау өсімдіктері өседі. Аралда ең көп кездесетін кесіртке – сары дақты монитор (Varanus panoptes). Кесірткелер мен геккондар да Ящериц аралын мекендейтін бауырымен жорғалаушылардың ішінде. Төменгі жазықтықтағы жота тілді кесіртке (Eremiascincus pardalis) және құмды жаңбырлы кесіртке (Carlia dogare) – бұл аралда кездесетін Квинсленд эндемиктері. Шеверт геккосы (Nactus cheverti) – Квинслендке ғана эндемик аралдағы жалғыз геккон. Питон мен ағаш жыландары көптеп кездеседі, ал аралдағы ең қауіпті жылан – қоңырбас жылан (Furina tristis) сирек ұшырасады. 2009 жылға дейін Ящериц аралында жергілікті кеміргіштер тіркелмеген. 2009 жылдың қазан айында аралда су егесі (Hydromys chrysogaster) байқалды және 2012 жылға дейін олардың саны тұрақты түрде артты. 2010 жылы Оңтүстік аралда Кейп-Йорк мозаикалы құйрықты тышқан (Melomys capensis) табылды, ол арал тобындағы алғашқы жергілікті кеміргіш ретінде тіркелді.

"Жаратыш аралы" ғылыми-зерттеу станциясы

Лизард аралының ең батыс нүктесінде орналасқан зерттеу станциясы Австралия мұражайымен басқарылады, коралл рифтерін зерттеуге қызығушылық танытқандарға зерттеу және білім беру мүмкіндіктерін ұсынады. Станцияда жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде 1973 жылы станция ашылғаннан бері австралиялық және халықаралық зерттеушілер шамамен 1000 ғылыми жарияланым жасады.

Жазғы демалыс орны

Аралдың солтүстік-батыс жағында Гонконг қор биржасында тіркелген Sea Holdings компаниясына тиесілі және 2009 жылдың қараша айына дейін Voyages Hotels & Resorts компаниясы басқарған, кейін Delaware North компаниясы басқарған аса сәнді курорт орналасқан.