Кіріспе
Америкалық авиатор Клайд Эдвард Пэнгборн (28 қазан 1895 – 29 наурыз 1958), "Upside Down Pangborn" деген лақап атымен танымал, 1920 жылдары Гейтс Flying Circus үшін әуедегі трюктер орындаған американдық авиатор және barnstormer болды. Ол Иван Р. Гейтспен серіктестікте жұмыс істеген, аталмыш цирктің жартылай иесі, бас ұшқышы және операциялық менеджері болды. 1931 жылы Пангборн мен оның серік ұшқышы Хью Херндон-младший Miss Veedol атты ұшағымен Тынық мұхиты арқылы бірінші тоқтаусыз ұшуды жүзеге асырды.
Clyde Edward Pangborn (c. October 28, 1895 – March 29, 1958), nicknamed "Upside Down Pangborn", was an American aviator and barnstormer who performed aerial stunts in the 1920s for the Gates Flying Circus. He was its half owner, chief pilot and operating manager, working in partnership with Ivan R. Gates. In 1931, Pangborn and co pilot Hugh Herndon Jr. flew their plane, Miss Veedol, on the first non stop flight across the Pacific Ocean.
Ерте өмір және мансап
Клайд Эдвард Пэнгборн, Макс пен Опал Лэмп Пэнгборнның ұлы, Вашингтон штатындағы Бриджпорт қаласында, Челан көліне жақын жерде дүниеге келді. Оның нақты туған жылы белгісіз, себебі ол әртүрлі құжаттарда 1893, 1894, 1895 және 1896 жылдарын көрсеткен, қажеттілікке қарай жасын үлкен немесе кішкентай етіп өзгертетін. 1900 жылғы АҚШ халық санағында Клайд Пэнгборн (1893 жылғы қазан айында туған) және оның ағасы Перси (1891 жылғы қаңтар айында туған) аналары Оламен бірге Вашингтон штатының Спокан қаласында тұрғандығы тіркелді. 1910 жылы Клайд (16 жаста) және Перси (19 жаста) Айдахо штатының Бенава округіндегі Сент-Марис қаласында Альфред Хеймарк отбасында пансионда тұрды. Халық санағы 15 сәуірде жүргізілді, Клайдқа 17-ге толуға қазан айы күтіп тұрған. Бірінші дүниежүзілік соғысқа шақыру қағазында ол өзін "1895" жылы туған деп көрсеткен, бұл тіркелген жері Айдахо штатының Шошон қаласы еді. Ол екі жасқа келгенде ата-анасы ажырасып, анасымен бірге Айдахо штатына көшіп келді. 1914 жылы орта мектепті бітіріп, Айдахо университетіне түсті, онда екі жарым жыл инженерлік-құрылыс мамандығын оқыды. Пангборн американдық композитор Джордж Фредерик Маккейдің (1899–1970) туысы болды, ол Вашингтон штатының Спокан қаласында өсті және кейбір шығармаларының сөздерін Артур Пангборн псевдонімімен жазды. Университетті бітіргеннен кейін Пангборн Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әуе күшіне қосылмас бұрын кен компаниясында қысқа уақыт инженер болып жұмыс істеді. Ұшқыштар даярлау курсын бітірген соң, ол Техас штатының Хьюстон қаласындағы Эллингтон әскери базасында ұшқыштарға нұсқаушы болып тағайындалды. Курсанттарға Curtiss JN 4 "Jenny" бипланын ұшыруды үйретіп жүргенде, Пангборн ұшағын арқасына аударып, ұзақ уақыт бойы басқа айналдырып ұшуды үйренді, осыдан оған "Айналма Панг" деген лақап ат қойылды.
Балабақшаға шабуыл жасау
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Пангборн тоғыз жыл бойы ұшақпен ұшу, көрмелер мен әуедегі акробатикамен айналысты. Ол Иван Гейтспен бірлесіп құрған «Гейтс Ұшқыш циркі» құрамында өнер көрсетті. Цирк халықаралық деңгейде гастрольдеп, Пангборнды әуеде ұшақтарды ауыстыруымен танымал етті. Мансабының басында ол ұшып бара жатқан ұшаққа секіруге тырысқанда жылдам келе жатқан машинадан құлап жарақат алды; бұл оның ұшқыш мансабындағы жалғыз ауыр жарақат болды. Техас штатының Хьюстон қаласында парашютпен секіру көрсетілімі кезінде каскадер Розали Гордон Пангборнның қону шассисіне ілініп қалғанда, оны құтқаруға көмектескені үшін ұлттық деңгейде танылды. «Ұшқыш цирк» құрамында болған кезінде Пангборн 12 500 мильден астам ұшып, мыңдаған жолаушы тасымалдады. Осы кезеңде ол кейіннен өзінің серігі болған Хью Херндонмен танысты. Көптеген болашақ авиация сардары Пангборнмен алғашқы рейсін жасады. Мысалы, екінші дүниежүзілік соғыстағы аса көрнекті ұшқыш Грегори Бойингтон 8 жасында Пангборнның қораларды аралап ұшуларының бірі кезінде алғаш рет ұшқан. 1929 жылы «Ұшқыш цирк» таратылды, бірақ Пангборн өзінің басқа да бірнеше бизнесімен ұшуын жалғастырды. Алайда, Ұлы депрессия олардың барлығын банкротқа ұшыратты, соның салдарынан ол ұшудағы әлемдік рекордтарды жаңаруға назар аударды.
Жер шарын айналып өтудің сәтсіз әрекеті
1931 жылы Пангборн мен Херндон әлемді айналып ұшуға және 1929 жылы Graf Zeppelin дирижаблі орнатып қойған 20 күн мен 4 сағаттық рекордты жаңаруға тырысты. Standard Oil компаниясының мұрагері Элис Бордманның ұлы Херндон, ұшуды қаржыландыру үшін анасынан 100 000 доллар сұрады. Бірақ олар ұшуды жоспарлап жатқанда, Уайли Пост пен Гарольд Гатти 8 күн мен 15 сағаттық жаңа рекордты орнатып, бұрынғысын ескірді. Дегенмен Пангборн мен Херндон 1931 жылдың 28 шілдесінде Нью-Йорктен қызыл Bellanca J 300 Long Distance Special, Miss Veedol ұшағымен ұшып кетті, бірақ нашар ауа райының салдарынан Сібір үстінен ұшып бара жатқанда жорықтан бас тартуға мәжбүр болды. Бұл екі адам Джон Поландо мен Рассел Бордманнан бірнеше минут бұрын ұшып кеткен еді, ал олар үш күннен кейін Стамбулға сәтті жетті.
1931 жылы Тынық мұхит аралық ұшу
Олар 25 000 долларлық жүлде алғандықтан, Пангборн мен Херндон Тынық мұхиты арқылы бірінші тоқтаусыз ұшуды жасауға шешім қабылдады. Дайындық үшін олар Сібірден Жапонияға ұшты. Құжаттау мақсатында Херндон бірнеше фотосурет және 16 мм-лік кино түсірді, олардың кейбіреулері Жапонияның теңіз базаларына қатысты. Фотосуреттер және елге кіруге қажетті құжаттардың жеткіліксіздігі (олар мұны білмеген), олардың түрмеге қамалуына себеп болды. Ақырында олар 1000 доллар айып төлеп босатылды, бірақ «Мисс Видол» ұшағымен бір рет қана ұшуға мүмкіндік алды; егер олар Жапонияға оралса, ұшақ тәркіленіп, олар қайта түрмеге қамалатын еді. Ұшуға басқа да қиындықтар кедергі келтірді. Пангборн мен Херндонның «күшпен дайындалған» карталары мен кестелерін ұлтшыл «Қара Аждаһа» қоғамы ұрлады, олар жапондық жабдықпен ұшатын жапон пилоты бұл жобаны бірінші болып аяқтауын қалады. Бұл қашықтық Чарльз Линдбергтің Нью-Йорктен Парижге жасаған ұшуынан 2000 мильге артық болды (8500 км). Ұшып көтерілгеннен кейін үш сағаттан соң мәселе туындады: қону шассиін тастауға арналған құрылғы ішінара жұмыс істемеді. Шасси шығарылды, бірақ екі түбіртек тіреуі қалды. Пангборн оларды алып тастау үшін 14 000 фут биіктіктегі қанат тіректеріне жалаң аяқ көтерілуге мәжбүр болды. Шығыс Веначидегі Pangborn Memorial (EAT) аймақтық әуежайы да оның жетістігін құрметтейді. «Мисс Видол» Сиэтлге тасымалданды, онда оны жөндеп, қону шассиін ауыстырды. Пангборн мен Херндон әлемді аралап ұшуды аяқтау үшін Нью-Йоркке ұшты. 1935 жылға дейін Пангборн жапондық авиациясының мүмкіндіктерін байқап, талдап, жапондық ұшақтардың Чикагоға жетуге қабілетті екенін ескертті.
1934 жылғы Англия-Австралия жарысы
1934 жылы Пангборн полковник Роско Тернермен бірге Макробертсон жарысына қатысып, Boeing 247 ұшағымен ұшты. Тернер мен Пангборн көлік санатында екінші орынды (ал жалпы есеп бойынша үшінші орынды) алды, бірақ бұл нәтижеде Boeing 247 ұшағының кейіннен басты бәсекелесі болған жаңа Douglas DC 2 ұшағынан қалып қойды.
1936 жылы Мәскеуге ұшқан
1936 жылы Vance Flying Wing 1936 жылы аукционда 2500 долларға Mason Aircraft Corporation компаниясы сатып алды. Пангборн бұл ұшақты Техас штатының Даллас қаласынан Мәскеуге ұшу үшін пайдалануды жоспарлаған. Пангборн визасыз елге кіргендігі үшін Латвия шекарасына жақын жерде тоқтатылды. Ол 1937 жылғы 21 шілдеде босатылып, Нью-Йорк конгрессмені Уильям Сировичтің көмегімен Мәскеуге ұшып кетті.
Кейінгі мансап
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын ол Нью-Касл, Делавэр штатындағы Bellanca Aircraft Corporation компаниясының бас сынақ ұшқышы болды. 1937 жылы ол Англияның Саутгемптон қаласындағы Cunliffe Owen Aircraft компаниясы үшін Англия мен Еуропада Burnelli Aircraft-ты көрсетті. Ол 1930-жылдардың аяғына дейін Cunliffe Owen компаниясында әскери ұшақтарды сынақтан өткізу жұмыстарында болды. 1939 жылдың соңында Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Пангборн Корольдік әуе күштеріне (RAF) қосылып, RAF Ferry Command ұйымдастыруға көмектесті. Ол АҚШ және Канада бойынша пилоттарды Ferry Command және Eagle Squadron үшін тартты. 1941 жылдан 1945 жылы соғыс аяқталғанға дейін Пангборн Корольдік әуе күштері Ferry Command-ының аға капитаны болып қызмет етті, осы кезеңде ол шамамен 170 транс-океандық ұшу жасады (Атлантика және Тынық мұхиттарын кесіп өтті). 1942 жылы ол алғашқы Lancaster ауыр бомбалаушысын АҚШ-қа сынақтар үшін әкелді, кейін сол ұшақпен қайтып келіп, оны АҚШ Әскери-әуе күштеріне және АҚШ пен Канаданың ірі ұшақ құрастырушыларына көрсетті. Осы аралықта Пангборн соғыс кезінде қолданылған барлық көп қозғалтқышты ұшақтарды ұшырды. 1941 жылдың желтоқсанында АҚШ соғысқа қатысқаннан кейін ол АҚШ әскерінде қызмет етті. 1946 жылы RAF-тен босатылып, коммерциялық ұшқыш ретінде мансабын жалғастырды. Ол коммерциялық ұшу бағыттарын жаңартты және ұшақтарды жетілдірді. Ол кез келген ұшақты – бір немесе көп қозғалтқышты, құрлықта немесе суда қонуға қабілетті – ұшуға лицензия алған және 40 жылдық ұшқыштық тәжірибесінде 24 000 сағаттан астам ұшқан. Пангборн 1958 жылы қайтыс болды және Арлингтон ұлттық зиратында әскери салтанатпен жерленді. Оның құжаттары Вашингтон штаты университетінің мұражайында және Сиэтлдегі Ұшу мұражайында сақталады. Пангборн 1995 жылы Ұлттық авиациялық даңқ залына енгізілді.