Кіріспе

Кеңес Одағының валютасы

Рубль немесе рубль – Кеңес Одағының валютасы болған. Ол 1922 жылы енгізіліп, Ресей империясының рублінің орнын басты. Бір рубль 100 копейкаға (копейка, көпше түрі – копейки) бөлінген. Кеңес банкноттары мен монеталарын Мәскеу мен Ленинградтағы Федералды мемлекеттік унитарлық кәсіпорын (немесе Гознак) өндірген. Қолма-қол айналыстағы рубльдерден басқа, түрлі конвертирленетін рубль, аудармалы рубль, клирингтік рубль, Внешторгбанк чегі сияқты рубльдің басқа да түрлері шығарылды. Сонымен қатар, Comecon аймағында кәсіпорындар арасындағы есептесу және халықаралық төлемдер үшін «ақшасыз рубль» деп аталатын виртуалды рубльдің бірнеше түрі қолданылды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін, совет рублі 1993 жылдың қыркүйегінде Ресей рублімен алмастырылғанға дейін, посткеңестік мемлекеттерде «рубль аймағын» құрап қолданыла берді.

Этимология

Рубль сөзі славян тіліндегі рубить, рубит, яғни 'шабу' етістігінен туындаған. Тарихи тұрғыдан алғанда, "рубль" – күміс слиткадан (гривнадан) кесілген белгілі бір салмақты бөлік, сондықтан осылай аталған. Копейка (орысша: копейка) – орыс тіліндегі копьё (копьё) – найза сөзінің кішітетімі. Бұның себебі – монетаның бір жағында найза ұстаған атты әскердің бейнесі сомдалған. 1534 жылдан бастап Новгород пен Псковта соғылған алғашқы копейка монеталарында найзалы атты бейнеленген. 1540 жылдардан бастап атты адам тақ киді, және бұл, әрине, 1547 жылға дейін барлық Ресейдің Ұлы князі, ал кейіннен патша болған Иван Грозныйды бейнелеу мақсатында жасалған. 18-ғасырдан бастап монетаның кейінгі нұсқаларында Киелі Георгий жыланды жеңіп жатқан бейнесі бейнеленген.

Бірінші кеңестік рубль (қағаз), 19171922

Кеңес үкіметі үшін шығарылған алғашқы рубль 1917 жылғы Революцияға дейінгі рубльдің бұрынғы шығарылымына негізделген алдын ала шығарылым болды. Олардың барлығы банкнота түрінде және 1919 жылы шығарыла бастады. Осы кезде ақ орыс үкіметі және басқа да басқарушы органдар да өз шығарылымдарын жасады. Сол кезде Ресей экономикасы жоғары инфляциядан зардап шекті. Номиналдары мынадай болды: 1, 2, 3, 5, 10, 15, 25, 50, 60, 100, 250, 500, 1,000, 5,000, 10,000, 25,000, 50,000 және 100,000 рубль. 1,000,000, 5,000,000 және 10,000,000 рубльдік банкноттарды шығаруды толықтыру үшін қысқа мерзімді қазына сертификаттары да шығарылды. Бұл шығарылым әртүрлі форматта басылды, инфляция өскен сайын қауіпсіздік элементтері азайды және кейбіреулері, неміс инфляциялық банкноттары сияқты, бір жағына ғана басылды. Банкноттар: 1918 жылы РСФСР 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 250, 500, 1,000, 5,000 және 10,000 рубльдік мемлекеттік кредит ноталарын енгізді. 1919 жылы оларға 1, 2, 3, 15, 20, 60, 100, 250, 500, 1,000, 5,000 және 10,000 рубльдік валюталық ноталар қосылды. 1921 жылы 5, 50, 25,000, 50,000, 100,000, 1,000,000, 5,000,000 және 10,000,000 рубльдік валюталық ноталардың номиналдары енгізілді.

Алтын рубль (червонец), 19211924

1921 жылы Жаңа экономикалық саясаттың басталуымен, валюта және есептік бірлік ретінде соғысқа дейінгі алтын стандартындағы рубльді қайта жаңғыртуға күш салынды, ол 1/10 шервонецке тең болатын (10 рубль 90% таза алтынның 8.602 граммына тең, бұл сол кезде 5,14 АҚШ долларына бағаланып, тұрды). Алтын рубль 1917–1922 жылдарғы қағаз рубльмен қатар жүріп, одан құнсыздана берді, 1924 жылғы наурыз айында бір алтын рубльге 50 миллиард қағаз рубль жетті. Монеталар: Ресей азамат соғысынан кейін шығарылған алғашқы монеталар 1921–1923 жылдары соғысқа дейінгі патшалық үлгідегі стандарттарға сәйкес жасалды. Олардың ішінде 50% күмістен 10, 15, 20 копейка, 90% күмістен 50 копейка ("полтинник" немесе 1/2 рубль) және 1 рубль, ал 90% алтыннан 10 рубльдік (шервонец) монеталар болды. Бұл монеталардың бетінде РСФСР (Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасы) эмблемасы мен жазулары, сондай-ақ "Әлем жұмысшылары, бірігіңдер!" деген танымал ұран бейнеленген. Бұл монеталар РСФСР басқа Кеңес Республикаларымен бірігіп КСРО құрылғаннан кейін, 1931 жылы күміс монеталар шығарылуын тоқтатқанға дейін айналымда болды.

Үшінші кеңестік рубль, 1923 жылғы 1 қаңтар 1924 жылғы 6 наурыз

Үшінші совет рублі 1917–1922 жылдардағы 1 000 000 қағаз рубльге теңестірілді, бұл тек алғашқы валютадағы санның үлкендігімен күресу үшін жасалды. Ол алтын рубльге шағылысқан құнын төмендетуді жалғастырды, содан кейін 1924 жылы ол 50 000 рубльге жетті. Тек қағаз ақша ғана шығарылды, ол 50 копейка, 1, 5, 10, 25, 50, 100, 250, 500, 1 000, 5 000 және 10 000 рубль номиналындағы мемлекеттік валюталық банкноттар түрінде болды. 1924 жылдың басында, келесі қайта бағалауға дейін, КСРО атынан алғашқы қағаз ақшалар шығарылды, оларда бидайдың төңірегіндегі алты жолақты мемлекеттік эмблема бейнеленген, ол одақтың сол кездегі төрт құрауыш республикасының тілдерін көрсетеді: Ресей КСР, Кавказ ССР (әзербайжан, армян және грузин), Украина КСР және Белорусь КСР. Олар 1923 жылмен даталанды және 10 000, 15 000 және 25 000 рубль номиналында шығарылды.

Төртінші кеңес рублі, 1924 жылғы 7 наурыз 1947 жыл

Иосиф Сталиннің Лениннің қайтысынан кейін билікті консолидациялауынан соң, барлық бұрынғы валюталарды алмастырған соңғы қайта номиналдау жүзеге асты. Төртінші совет рублі үшінші шығарылымның 50 000 рубліне немесе бірінші шығарылымның 50 миллиард қағаз рубліне тең болды және алтын рубльмен (1/10 червонец) бірдей шартта басталды. Ол 1923 жылдың соңына қарай орын алған үшінші рубльдің айырбас бағамының тұрақтанғанына негізделді. Ескі рубльдер номиналды құнының оннан бір бөлігіне қайта бағаланды. Бұл көбінесе жеке тұлғалардың қолындағы қағаз ақшаға қатысты. Жеке банктік шоттардағы 3000 рубльге дейінгі сомалар қайта бағаланбады, ал жалақылар өзгеріссіз қалды. Бұл қайта бағалау соғыс кезеңіндегі нормалаудың аяқталуымен және бағаларды төмендету мен инфляцияны шектеу жөніндегі күш-жігермен бірге жүрді, бірақ кейбір жағдайларда инфляцияның өсуіне әкелді. Басқа реформалардан өзгеше, бұл реформа монеталарға әсер етпеді.

Алтыншы кеңестік рубль, 19611991, (ISO коды SUR ретінде анықталды)

1961 жылғы қайта бағалау 1 жаңа рубльді 10 ескі рубльге теңдестіріп енгізді және барлық жалақылар, бағалар мен қаржылық есептерді жаңа рубльмен қайта есептеді. Бұл 1947 жылғы реформаның мүлікті тәркілеу сипатынан өзгеше болды, онда банкноттардың құны 1/10-ға төмендетілгенімен, жалақы мен бағалар өзгеріссіз қалды. Дегенмен, АҚШ долларына шаққандағы құны девальвацияланды, яғни 1 АҚШ доллары = 4 ескі рубль (0,4 жаңа рубль) болғаннан 1 АҚШ доллары = 0,9 жаңа рубль (немесе 90 тиын) болды. Бұл бір троялық унция алтынға 31,50 рубль, немесе 1 рубль = 0,987412 грамм алтынға тең келеді, бірақ бұл алтынға айырбастау халыққа қолжетімді болған жоқ. Осы сериядағы банкноттар мен монеталарды Иван Дубасов суреттеді.

1989 жылы шығарылмаған совет рубльдері

1967 жылы 50 жылдық мерекелік банкнота жасау жобасы сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1988 жылы 30 рубльдік банкнота жобалары Гознакта әзірленді. 1967 жылғы жобаның үлгісі ретінде жасалған алғашқы рубль, бұрынғы советтік дәстүрден жаңарып, ескі үлгіні бұзды. Олар банкнотаға басқа суреттер салуды шешті, алғашқы нұсқада Циолковскийдің мүсіні бейнеленген болатын. Белгісіз себептермен жоба тоқтатылып, банкнота прототипі талқыланғаннан кейін, оның көшірмелері өте аз санда ғана сақталды және "сәтсіз жобалар" архивіне жіберілді. Сонымен қатар, олар Кремль мұнарасының суретін салу арқылы дәстүрлі 30 советтік рубльдік банкнотаны қабылдауға тырысты, бұл жоба банкнотаның бетін толығымен өзгертіп жіберді. Жоба 1988 жылы басталса да, 1989 жылы аяқталды. Оны қабылдауға мүмкіндік пен ниет болғанымен, Госбанк оны іске асырмауға шешім қабылдады және жоба тоқтатылды. Тіпті 1988 жылы Циолковский ескерткіші бейнеленген банкноталардың көптеген жобалары қолға алынды, бірақ олар қайта жаңғыртылмады және ұсыныс ретінде қабылданбады. Соның салдарынан тек 30 рубльдік банкнота ғана сақталды, ал қалған нұсқалары жоғалып кетті.

"Ресейдің Орталық банкі" жобасы (1990)

Бұл жобаның мақсаты – «Ресейдің Орталық банкі» аясында жаңа совет рублін енгізу еді, бұл әлі де күмәнді болып тұр. Бірақ банкноттардың бір ғана түрі болған жоқ, және осы прототиптердің кейбірі әртүрлі жерлерде табылған. Алайда, олардың нақтылығы күмәнді, тіпті осы серияның ең танымал банкноты (20 рубль, М.Н. Кутузовті бейнелейтін) да даулы болды, себебі ол кәсіби банкноттар коллекционерінің альбомынан кездейсоқ табылды. Жоба тоқтатылды, өйткені «Ресейдің Орталық банкі» деген атау және басқа беттер көптеген наразылық тудырды. Ол «Советтік» емес, «Ресейлік» ретінде таныстырылды, Лениннің суретін пайдаланбады және 1991 жылғы жаңа серия айналасында мүлдем жаңа концепция құруға тырысты.

Жетіінші кеңес рублі, 1991-1993

1991 жылғы ақша реформасын Михаил Горбачев жүзеге асырды және ол Павлов реформасы деп те белгілі болды. Бұл КСРО-дағы соңғы осындай реформа болды және 1991 жылдың 22 қаңтарында басталды. Оның авторы – Қаржы министрі Валентин Павлов, ол сонымен қатар КСРО-ның соңғы премьер-министрі де болды. Реформаның егжей-тегжейіне 1961 жылғы 50 және 100 рубльдік ескі банкноттарды жаңа 1991 жылғы банкноттарға алмастырудың қысқа мерзімі кірді – 23-25 қаңтарда (сәрсенбіден жұмаға дейін) үш күн бойы, әр адамға 1000 рубльден аспайтын лимитпен, ал қалған банкноттарды арнаулы комиссиялар арқылы 1991 жылдың наурыз айының соңына дейін алмастыру мүмкіндігі болды. Қараңыз: "КСРО-дағы ақша реформасы, 1991 жыл".

Монеталар

1991 жылдың соңында КСРО Мемлекеттік банкінің тікелей міндеттемелері ретінде 10 копе және 50 копе, 1 рубль, 5 рубль және 10 рубль номиналындағы жаңа монеталар шығарылды. 10 копелік монета мырышталған болаттан, 50 копелік монета, 1 және 5 рубльдік монеталар мыс-никель қоспасынан соғылды. 10 рубльдік монета екі металлдан жасалған, ортасы алюминийлі қоладан, ал сыртқы сақинасы мыс-никель-мырыш қоспасынан жасалған. Монеталардың беткі жағында Кеңес мемлекеттік эмблемасының орнына Кремльдің суреті бейнеленген. Дегенмен, бұл монеталар сериясының қызмет мерзімі өте қысқа болды, себебі Кеңес Одағы оны шығарғаннан кейін бірнеше ай өткен соң таратылды. Бірақ, бұл монеталар Одақ тарағаннан кейін де Ресей және әсіресе Тәжікстан сияқты бұрынғы кеңестік республикаларда бір қысқа мерзімге қажеттілік тудырып қолданылып келді.

Экономикалық рөлі

Кеңес Одағы жоспарлы экономика жүргізді, онда үкімет бағалар мен валюта айырбасын бақылады. Осылайша, совет рублі нарықтық экономикадағы валюта сияқты жұмыс істемеді, себебі тауарлардың таралуын бақылайтын валютадан өзге механизмдер, мысалы, орталықтан жоспарланған квоталар қолданылды. Нәтижесінде рубльдің нағыз валютаның құндылығы болмады; керісінше, ол жүк тасымалы жүйесінде шығарылған құжатқа көбірек ұқсады. Кеңес азаматтары мемлекеттік дүкендерден тауарлар жиынтығын рубльмен еркін сатып ала алатын болды, бірақ таңдау шектеулі еді және бағалар әрқашан саяси шешімдер болып, өндіріс құнымен тікелей байланысы болмады. Нан мен қоғамдық көлікке үлкен субсидиялар берілді, бірақ жалақы төмен еді және өндірілген тұтыну тауарларының жетіспеушілігі байқалды, бұл жасырын салықтарды енгізуге әкелді. Мемлекеттік жинақ банкінде үлкен сомада рубль сақтау кең таралған, себебі кредит алу мүмкін болмады. Есептеулерде қолданылатын арнайы рубльдер қолма-қол ақшаға айырбасталмайтын және рубльге шартты түрде бекітілген басқа валюта бірліктері болатын. Валюта еркін айырбасталмайтын және оны экспорттау заңсыз еді. Екіжақты саудада жеке, айырбастауға жарамсыз "клирингтік рубль" кредиті қолданылды. Қатты валютамен алынған тауарларды сатып алу үшін жеке дүкендер (Березовка) ашылды. Дегенмен, кеңес азаматтары шетел валютасын заңды түрде иелене алмайтын. Сондықтан, егер олар шетел валютасында заңды түрде төлем алса, үкімет белгілеген бағам бойынша оны Внешпосылторг чектеріне айырбастауға міндетті болды. Бұл чектерді Березовка дүкендерінде жұмсауға болады. Советтік "валюта емес" түрінен нарықтық валютаға күрт өзгеру 1991 жылғы желтоқсанда Кеңес Одағы тарағаннан кейін туындаған экономикалық қиындықтарға себеп болды.

Бұрынғы КСРО республикаларындағы алмастыру валюталары

1991 жылы КСРО құлағаннан кейін, жаңа тәуелсіз мемлекеттерде ұлттық валюталар енгізілді. Көптеген жаңа экономикалар әлсіз болғандықтан, көптеген валюталар енгізілгеннен бері маңызды реформалардан өтті. КСРО кезеңінен кейінгі экономикалық өтудің бастапқы кезеңінде, қарапайым халық және ақша-кредит институттары (Халықаралық валюта қоры сияқты) бұрынғы КСРО елдерінің барлығы үшін немесе кем дегенде бір бөлігі үшін ортақ валютаны сақтау мүмкін деп кеңінен сенді. Бұрынғы кеңестік республикалар арасындағы берік сауда қатынастарын сақтау ең маңызды мақсат деп есептелді. 1992 жылдың бірінші жартысында 15 тәуелсіз мемлекеттен тұратын валюталық одақ рубльді пайдаланды. Жағдай ұзаққа соқпайтыны анық болғандықтан, олардың әрқайсысы «тегін пайдаланушы» ретінде несие түрінде үлкен сомада ақша шығаруға өз мүмкіндіктерін пайдаланды (өйткені банкноттар мен монеталарды басып шығару монополиясы Ресейде болды). Нәтижесінде, кейбір елдер өз нарықтарын басқа мемлекеттерден келген сатып алушылардан «қорғау» үшін купондар шығарды. Бұл бұрынғы құнды валютаның үлкен инфляциясына әкеп соқты. Ресейдің орталық банкі 1992 жылдың шілдесінде Ресей мен басқа мемлекеттер арасындағы несие ағынына шектеулер енгізді. «Рубль аймағының» толық құлауы 1993 жылдың шілдесінің соңында Ресейдің Орталық банкінің Ресей аумағында банкноттарды айырбастауымен басталды. Осының салдарынан, рубль аймағында қалған басқа елдер (Қазақстан, Өзбекстан, Түркіменстан, Молдова, Армения және Грузия) «айдалып шығарылды». 1993 жылдың қарашасына дейін барлық жаңа тәуелсіз мемлекеттер өз валюталарын енгізді, соғыс қиралы Тажикстанды (1995 жылдың мамырында) және мойындалмаған Приднестровье (1994) ерекше жағдайларда қалдырды. Бұрынғы Кеңес Республикаларындағы жойқын инфляцияға байланысты, көптеген валюталар кем дегенде бір рет қайта бағаланды, Армения драмасы, Эстония кроны, Қазақ теңгесі және Қырғыз сомы ерекше жағдайларда қалды. Жаңа тәуелсіз мемлекеттерде жаңа валюталарды енгізу туралы толық мәліметтер төменде келтірілген.

Посткеңестік елдер Алғашқы ұлттық валюта (жаңа кодымен) «Кеңес рублінен» (КСР) ауысу курсы Жаңа валюта енгізілген күні «Рубль аймағынан» шығу күні Болашақта қайта бағалау немесе валюта алмасу күні, жаңа алмастырылған валюта және бағамы

Армения Армения драмасы (AMD) 200 КСР = 1 AMD 22 қараша 1993 қараша 1993

Әзірбайжан Екінші Әзірбайжан манаты (AZM) 10 КСР = 1 AZM 15 тамыз 1992 тамыз 1993 1 қаңтар 2006: Үшінші Әзірбайжан манаты (AZN) 5,000 AZM = 1 AZN

Беларусь Беларусь рублі (BYB) 10 КСР = 1 BYB 25 мамыр 1992 26 шілде 1993 2000: Екінші Беларусь рублі (BYR) 1,000 BYB = 1 BYR 2016: Үшінші Беларусь рублі (BYN) 10,000 BYR = 1 BYN

Эстония Эстония кроны (EEK) 10 КСР = 1 EEK 20 маусым 1992 22 маусым 1992 1 қаңтар 2011: Еуро (EUR) 15.6466 EEK = 1 EUR

Грузия Грузия купоны (GEK) 1 КСР = 1 GEK 8 сәуір 1993 20 тамыз 1993 20 қазан 1995: Грузия лариі (GEL) 1,000,000 GEK = 1 GEL

Қазақстан Қазақ теңгесі (KZT) 500 КСР = 1 KZT 15 қараша 1993 қараша 1993

Қырғызстан Қырғыз сомы (KGS) 200 КСР = 1 KGS 10 мамыр 1993 15 мамыр 1993

Латвия Латвия рублі (LVR) 1 КСР = 1 LVR 7 мамыр 1992 20 шілде 1992 5 наурыз 1993: Латвия латы (LVL) 200 LVR = 1 LVL 1 қаңтар 2014: Еуро (EUR) 0.702804 LVL = 1 EUR

Литва Литва талоны (LTT) 10 КСР = 1 LTT 1 мамыр 1992 1 қазан 1992 26 маусым 1993: Литва литы (LTL) 100 LTT = 1 LTL 1 қаңтар 2015: Еуро (EUR) 3.4528 LTL = 1 EUR

Молдова Молдова купоны (MDC) 1 КСР = 1 MDC 10 маусым 1992 шілде 1993 29 қараша 1993: Молдова леуі (MDL) 1,000 MDC = 1 MDL

Ресей Бірінші Ресей рублі (RUR) 1 КСР = 1 RUR 14 шілде 1992 тамыз 1993 1 қаңтар 1998: Екінші Ресей рублі (RUB) 1,000 RUR = 1 RUB

Тажикстан Тажик рублі (TJR) 100 КСР = 1 TJR 10 мамыр 1995 қаңтар 1994 30 қазан 2000: Тажик сомониі (TJS) 1,000 TJR = 1 TJS

Түркіменстан Бірінші Түркімен манаты (TMM) 500 КСР = 1 TMM 1 қараша 1993 қараша 1993 1 қаңтар 2009: Екінші Түркімен манаты (TMT) 5,000 TMM = 1 TMT

Украина Купон карбованец (UAK) 1 КСР = 1 UAK 12 қаңтар 1992 қараша 1992 2 қыркүйек 1996: Украина гривнасы (UAH) 100,000 UAK = 1 UAH

Өзбекстан Өзбек сомы купоны (UZC) 1 КСР = 1 UZC 15 қараша 1993 15 қараша 1993 1 шілде 1994: Өзбек сомы (UZS) 1,000 UZC = 1 UZS