Кіріспе

Британдық геолог және тау-кен инженері (1850–1913)

Джон Милн (30 желтоқсан 1850 – 31 шілде 1913) – британдық геолог және тау-кен инженері, ол көлденең сейсмограф бойынша жұмыс істеген.

Өмірбаян

Милн Англияның Ливерпуль қаласында, Милнроулық Джон Милннің жалғыз баласы ретінде дүниеге келді. Бастапқыда Туншиллде өсіп, кейін Лондонның Ричмонд қаласына, ал 1895 жылы әйелімен бірге Уайт аралына көшті. Ол Лондон Корольдік колледжінде (1870 жылы қолданбалы ғылымдар бойынша АҚК) және Корольдік кен мектебінде білім алды.

Ерте мансап

1873 және 1874 жылдарының жазында Корольдік тау-кен мектебінің ұсынысымен Милне Сайрус Филд тарапынан Ньюфаундленд пен Лабрадорды көмір және минералды ресурстарды іздеу үшін тау-кен инженері ретінде жұмысқа алынды. Осы кезеңде ол мұз бен тау жыныстарының әрекеттесуі туралы зерттемелер жазып, сондай-ақ Фанк аралына сапар шегіп, жақында жойылған үлкен гагарка туралы тағы бір зерттеме дайындады. 1873 жылғы желтоқсанда Милне доктор Чарльз Тилстон Бекемен бірге Арабияның солтүстік-батысындағы Синай тауының нақты орнын анықтау мақсатындағы экспедицияға қатысты. Ол Синай түбегінің геологиясын зерттеу мүмкіндігіне ие болып, қазбалар жинағын Британ мұражайына тапсырды.

Жапониядағы мансабы (18751895)

Милне 1876 жылдың 8 наурызынан бастап Жапония империясының Мейдзи үкіметімен шетелдік кеңесші және Токиодағы Императорлық инженерлік колледжінде тау-кен және геология профессоры ретінде жұмысқа алынды. Ол Генри Дайердің басшылығымен, сондай-ақ Уильям Эдвард Айртон мен Джон Перримен бірге жұмыс істеді. Оның Токиоға жетуіне үш ай уақыт кетті, себебі ол бір жағынан оқиғаға құштар болса, екінші жағынан теңіз ауруынан зардап шекті, сондықтан Сибир арқылы құрлықпен сапар жасады. 1880 жылы Жапонияда жұмыс істеген британдық ғалымдар – сэр Альфред Юинг, Томас Грей және Джон Милн, сол жылы Иокогама аймағын қатты қозғалғаннан кейін жер сілкіністерін зерттей бастады. Олар Жапония сейсмологиялық қоғамын (SSJ) құрды. Қоғам жер сілкіністерінің күшін анықтау және өлшеу үшін сейсмографтарды ойлап табуға қаржы бөлді. Үш ғалым сейсмографтарды ойлап табу және қолдану бойынша бірлесіп жұмыс істегенімен, Джон Милнге 1880 жылы горизонтальді маятниктік сейсмографты ойлап тапқандық үшін ерекше құрмет көрсетілді. Милннің құралдары оған сейсмикалық толқындардың түрлерін анықтауға және жылдамдықтарды бағалауға мүмкіндік берді. Бұған қоса, шетелдік профессорлар жапон студенттерін оқытты, олардың ішінде Сейкеи Секия Император университетінде әлемдегі алғашқы сейсмология профессоры болды, ал оның ізбасары Фусакичи Омори Милннің құралдарын нәзік дірілдерді анықтау және тіркеу үшін жетілдірді. 1881 жылы ол Хакодатеде Норицуне Хорикаваның қызы Тоне Хорикаваға үйленді.

Күннің шығысы ордені

1895 жылы маусым айында Милнге Император Муцухитомен кездесуге шақырылды. Одан кейін ол Англияға оралды. Англияға келгеннен кейін көп ұзамай, Император оған сирек кездесетін құрмет – "Көтерілетін күн орденінің үшінші дәрежесі" мен 1000 иен мөлшерінде өмір бойына берілетін зейнетақы тағайындағанын білді. Бұл профессор Мильннің Жапонияда ұзақ жылдар бойы сейсмология ғылымына қосқан үлесінің танылуы еді.

Антропологияға қосқан үлесі

1882 жылдан бастап Милн антропология саласына да үлес қосты. Ол Солтүстік Жапонияның айнұ халқының шығу тегі және Жапонияның тарихи алдындағы нәсілдік құрамы туралы теорияларды дамытуға көмектесті. Ол Омори қабықша үйіндісін бірнеше жыл бойы қазып, инуиттермен байланысты «Коро пок гуру» тұжырымын енгізді. «Коропок гуру» – «фуки астындағы адам», яғни кішкентай адам деген мағына беретін айнұ тілінен алынған сөз. Айнұлардың бар екендігі туралы аңыз алғаш рет Милн арқылы хабарланған сияқты. Бірақ ол олардың тарихи орындары тек Хоккайдода ғана орналасқан деп есептеді. Солтүстік-шығыс Жапония үшін ол тас құралдар мен керамика жасаған, шұңқырларда тұрған айнұларға тиесілі тарихи орындарды жатқызған дәстүрді қолдады. Ол Курил аралдарының, Сахалиннің және Оңтүстік Камчатканың тұрғындары басқа нәсілге жатады, бірақ мүмкін, «Коро пок гурумен» байланысты екенін санайды. Ол Хоккайдо мен Солтүстік-шығыс Жапонияның әртүрлі тарихи мәдениеттерін қазба материалдары арқылы анықтаған ғалымдардың жұмысын болжады. Оның анасы Эмма Твайкросс арқылы туысқан болған бірінші туысы Уильям Скорсби Рутледж де антрополог болды. Әйелі Кэтринмен бірге Рутледж жиырмасыншы ғасырдың басында Шығыс Африкада кикую және Пасха аралында (Рапа Нуи) жұмыс істеді.

Англиядағы мансабы (18951913)

1895 жылғы 17 ақпанда болған өрт оның үйін, обсерваториясын, кітапханасын және көптеген құралдарын жойғаннан кейін, Милн 1895 жылғы 20 маусымда қызметінен кетіп, жапон әйелімен бірге Англияға оралды. Ол Уайт аралында Шид Хилл Хаусқа қоныстанды, онда сейсмографиялық зерттеулерін жалғастырды. Милн Токио императорлық университетінің құрметті профессоры аталды. Ол 1887 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды және қоғамды әлем бойынша 20 жер сілкінісін бақылайтын, оның көлденең маятникті сейсмографтарымен жабдықталған станцияларды қаржыландыруға көндірді. Оның желісі бастапқыда Англияда жеті, Ресейде үш, Канадада екі (біреуі Торонтода, екіншісі Британдық Колумбиядағы Викторияда), АҚШ-тың шығыс жағалауында үш және Антарктидада біреуін қамтыды, соңында әлем бойынша қырыққа дейін өсті. Бұл станциялар өздерінің «станциялық тізілімдерін» Милнге жіберді, ал алынған деректер Милннің зерттеулерінің негізін құрады. Келесі 20 жыл бойы Милннің сейсмологиялық обсерваториясы жер сілкінісін зерттеу жөніндегі әлемдік штаб-пәтер болып табылды. 1898 жылы Милн (У.К. Бертонмен бірлесіп) «Жер сілкінісі және басқа да жер қозғалыстары» атты еңбегін жариялады, ол жер сілкінісі туралы классикалық оқулық ретінде танылды. Милн 1900 жылдан 1912 жылға дейін жарияланған жылдық «Жер сілкінісі туралы Шид айналымдық есептерінде» халықаралық өлшемдерді алмасу қажеттігін мойындады. Бұл жұмыс Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылатын Халықаралық сейсмологиялық шолуға дамуы тиіс еді. Ол 1906 жылы Корольдік қоғам алдында «Сейсмологиядағы соңғы жетістіктер» тақырыбында Бейкер лекциясын оқыды және 1908 жылы олардың Корольдік медалімен марапатталды. Милн 1913 жылғы 31 шілдеде Брайт ауруынан қайтыс болды және Ньюпорттағы Сент-Пол шіркеуіндегі қызметтен кейін шіркеудің солтүстігіндегі азаматтық зиратқа жерленді. Оның жапон әйелі Тоне 1919 жылы Жапонияға оралды және 1926 жылы қайтыс болды. Милннің өлімінің 100 жылдығына орай Ньюпорт портының жанындағы Литл Лондонға қоғамдық өнер туындысы тапсырылды. Жергілікті шіркеу кеңесі Шидте толыққанды түсіндірмелік тақтайша орнатуды жоспарлап отыр.

Мұра

Симушир аралының ең биік нүктесі де, аралдың оңтүстік-батыс бөлігінің солтүстік-батыс жағалауындағы шығанақ та Джон Милннің құрметіне аталған (Ресейдің Курил аралдарындағы Милна жанартауы мен Милна шығанағы).