Кіріспе
Югослав коммунистік саясаткері Моша Пижаде (Моше Пиаде; efn Пижаде өзінің 14 жасқа толған күні 1903 жылдың 22 желтоқсанында болғанын жазған. 1910 жылы Белградқа оралғаннан кейін, 1913 жылы ол сол кездегі Оңтүстік Сербиядағы Охридке көшіп барды, онда өнер мұғалімі болды, сонымен қатар француз және неміс тілдерін оқытты. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Сербия армиясына ерікті болып қосылғысы келді, бірақ қабылдамады. Келесі жылы ол Белградқа оралып, 1915 жылдың қыркүйегінде Сербияны Австро-Мажарстан басып алғанға дейін «Правда» газетінде жұмыс істеді. Оккупация кезінде Пижаде Чуприяда официант, содан кейін Вальеводе жарнамашы болып жұмыс істеді. IWPY 1923 және 1925 жылғы парламент сайлауларында бірде-бір орын жеңіп алмады. Ақырында, IWPY-ге де тыйым салынды. 1920 жылдары КПЯ ішіндегі «оңшыл» және «солшыл» фракциялар арасындағы күрес кезінде Пижаде сол кезде партияны басқаратын оңшылдарға қарсы болды. Ол ленинизм мен большевизмді ынтамен қолдады. IWPY-ге тыйым салынғаннан кейін КПЯ Пижадеге Белградта құпия коммунистік баспахана құруды тапсырды. Баспаханада жасырын түрде коммунистік үнқағаздар мен «Коммунист» атты журнал шығарылды. 1925 жылдың ақпан айында полиция баспахананы тауып алды және Пижаде «мемлекетке қарсы қызметі» үшін 12 жылға бас бостандығынан айырылды (бастапқыда 20 жылға, бірақ апелляциядан кейін мерзімі қысқартылды). 1934 жылы түрмеде ол түрмедегі коммунистік қызметі үшін тағы екі жылға сотталды. Лепоглава түрмесінде ол бес жылға сотталған Иосип Броз Титомен танысты. Олар оның өліміне дейін жақын достас және серіктес болды. Пижаде толық мерзімін өтеген соң, 1939 жылдың сәуірінде босатылды. Сондай-ақ, ол «Коммунистік манифест», «Философияның кедейлігі» және «Саяси экономиканың сынға үлесі» кітабының кіріспесін аударды. 1939 жылы үйіне оралғаннан кейін Пижаде дереу коммунистік қызметін жалғастырды, сондықтан ол 1940 жылдың қаңтарында қайтадан тұтқындалып, Билеча түрмесіне жіберілді. 1940 жылдың сәуірінде босатылып, 1941 жылдың ақпанында қайтадан тұтқындалды. Ол 1941 жылдың 4 сәуірінде, Югославияға Оккупациялық әскерлердің басып кіруінен екі күн бұрын босатылды. Осы кезеңде партизандар көптеген «халық жауларын» өлтірді. Кейіннен коммунистер Фуча ережелерін соғыстан кейінгі жаңа басқару жүйесінің негізі ретінде атап өтті. Пижаде 1942 жылдың қарашасында Бихачта Югославияны Ұлттық азат ету үшін Антифашистік Кеңестің (АВНОЖ) бірінші сессиясын ұйымдастырушылардың бірі болды. Пижаде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғары саяси лауазымдарды атқарды және Югославия Коммунистік партиясының Орталық Комитеті мен Политбюросының мүшесі болды, ол Титоның партизандарының көшбасшыларының бірі болды. Оның кодовые аты Чича Янко (Дядя Янко) және Шики болды. Соғыстағы қызметі үшін Пижаде Югославияның Халық Батыры орденімен, Халықтық азаттық орденімен және 1941 жылғы партизандардың естелік медалімен марапатталды. Ол жаңадан жарияланған Югославия Федеративтік Халық Республикасының үкіметінде маңызды рөл атқаруын жалғастырды. Ол Уақытша Ұлттық Ассамблеяның вице-президенті (1945), 1945-1953 жылдар аралығында Ұлттық Ассамблея Президиумының вице-президенті (мемлекет басшысының орынбасары), 1953-1954 жылдар аралығында Федералды атқарушы кеңестің (үкімет) вице-президенті, содан кейін Федералды халық ассамблеясының президенті (1954-57) болды. 1945 жылдың тамызында Пижаде АВНОЖ-дың 3-ші (соңғы) сессиясында баяндама жасады. Сессияда АВНОЖ Уақытша Ұлттық Ассамблеяға айналды, ал Моше Пижаде оның вице-президенті болды. Ол Ассамблеяның Заң шығару комитетінің төрағасы болды. Қыркүйек айында ол аграрлық реформаны жүзеге асыруды тапсырған кеңестің төрағасы болып тағайындалды. 1945 жылғы парламент сайлауында ол Белград қаласының сайлау округінің өкілі ретінде Құрылтай жиналысының мүшесі болып сайланды. Ол 1946 жылғы Югославия Конституциясы ретінде бекітілген жаңа конституцияның мәтінін дайындауды тапсырған комитеттің мүшесі болды. Жаңа конституция қабылданғаннан кейін, Құрылтай жиналысы Ұлттық жиналысқа айналды, ал Пижаде Ұлттық жиналыстың төралқасының вице-президенті болып сайланды, ол 1953 жылы жойылғанға дейін осы лауазымда болды. Ол бұл лауазымда 1954 жылдың қаңтарына дейін, ол Федералды Ұлттық Ассамблеяның президенті болып сайланғанға дейін болды. Ол өлгенше сол қызметте болды. 1948 жылы Пижаде Титоны Югославияда қалған яһудилерге Израильге көшіп келуге рұқсат беруге көндірді. Тито бір рет ерекше жағдай жасалып келісті. Нәтижесінде, 3000 яһуди 1948 жылдың желтоқсанында SS Kefalos кемесімен Югославиядан Израильге көшті. Олардың арасында Томми Лапид болды, ол Израильдің Премьер-министрінің орынбасары болды және Яир Лапидтің әкесі болды.
Moša Pijade (, alternate English transliteration Moshe Piade; efn|name=fn1|According to most sources, Pijada was born on 4 January 1890 (Gregorian calendar). Pijade himself wrote that his 14th birthday was on 22 December 1903. After returning to Belgrade in 1910, In 1913, he moved to Ohrid in then southern Serbia, where he worked as an art teacher, but also tough French and German. When the World War I broke out in 1914, he volunteered to serve in the Serbian Army, but was refused. Next year, he moved back to Belgrade where he worked for the Pravda newspaper until the Austro Hungarian occupation of Serbia in September 1915. During the occupation, Pijade worked as a waiter in Ćuprija and then as an advertising professional in Valjevo. The IWPY won no seats at the 1923 and 1925 parliamentary elections. Eventually, the IWPY was banned too. During the in fight between the "rightist" and "leftist" factions inside the CPY during the 1920s, Pijade opposed the rightists, who led the party at that time. He fervently argued for Leninism and Bolshevism. After the ban of IWPY, the CPY tasked Pijade with establishing secret communist print shop in Belgrade. The print shop secretly published communist leaflets and a magazine called Komunist. In February 1925, the print shop was discovered by the police and Pijade was sentenced to 12 years in prison due to "anti state activity" (Initially to 20 years, but reduced after an appeal). In 1934, while in prison, he was sentenced to two additional years because of the communist activity in the prison. While in the Lepoglava Prison, Pijade met Josip Broz Tito, who was serving a five year sentence. They remained close friends and associates until his death. Pijade served out his full sentence and was released in April 1939. He also translated The Communist Manifesto, The Poverty of Philosophy, and the introduction to A Contribution to the Critique of Political Economy. After returning home in 1939, Pijade immediately continued his communist activity, so he was arrested again in January 1940 and took to the Bileća prison. He was released in April 1940, only to be arrested again in February 1941. He was released on 4 April 1941, two days before the Axis invasion of Yugoslavia. During this period, many "enemies of the people" were killed by the Partisans. Foča Regulations were later celebrated by the communists as the basis of the new post war system of governance. Pijade was one of the main organizers of the First session of the Anti Fascist Council for the National Liberation of Yugoslavia (AVNOJ) in Bihać in November 1942. Pijade held high political posts during World War II and was a member of the Central Committee and the Politburo of the Communist Party of Yugoslavia, being one of leaders of Tito's partisans. His nomes de guerre were Čiča Janko (Uncle Janko) and Šiki. Later career
For his services during the war, Pijade was subsequently awarded the Order of the People's Hero of Yugoslavia, Order of People's Liberation, and the Commemorative Medal of the Partisans of 1941. He continued to maintain an important role in the government of the newly proclaimed Federal People's Republic of Yugoslavia. He was one of the Vice Presidents of the Temporary National Assembly (1945), Vice President of the Presidium of the National Assembly (deputy head of state) between 1945 and 1953, Vice president of the Federal Executive Council (government) between 1953 and 1954, and then President of the Federal People's Assembly (1954 57). In August 1945, Pijade delivered a report at the 3rd (last) session of AVNOJ. At the session, AVNOJ was transformed into the Temporary National Assembly and Moše Pijade stayed its Vice president. He was the chair of the Legislative committee of the Assembly. In September, he was named the chair of the council that was tasked with implementing agrarian reform. At the 1945 parliamentary election, he was elected member of the Constituent Assembly as a representative of the City of Belgrade constituency. He was member of the committee that was tasked with the preparation of the text of the new constitution that was eventually ratified as the 1946 Constitution of Yugoslavia. After new constitution was adopted, the Constituent Assembly was transformed into the National Assembly and Pijade was elected Vice President of the Presidium of the National Assembly, a post he held until it was abolished in 1953. He stayed on that post until January 1954, when he was elected President of the Federal National Assembly. He stayed on that post until his death. In 1948 Pijade convinced Tito to allow those Jews who remained in Yugoslavia to emigrate to Israel. Tito agreed on a one time exception basis. As a result, 3,000 Jews emigrated from Yugoslavia to Israel on the SS Kefalos'' in December 1948. Among those was Tommy Lapid, who became Deputy Prime Minister of Israel and was the father of Yair Lapid.
Өлім және мұра
1957 жылы 15 наурызда Пиджаде Лондоннан Парижге келді, онда ол Югославия парламенті делегациясының басшысы ретінде келіссөздер жүргізді. Ұшақ Ле-Бурже әуежайына сағат 13:30 шамасында қонды. Пиджаде әйелімен Югославия елшісі Алеш Беблердің резиденциясында орналасты. Түстен кейін Пиджаде және оның әйелі Монсо саябағында серуендеді. Серуенде жүргенде ол денсаулығының нашарлағанын сезіп, резиденцияға оралды. Онде демалуға тырысты, бірақ жағдайы нашарлай берді, сондықтан дәрігер шақырылды, алайда ол көмектесе алмады. Пиджаде кешкі сағат 18:15-те қайтыс болды. Қайтыс болу себебі – коронарлық тромбоз. Оның денесі 16 наурызда Белградқа жеткізіліп, Федералдық жиналыстың үйінде қойылды. 18 наурызда ол Белград бекінісі ішіндегі Халық қаһармандарының мазарында жерленді. Ресми мәліметтерге сәйкес, мемлекеттік жерлеу рәсіміне 300 мыңнан астам адам қатысты. Тито, Лидия Шентюрц (Федералдық халық ассамблеясының вице-президенті), Милош Минич және Синиша Станкович азалық сөздерін айтты. Пиджаденің қазасынан кейін Федералдық атқарушы кеңес 15-19 наурыз күндерін ұлттық аза тұру күндері деп жариялады. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін осы мектептердің сегізі «Моша Пиджаде» деген атпен аталады. 2024 жылға қарай Сербияда Пиджаде есімімен 40-қа жуық көше бар. Марибордағы бір көше «Моше Пиджаде» деп аталған. Моша Пиджаде ескерткіші Белградтың орталық бөлігіндегі «Политика» акционерлік қоғамы ғимаратының алдында орналасқан. Ол 1969 жылы ашылып, 1987 жылы мәдени ескерткіш деп жарияланды. 1961 жылы Антун Августинчич салған Загребтегі ескерткіш ашылды, ол сол кезде Пиджаде атындағы ересектер білімі колледжіне жақын орналасқан, бірақ кейіннен мекеме атауын өзгертті және ескерткіш 1993 жылы Трньедегі сол жерден Максимирге, Лавослав Шварц атындағы қарттар үйіне жақын жерге көшірілді. Тағы бір Моша Пиджаде ескерткіші Яйцедегі АВНОЖ мұражайының алдында орналасқан. Подгорицада Моша Пиджаде бюсі де бар. Сисактағы Пиджадеге арналған ескерткіш Югославияның тарауынан кейін алынып тасталды. Пиджаде Югославия пошта маркаларында екі рет бейнеленген. Біріншісі – 1968 жылы «Халық қаһармандары» сериясының бір бөлігі ретінде, екіншісі – 1982 жылы Фоча ережелерінің 40 жылдығына арналған шарада.