Кіріспе

Химиялық реакция жылдамдығы мен реактивтердің концентрациясы арасындағы байланыс

Химияда жылдамдық теңдеуі (сонымен қатар жылдамдық заңы немесе эмпирикалық дифференциалдық жылдамдық теңдеуі деп те аталады) – химиялық түрлердің концентрациялары мен тұрақты параметрлерге (әдетте жылдамдық коэффициенттері мен реакцияның ішінара ретіне) байланысты, берілген реакцияның жылдамдығын сипаттайтын эмпирикалық дифференциалдық математикалық өрнек. Көптеген реакциялар үшін бастапқы жылдамдық қуат заңы арқылы беріледі, мысалы:

мұндағы [\mathrm{A}] және [\mathrm{B}] – \mathrm{A} және \mathrm{B} түрлерінің молярлық концентрациялары, әдетте литрге моль (молярлық, M) есебімен. x және y экспоненттері – \mathrm{A} және \mathrm{B} үшін реакцияның ішінара реті, ал жалпы реакция реті – экспоненттердің қосындысы. Бұл көбінесе оң бүтін сандар, бірақ олар нөл, бөлшектік немесе теріс болуы мүмкін. Реакция реті – химиялық реакцияның жылдамдығы реактивтердің концентрациясына қаншалықты тәуелді екенін көрсететін сан. Басқаша айтқанда, реакцияның реті – белгілі бір реактивтің концентрациясының дәрежесін көрсететін экспонент. Егер реакция тұрақты температура мен көлемде, реакция аралық өнімдері жиналмайтын жабық жүйеде жүргізілсе, реакция жылдамдығы былай анықталады:

мұнда νi – химиялық Xi үшін стехиометриялық коэффициент, реактив үшін теріс таңбамен. Реакцияның бастапқы жылдамдығы реактивтердің концентрациясына функционалдық тәуелділікке ие, ал бұл тәуелділік жылдамдық теңдеуі немесе жылдамдық заңы деп аталады. Бұл заңды химиялық теңдеуден шығаруға болмайды және оны тәжірибе арқылы анықтау қажет. Тұрақты k – жылдамдық тұрақтысы деп аталады. Экспоненттердің мәні бөлшектік болуы мүмкін.

Сұйытылған ерітіндіде элементарлық реакция (бір қадамнан және бір өту күйінен тұратын реакция) эмпирикалық түрде массалық әрекет заңына бағынады. Бұл жылдамдық тек реактивтердің концентрациясына, олардың стехиометриялық коэффициенттерінің дәрежесіне көтерілген күйіне тәуелді екенін болжайды. Элементарлық реакцияның дифференциалдық жылдамдық теңдеуі өнімдерді пайдалана отырып былай жазылады:

Мұнда:
– уақытқа қатысты реактивтің концентрациясының өзгеру жылдамдығы. k – реакцияның жылдамдық тұрақтысы. – реактивтердің концентрациясы, олардың стехиометриялық коэффициенттерінің дәрежесіне көтеріліп, көбейтілген.

Нөлдік тапсырыс

Нөлдік ретті реакцияларда реакция жылдамдығы реагенттің концентрациясына тәуелді емес, сондықтан оның концентрациясын өзгерту реакция жылдамдығына ешқандай әсер етпейді. Осылайша, концентрация уақыт бойынша сызықты түрде өзгереді. Мұндай жағдай, егер реакцияға бір мезгілде реакцияға түсетін реагент молекулаларының саны шектелсе, мысалы, реакция ферментпен немесе катализдік бетпен жанасуды қажет етсе, туындауы мүмкін. Жылдамдықты бақылайтын фермент концентрациясынан реагент концентрациясы әлдеқайда жоғары болғанда, көптеген фермент катализдейтін реакциялар нөлдік ретті болады, нәтижесінде фермент қаныққан күйде болады. Мысалы, бауыр алкоголь дегидрогеназасы (LADH) ферментінің этанолды ацетальдегидке биологиялық тотықтыруы этанолға қатысты нөлдік ретті реакция болып табылады. Сол сияқты, катализдік бет қаныққан болса, гетерогенді катализ реакциялары да нөлдік ретті болуы мүмкін. Мысалы, ыстық вольфрам бетінде жоғары қысымда фосфин (PH3) ыдырауы фосфинге қатысты нөлдік ретті реакция болып табылады және тұрақты жылдамдықпен ыдырайды.

Теріс рет

Реакция жылдамдығы затқа қатысты теріс бөлшектік реттілікке ие болуы мүмкін. Мысалы, озонның (O3) оттегіге айналуы, оттегінің көп мөлшерінде болған жағдайда, жылдамдық теңдеуімен сипатталады. Бұл озонға екінші рет, ал оттегіге (-1) рет сәйкес келеді. Бөлшектік реттілік теріс болған жағдайда, жалпы реттілік әдетте анықталмаған деп есептеледі. Жоғарыдағы мысалда, мысалы, бөлшектік реттіліктердің қосындысы бірге тең болса да, реакция бірінші реттік деп сипатталмайды, себебі жылдамдық теңдеуі қарапайым бірінші реттік реакциядан күрделі.

Қарапайым мысалдың жалпылауы

Егер t = 0 уақытындағы концентрация жоғарыда көрсетілгеннен өзгеше болса, жоғарыдағы оңайлатулар күшін жойтады және дифференциалдық теңдеулер жүйесін шешу қажет. Дегенмен, бұл жүйені дәл шешу арқылы келесі жалпыланған өрнектерді алуға болады: Тепе-теңдік тұрақтысы бірлікке жақын болғанда және реакция жылдамдықтары өте жоғары болса, мысалы молекулалардың конформациялық талдауында, жылдамдық тұрақтыларын анықтау үшін басқа әдістер қажет, мысалы, ЯМР спектроскопиясында толық сызық пішінін талдау.

Параллель немесе бәсекелестік реакциялар

Бір зат бір уақытта екі түрлі өнімдің пайда болуына себеп болғанда, қатар немесе бәсекелес реакция жүзеге асады.

Бірінші және екінші реттік реакциялар

Бұл бімолекулярлық реакцияны зерттегенде және бір мезгілде гидролиз (бұл псевдо-бірінші реттілік деп қарастырылуы мүмкін) жүргенде болуы мүмкін: гидролиз реакция кинетикасын зерттеуді қиындатады, себебі кейбір реагент қатар реакцияда "төгеледі". Мысалы, A, R-мен реакцияласып, C өнімін береді, бірақ сонымен қатар гидролиз реакциясы A-ның бір бөлігін алып, B, қосалқы өнімді береді: A + H2O > B және A + R > C. Жылдамдық теңдеулері: және , мұндағы – псевдо-бірінші реттік тұрақты. Негізгі өнім [C] үшін интегралдық теңдеу: , бұл [A]0-қа қарағанда [C] концентрациясы төмен болғанда ғана қолданылуы мүмкін. B концентрациясы келесі арқылы [C] концентрациясымен байланысты: .