Кіріспе

Югослав саясаткері, теоретик және жазушы Милован Джилас (/lang/'/dʒ//ɪ//l//ɒ//s/; , ; 12 маусым 1911 – 20 сәуір 1995) – югослав коммунистік саясаткері, теоретик және жазушы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде партизан қозғалысының және соғыстан кейінгі үкіметтің маңызды тұлғасы болды. Өзін демократиялық социалист деп санаған Джилас Югославияда және бүкіл Шығыс Еуропадағы ең белгілі және көрнекті диссиденттердің біріне айналды. Ол бірнеше онжылдық бойы коммунизмді оны іштен жақсартуға тырысу тұрғысынан сынады; 1989 жылғы төңкерістерден және Югославияның зорлықпен тарауынан кейін ол коммунизмге қарсы тұрғысынан, жастық шағындағы армандарының ақиқаттан алыс екенін түсінген адам ретінде сынға алды.

Ерте өмір және революциялық қызмет

Милован Джилас 1911 жылғы 12 маусымда Черногория Корольдігінің Мойковац қаласының жанындағы Подбищеде шаруа отбасында дүниеге келді. Ол тоғыз баланың төртіншісі болған. Оның әкесі Никола, батырлығы үшін Обилич медалімен марапатталған, 1912–1913 жылдардағы Балқан соғыстары мен Бірінші дүниежүзілік соғыста Черногория армиясында қызмет еткен. Содан кейін ол Албандық естелік медалімен марапатталды. Соғыстан кейін ол Колашиндегі жандармерияға қолбасшылық етіп, Черногорияның Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіне қосылуына қарсы болды. Оның әкесінің әкесі, Алекса, оғыздарға қарсы бандит, хайдук болған, ол Черногория патшасының қайын атасының бұйрығымен өлтірілген. Джиластың анасы, Новка, Ресей империясының Сібір аймағынан шыққан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Джиластың қарындасы Добринка четниктер тарапынан өлтірілді, ал әкесі Косовода Балли Комбетармен болған шайқаста қаза тапты. Джилас Подбище, Колашин және Беранеде білім алған. Оқу кезінде ол әдебиетпен қатар Карл Маркс пен Владимир Лениннің еңбектерімен де танысты. 1929 жылы ол Белград университетінде әдебиетті оқуға түсып, сол кезде коммунист болып кеткен. 1929 жылы елдің атауы Югославия Корольдігі болып өзгерді. Джилас радикалды студент-белсенді болды және Александр I патшаның диктатурасына қарсы шықты. Бұл оны полицияның назарына іліктірді; 1932 жылғы наурыз айында ол үкіметке қарсы демонстрацияға қатысқандығы үшін тұтқындалып, ескерту ретінде сегіз күнге қамауға алынды. Он бір айдан кейін, өзгермегендіктен, Джилас қайтадан тұтқындалды, бірақ бұл жолы ол азапталды және үш жылға Сремска-Митровица түрмесіне сотталды. Түрмеде ол Югославия Коммунистік партиясының (КПЖ) бірнеше жетекші мүшелерімен, соның ішінде Моша Пижаде мен Александр Ранковичпен кездесті. Түрмеде ол одан да радикалданды, берік сталинистке айналды. 1936 жылы түрмеден босатылғаннан кейін Джилас әдебиетті оқуын тоқтатып, КПЖ-мен революциялық қызметке күш салуға шешім қабылдады. Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин КПЖ-ны бақылауға алуға тырысқанда, Джилас КПЖ-ның бас хатшысы Иосип Броз Титомен бірікті. Джилас сондай-ақ Испания азаматтық соғысында республикалық тарапта күресу үшін шамамен 1500 югослав еріктілерін жұмылдыруға көмектесті, бірақ Тито оған соғысқа қатысу үшін Испанияға баруға рұқсат бермеді, өйткені ол Югославияда қажет болды. 1938 жылы Тито оны КПЖ Орталық Комитетіне, ал келесі жылы Политбюроға тағайындады.

Черногориядағы көтеріліс

1941 жылдың сәуір айында Остік державалар – нацистік Германия, фашистік Италия және Венгрия Корольдігі Югославияға шабуыл жасап, оның қарулы күштерін жеңді. Югославия бөлінді, осының нәтижесінде қазіргі Черногорияның көп бөлігі итальяндық әскери оккупациясына түсті, олар әкімшілік комиссар тағайындады. Бастапқыда итальяндықтар черногориялықтарға кеңшілік танытты, бірақ жергілікті халық оларға наразылық білдіре бастады, себебі черногориялықтарды оккупацияланған Югославияның басқа аймақтарынан қуғынға салу, көршілес Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінде усташ тарапынан қудаланған сербтік беженшілердің көптеп келуі, дәстүрлі черногориялық территорияның жоғалуы және оларға қаржылық шектеулер қойылды. Шабуыл кезінде шамамен 400 бұрынғы Югослав армиясының офицері, көптеген кіші офицерлер, азаматтық әкімшілер және КПЖ мүшелері Черногорияға оралды. Югослав Зета дивизиясы, құрамында негізінен черногориялықтар болған, шабуыл кезінде Албанияға қысқа ғана уақытқа қарсы шабуыл жасады, бірақ Югославияның капитуляциясынан кейін қару-жарақтарымен және жабдықтарымен үйлеріне қайтып келді. Джилас Жосип Броз Титоға Югославия партизандық қарсылығын құруға көмектесті және 1941 жылдың 22 маусымында Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауынан кейін (Барбаросса операциясы) соғыста партизандық қолбасшы болды, сол кезде Югославия Коммунистік партиясының (КПЖ) Орталық комитеті қарулы күреске жағдай жасалғанын шешті. 4 шілдеде КПЖ көтеріліс бастау туралы қаулы қабылдады. Джилас Италияның оккупациялық күштеріне қарсы күресті ұйымдастыру және көтеру үшін Черногорияға жіберілді, ол 1941 жылдың 12 шілдесінде Секула Дрьевич басқаратын және Муссолинидің сенімді адамы Алессандро Биролидің қатаң бақылауындағы Черногория Корольдігін жариялады. Джилас Черногориядағы көтерілісте маңызды рөл атқарды, ол идеологиялық бағыттарды қамтитын ұлттық үлгі болды. Черногорияның көп бөлігі тез босатылды. Джилас қараша айына дейін Черногорияда болды.

Борба

1941 жылдың қараша айының басында Тито Джиласты Черногориядағы партизандық күштердің басшылығынан шеттетуге мәжбүр болды, себебі оның көтеріліс кезінде жасаған қателіктері болды, соның ішінде "солшыл қателіктер" деп аталатын қателіктері де бар еді. Тито Джилас қателіктер жасағанын, себебі ол партизандық күресті халық көтерілісімен байланыстырып, партизандық қарсылық тактикасын қолданудың орнына, әлдеқайда күшті жаумен майдан шайқасын ұйымдастырғанын айтты. Джилас партияның басты пропаганда құралы болған "Борба" газетінің редакторы болып тағайындалды. Джилас Сербиядағы коммунистер бақылауындағы Ужице қаласына кетіп, "Борба" газетінде жұмыс істеуге кірісті. Жоғарғы Бас қолбасшы Тито және басқа да партия жетекшілері Боснияға кеткеннен кейін, Джилас Рашкадағы (Сербия мен Черногория шекарасында) Нова Варош қаласында қалды. Одан ол өзінің басқаруындағы бөлімдермен бірге, қыстың ортасында және қиын жағдайларда Жоғарғы Штабқа қосылу үшін шегінді. Осы кезде партизандар арасында коммунистер мен коммунист емес адамдар арасында елеулі даулар болған жоқ.

Азамат соғысы және мемлекет құру

1942 жылдың наурыз айында Джилас Черногорияға оралды, онда партизандар мен четниктер арасында азамат соғысы басталып кеткен еді. Джиластың соғыс кезеңіндегі қызметін зерттеген тарихшы Момчило Джемович, КПЯ Орталық Комитеті мен Жоғарғы Бас Штаб Джиласты жағдайды анықтау және жауапты коммунистік басшыларды алмастыру үшін жібергенін айтты. 1944 жылдың наурыз айында ол әскери және партиялық миссия құрамында Кеңес Одағына барды. Сол кезде ол Георгий Димитровпен, Вячеслав Молотовпен және Иосиф Сталинмен тағы басқалармен кездесті. Югославияға оралғаннан кейін, ол партизандармен бірге Вермахттан Белградты азат ету үшін күресті. Югославия Федеративтік Халық Республикасы құрылғаннан кейін Джилас Тито үкіметінде вице-президент болды. Кейін Джилас сол кезде Истриядан итальяндықтарды шығаруға қысым жасау үшін жіберілгенін мәлімдеді. 1948 жылы Джилас Мәскеу мен Белград арасындағы келіспеушілікті азайту үшін тағы да Сталинмен кездесу үшін Мәскеуге жіберілді. Ол Югославияны Мәскеудің бақылауына алуға бағытталған Сталиннің әрекеттерін сынаған жетекшілердің бірі болды. Осы жылы Югославия Кеңес Одағымен қарым-қатынасын үзді және Коминформнан шығып, Информбюро кезеңі басталды. Бастапқыда, Югославия коммунистері Сталинмен арадағы үзіліске қарамастан, бұрынғыдай қатаң ұстанымда болды. Бірақ олар мемлекеттік кәсіпорындарда жұмысшылардың өзін-өзі басқаруын тәжірибеге салатын тәуелсіз социализм саясатын ұстанды. Джилас осы процеске белсенді қатысты, бірақ ол одан да әрі басты. Пропагандаға жауапты болған ол жаңа идеяларға платформа құрып, «Жаңа Ой» («Nova Misao») атты жаңа журнал шығарды, онда ол еркін ойлауға ынталандыратын мақалалар жариялады.

Диссидент

Джилас Титоның мүмкін мұрагері ретінде кеңінен танылды және 1953 жылы Югославия президенті болып сайлануға жақын болды. Ол Югославия Федералды Халық Ассамблеясының президенті болды, бірақ ол тек 1953 жылдың 25 желтоқсанынан 1954 жылдың 16 қаңтарына дейін қызмет етті. 1953 жылдың қазаны мен 1954 жылдың қаңтары аралығында Югославия Коммунистер Лигасының ресми газеті «Борба» үшін 19 мақала жазды (барлығы 18-і жарияланды). Титоның ынталандыруымен, ол Кеңес Одағындағы бюрократиялық сталиндік жүйені сынап, орталық жоспарлаудан экономикалық тәуелсіздікке қарай көшуді қолдады. Оның шешім қабылдауға демократиялық қатысуды ұстануы оны бір партиялық мемлекеттің өзіне қарсы шығуға, партиялық тәртіпті жеңілдетуге және өз лауазымдарынан пайда табуда және реформаларға кедері келтіруде көрінетін мемлекеттік шенеуніктерді зейнеткерлікке шығаруды ұсынуға әкелді. Осы кезде Тито және басқа да жетекші югослав коммунистері Джиластың пікірлерін өздерінің билігіне қауіп деп қарады. 1954 жылдың қаңтарында Джилас 1937 жылдан бері мүшесі болған партияның Орталық Комитетінен шығарылды және сындық пікірлері үшін барлық саяси лауазымдарынан босатылды. Ол көп ұзамай, 1954 жылдың наурыз айында Коммунистер Лигасынан кетті. 1954 жылдың 25 желтоқсанында «The New York Times» газетіне берген сұхбатында ол Югославиядағы жағдайды «тоталитарлық» деп сипаттап, елдің «демократиялық емес күштер» және «реакциялық элементтер» тарапынан басқарылатынын айтты. Ол сондай-ақ «жаңа демократиялық социалистік партияны» құруға және осылайша екі партиялық жүйеге шақырды. Осы «жауынгерлік насихат» үшін ол сотқа тартылып, 18 айға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. 1956 жылдың 19 қарашасында Джилас «Agence France Presse» агенттігіне Венгрияға кеңестік әскерлердің араласуын айыптаған БҰҰ-дағы дауыс беруде Югославияның қалыс қалуына қарсылық білдіргені үшін және «The New Leader» журналында Венгрия революциясын қолдаған мақаласы үшін тұтқындалды. Ол үш жылға бас бостандығынан айырылды. 1957 жылы Джилас шетелде «Жаңа сынып: Коммунистік жүйені талдау» атты кітабын жариялады, оны түрмеге қамалудан бұрын американдық «Praeger» баспасына жіберген болатын. Кітапта ол Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропадағы коммунизм теңдікке ұмтылмағанын және оның лауазымдарынан материалдық игіліктер көретін артықшылықты партиялық бюрократияның жаңа сыныбын құрғанын дәлелдеді. Кітап үлкен жетістікке жетіп, 40-тан астам тілге аударылды. «Жаңа сынып» үшін 1957 жылы Джилас тағы жеті жылға бас бостандығынан айырылды, яғни бұрынғы мерзімін ескере отырып, барлығы он жылға. Джилас түрмеде төрт жыл екі ай өткізгеннен кейін 1961 жылдың 20 қаңтарында шартты түрде босатылды. 1961 жылы Джилас Югославия үкіметінен шетелдік журналистер мен ғалымдармен байланысы үшін қайтадан түрмеге жабылу қаупіне тап болды. Италиядағы «Tempo Presente» журналында жарияланған оның «Соғыс» атты әңгімесі елде тыйым салынды. «Сталинмен әңгімелер» кітабы үшін Джилас 1962 жылдың тамызында тағы бес жылға, яғни бұрынғы жазаларына қосып, он бес жылға кесілді. Ол «мемлекеттік құпияларды ашқандығы» үшін айыпталды, бірақ оны жоққа шығарды. Кітаптағы Албанияға және оның Югославиямен ықтимал одақтасуына жасаған сілтемелер югослав коммунистік басшылары үшін ұятты саналды. Түрмеде отырғанда Джилас Джон Милтонның «Жоғалған жұмақ» поэмасын серб-хорват тіліне дәретхана қағазын пайдаланып аударды. 1966 жылдың 31 желтоқсанында Джилас амнистия алды және төрт жыл түрмеде отырғаннан кейін шартты түрде босатылды. Ол енді ешқашан түрмеге қамалған жоқ. Ол 1995 жылдың 20 сәуірінде қайтыс болғанға дейін Белградта диссидент ретінде өмір сүрді.

Югославия мен Кеңес Одағының ыдырауына қатысты көзқарастар

Джилас Югославияның ыдырауына және 1980-1990 жылдардағы ұлтшыл қақтығыстарға қарсы болды, бірақ 1980 жылдары оның ыдырауы болатынын болжады. 1981 жылы ол Титоның қайтысынан кейін этникалық және бюрократиялық ұлтшылдық бағыттарда ыдырау болатынын айтты: "Біздің жүйеміз тек Тито басқаруы үшін салынған. Енді Тито жоқ, экономикалық жағдайымыз нашарлап бара жатқандықтан, билікті орталықтандыруға табиғи бейімділік пайда болады. Бірақ бұл орталықтандыру сәтті болмайды, себебі ол республикалардағы этникалық-саяси күш ошақтарына соқтығысады. Бұл классикалық ұлтшылдық емес, экономикалық мүддеге негізделген, одан да қауіпті бюрократиялық ұлтшылдық. Югославия жүйесі осылай құлап бастайды." Ол 1980-ші жылдардың соңында Сербия президенті Слободан Милошевичті сынап, оның әрекеттері басқа республикалардың бөлінуіне, этникалық соғысқа және Югославияның құлдырауына алып келетінін болжады: "Милошевичтің әлі де мүмкіндіктері бар. Сіз көріп отырған либерализацияның жаман себебі бар. Бұл Сербия мен басқа республикалар арасындағы ұлттық бәсекелестіктің салдары. Соңында Югославия Ұлыбритания Достастығы сияқты, сауда-саттық жүргізетін мемлекеттердің еркін конфедерациясына айналуы мүмкін. Бірақ алдымен, менің ойымша, ұлттық соғыстар мен көтерілістер болады. Мұнда жек көрушілік өте күшті."

Черногорияның ұлттық сипаты туралы пікірлер

Серб ұлтшылдары Джиласты "бөлек черногориялық этностың жасаушысы" деп атады (сербтің қарамағында). 1945 жылғы 1 мамырда "Борба" газетіне берген сұхбатында Джилас "черногориялықтар серб тегінен" екенін, бірақ уақыт өте жеке халық және этникалық топқа айналғанын мәлімдеді. Джилас өзінің еңбектерімен черногориялық әдебиет пен тарихнамаға зор үлес қосты. Өмірінің кейінгі кезеңінде, 1980 жылдардың ортасынан бастап, Джилас өзін "серб" деп атады (Белградта туған, Гарвардта білім алған социолог ұлы Алекса да солай айтады). Партиядан шыққаннан кейін Джилас жеке черногориялық этнос пен ұлттық ерекшелік бар екенін жоққа шығарды, әсіресе "Негош: Ақын-князь-епископ" және "Көтеріліс және құлау" кітаптарында.

Мәдени сілтемелер

Джилас 1992 жылы Сербия радио-телевидениесінің "Югославия соғыста 1941–1945" атты деректі фильмдер сериясына үлес қосты. Джилас Саул Беллоудың "Гумбольдт сыйлығы" көркем әдебиетінде еске алынады, онда ол Иосиф Сталиннің "төртінші курс, түнгі тойлар" және жалықу тақырыбы туралы жазады.

Шығармалары

Жаңа сынып: Коммунистік жүйені талдау, Нью-Йорк: Фредерик А. Прагер, Inc., 1957. Әділетсіз жер, 1958. Сталинмен сұхбаттар, Лондон: Руперт Харт-Дэвис, 1962. Черногория, 1963. "Жұқпалы ауру және басқа да әңгімелер", 1964. Ньегош: Ақын-принц-епископ, 1966. Кемелсіз қоғам: Жаңа сыныптан асып түсу, 1969. "Ұтылған шайқастар", 1970. "Тулар астында", 1971. "Тас және венелік гүлдер", 1972. "Революционердің естеліктері", 1973. Өмірден алынған бөліктер, 1975. Соғыс жылдары, 1977. Тито: Ішкі көзқарас, 1980. "Көтеріліс және құлау", 1985. Түрмелер мен идеялар, 1986.

Таңдалған эсселер

"Лениндік тоталитаризмнің ыдырауы", 1984 жылы қайта қарастырылған: Біздің ғасырдағы тоталитаризм, Нью-Йорк, Харпер және Роу, 1983, Ирвинг Хау редакторымен. "Коммунизм дағдарысы". Telos 80 (1989 жылғы жаз). Нью-Йорк: Телос баспасы.