Кіріспе
Саяси түсініктеме – пародияға негізделген әзіл стилінде. Саяси сатира – саясаттан ойын-сауық алуға маманданған сатира түрі. Саяси сатира, сондай-ақ, саяси сөз еркіндігі мен қарсылыққа тыйым салынған жағдайларда саяси пікірлерді қолдау құралы ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Саяси сатира көбінесе саяси наразылықтан немесе қарсылықтан ерекшеленеді, себебі ол міндетті түрде белгілі бір мақсатты көздемейді және саяси процеске әсер етуге ұмтылмайды. Көбінесе ол тек көңіл көтеруді мақсат етеді. Өзінің мәні бойынша, ол сирек конструктивті ұсыныстар береді; наразылық немесе қарсылық құралы ретінде қолданылғанда, ол мәселенің кемшіліктерін көрсетумен шектеледі, ал шешімдерді ұсынбайды. Пародиялардың жоғары дәрежеде әсіреленуіне байланысты, сатирикалық жаңалықтар бағдарламалары сынға түскен нысанның кемшіліктерін артық көрсету арқылы көрермендерін белгілі бір идеяларға сенеуге ықпал ете алады. Бұл қоғамдық қайраткерлердің немесе ұйымдардың беделіне зиян келтіруі мүмкін, себебі сатира оларды күлкілі жағдайда бейнелейді.
Political satire is a type of satire that specializes in gaining entertainment from politics. Political satire can also act as a tool for advancing political arguments in conditions where political speech and dissent are banned. Political satire is usually distinguished from political protest or political dissent, as it does not necessarily carry an agenda nor seek to influence the political process. While occasionally it may, it more commonly aims simply to provide entertainment. By its very nature, it rarely offers a constructive view in itself; when it is used as part of protest or dissent, it tends to simply establish the error of matters rather than provide solutions. Because of the exaggerated manner of these parodies, satirical news shows can more effectively sway their audiences to believe specific ideas by overemphasizing the flaws of the critiqued subject. This can be very harmful to the reputation of public figures or organizations since the satire frames them in a comical way.
Шығуы мен жанры
Сатира тарихы тарих бойында кездеседі; ұйымдасқан үкімет немесе әлеуметтік санаттар болған жерде, сатира да болады. Бүгінгі күнге дейін жеткен ең ерте мысал – Аристофан. Оның заманында сатира Клеон сияқты жоғары саяси тұлғаларға және Зевс басқарған дінге бағытталған. "Сатира мен қынжыр тіпті сенімнің ең негізгі және қасиетті қағидаларына да шабуыл жасады", бұл халық арасында дінге күмән тудырды. Мысалы, Рим дәуірінде Марциалдың сатиралық өлеңдері мен эпиграммалары сақталған. Циник философтар көбінесе саяси сатирамен айналысқан. Көптеген ежелгі цивилизацияларда саяси сөз бостандығының шектеулі болуына байланысты, саяси либерализмнің ежелгі әдебиетінде ашық сатирадан гөрі жасырын сатира жиі кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Афина демократиясындағы қоғамдық пікірге театрлардағы комедия ақындарының саяси сатирасы зор әсер еткен. Сатираны тамашалау немесе оқу ежелгі заманнан бері мәдениет пен қоғамды түсінудің ең тиімді жолдарының бірі саналады. 20 және 21 ғасырларда сатира бұқаралық ақпарат құралдарында (саяси карикатуралар, саяси журналдар) және саяси дау-дамаylarдың қойылымдарында (телевизиялық шоулар да бар) көбірек орын алды. Мысалдарға Том Лерер сияқты әскер мен шіркеуді сынаған музыканттар, Capitol Steps және Montana Logging and Ballet Co. сияқты тікелей өнер көрсетуші топтар, сондай-ақ демократтар мен республикашылдарға сатиралық пікір білдірген қоғамдық теледидар жұлдызы Марк Расселл кіреді. Басқаша айтқанда, "Гулливердің саяхаты" және "Жануарлар фермасы" сияқты әдеби классикалар, сондай-ақ жақында интернеттегі "The Onion" сияқты сайттар да сатираның түрлеріне жатады.
Саяси сатираның белгілі мысалдары
Саяси сатираның ерте және танымал мысалы – Данте Алигьеридің «Құдайлық комедиясы» (шамамен 1308–1320 жж.) атты поэмасы. Бұл шығармада Данте Флоренциядағы сол кездегі саясаткерлердің тозаққа баруын ұсынады. Театр арқылы саяси сатираның тағы бір мәшһүр түрі – Уильям Шекспирдің «Ричард II» пьесасы, ол сол заманғы саясатты және билік иелерін сынап көрсеткен.
Франция
Мысалы, Морис Жолидің 1864 жылы жарық көрген «Тозақтағы Макиавелли мен Монтескье арасындағы әңгіме» (Dialogue aux enfers entre Machiavel et Montesquieu) атты памфлеті Наполеон III-нің саяси амбицияларына шабуыл жасайды. Ол алғаш рет 1864 жылы Брюссельде жарияланды. Бұл туындыда Макиавелли мен Монтескье тарихи тұлғаларының тозақтағы екі зұлымдыққа толы қастандық жасаушының диалогы арқылы әдеби тәсіл қолданылып, Наполеонның үкімшілігіне тікелей және заңсыз шабуыл жасалды. Ақсүйек барон Монтескье либерализмді жақтады, ал флоренциялық саяси жазушы Макиавелли цинизмге толы зұлымдық билігін ұсынды. Осылайша Жоли либерализмнің Наполеон III сияқты зұлымды тудыруының құпия жолдарын жеткізді. 19 ғасырда Франциядағы сауаттылық деңгейі шамамен 30 пайызды құрады, бұл төменгі топтағы адамдардың саяси сатирамен айналысуына дерлік мүмкіндік бермеді. Дегенмен, көркем өнерді кез келген адам түсіне алатын, сол себепті Чарльз Филиппон есімді адам екі апталық журнал – «La Caricature» және «Le Charivari» (екіншісі арзанырақ болды) құруға мүмкіндік алды. Филиппон Францияда күннен-күнге танымал бола түскен басылымдарын король Луи Филиппке қарсы қауіп ретінде пайдаланды, себебі журналдар үкімет пен корольді сынау үшін сатира мен әзіл-қалжыңды қолданды. Монархия екі журналды басып шығаруға бірнеше рет тырысты, бірақ бұл мақалаларды одан да сынағыш етті. Соңында, бірнеше рет тұтқындалғаннан кейін Филиппон сотқа тартылып, 13 айға бас бостандығынан айырылды. Филиппонды сотқа шақыртқан суреттер корольді біртіндеп алмұртқа айналдырған суреттер еді. Франция халқы король Луи Филипптің шынымен алмұртқа ұқсайтынын сезіне бастады және оларды ешбір жолмен ажырата алмады. Адамдар елде алмұртты тыйым салу керектігін, өйткені оны кесу король Луи Филиппке қауіп төндіретінін сарказммен айта бастады. «Ницшенің сатирасы» лютерандыққа бағытталған. Kladderadatsch және Simplicissimus – 19 ғасырдағы Германиядағы саяси сатираның екі көзі, олардың екеуі де сатираның қоғамдағы мәдени тарихты көрсету үшін қалай қолданылатынын көрсетеді. 19 ғасырда Германияда мыңдаған жаңа журналдар пайда болған кезде баспасөздің танымалдылығы мен сатирикалық әзіл-қалжың гүлденді. Журналдар мен газеттер кітаптарды оқудан асып, сол кездегі Германиядағы ең танымал бұқаралық ақпарат құралдарының біріне айналды.
Көше өнері
Банкси сияқты көше суретшілері қара саяси юмор мен өткір саяси және әлеуметтік пікірлерді, көбінесе граффити арқылы, капитализм, империализм және соғыс сияқты түрлі тақырыптарды қозғау үшін пайдаланды. Банксидің саяси сатираны бейнелейтін көше өнерінің арасында «Тінту және іздеу» туындысы бар, онда «Оз әйгері» фильмінен Дороти кейіпкерін полицей тексеріп жатыр. Банкси полицей зорлық-зомбылығына қатысты саясаткерлердің пікірлерін әжуалайды, себебі кінәсіз Дороти полициямен сұраққа алынуда, бұл полицей зорлық-зомбылығының көрінісі. «Бомбаны құшақтаған» – Банксидің тағы бір жұмысы, онда әскери ұшақтар тастаған бомбаны құшақтап тұрған жас әйел бейнеленген. Ол соғыстың мәнін және саясаткерлердің осы мәселеге қатысты пікірлерін сынап, әйелдің «қара» бомба символының тікелей әсеріне ұшыраған әділдікті бейнелейді. Ұлттың негізін қалаушы Бенджамин Франклин белгілі саяси сатирик болған. Ол «Ұлы империяны кішкентайға дейін азайтуға болатын ережелер» және «Маунт-Холлидегі сиқыршылық сот» сияқты бірнеше эсселерінде сатираны қолданды. Карикатура американ саясатына түсініктеме беруді жалғастырды. 1800 жылдардың соңында редакторы Томас Наст саяси сатираны жемқорлық сияқты мәселелерді шешу үшін пайдаланды. Сатира 1960 жылдары американ теледидарында көбірек көріне бастады. Саяси сатираны қолданған алғашқы бағдарламалардың бірі – британдық және американдық «That Was the Week That Was» (АҚШ-та ABC), CBS-тің «The Smothers Brothers Comedy Hour» және NBC-тің «Rowan and Martin's Laugh In» бағдарламалары болды. 1968 жылғы президенттік сайлауға дейінгі айларда Ричард Никсон «Laugh In» бағдарламасына қатысып, бағдарламаның «Мені соққыға түсір» деген ұранын қайталады. 1960 және 1970 жылдардың басындағы сатираның басқа түрлері көбінесе «All in the Family» сияқты ситком форматын қолданды. 1975 жылы «Saturday Night Live» тұңғыш рет көрсетілгенде, комедиялар президентті теледидарда бейнелеу тәсілін өзгерте бастады. Чеви Чейз шоудың төртінші эпизодында Джеральд Фордтың пародиясын орындады. Чейз өзінің сыртқы түрін президент Фордқа ұқсату үшін өзгертпеді және президентті сахнада қайта-қайта құлап отырып бейнеледі. «Saturday Night Live» бағдарламасындағы танымал президенттік пародияттардың қатарында Дэн Айкройдтың Ричард Никсон және Джимми Картер карикатуралары, Джордж Г. Буш ретінде Дана Карви, Билл Клинтон ретінде Даррелл Хаммонд және Фил Хартман, Джордж У. Буш ретінде Уилл Феррелл, Барак Обама ретінде Джей Фарао және Фред Армисен бар. Хартман Дональд Трамптың пародиясын жасаған алғашқы актерлердің бірі болды, оны Даррелл Хаммонд және Алек Болдуин ең танымал етті, ал қазір Джеймс Остин Джонсон оны сомдайды. Джонсон Джо Байденді де сомдайды, оны Джейсон Судейкис пен Джим Керри де сомдаған. Хиллари Клинтон сияқты саяси элиталар да «Saturday Night Live» бағдарламасында пародияланды. 2008 жылғы президенттік науқаны кезінде «Saturday Night Live» бұрынғы мүшесі Тина Фей республикалық вице-президенттікке кандидат Сара Пейлинді пародиалау үшін шоуға оралғандықтан көп назар аударды. Фейдің Пейлинге ұқсас сыртқы түрінен басқа, вице-президенттікке кандидатты пародиалауы да ерекше болды, себебі Фей саяси сатира жасау үшін Пейлиннің медиадағы сұхбаттарында және сайлауалды сөздерінде қолданған сөздердің бір бөлігін жұмсақ түрде пайдаланды. «Saturday Night Live» өзінің «Weekend Update» скетчінде де саяси сатираны қолданады. «Weekend Update» – бұл шоудағы жалған жаңалықтар сегменті, ол саясатты және ағымдағы оқиғаларды сатиралық тұрғыдан көрсетеді. Ол 1975 жылғы 11 қазанда өткен шоудың бірінші эпизодынан бері SNL-дің бөлігі болып табылады. «The Daily Show» және «The Colbert Report» бағдарламалары «Weekend Update» бағдарламасына ұқсас стильдік форматтарды қолданады. «The Daily Show» бағдарламасының жүргізушісі Джон Стюарт саясатты және жаңалықтарды сатиралау үшін жаңалықтар бағдарламаларынан кадрларды пайдаланды. Стивен Колберт «The Colbert Report» бағдарламасында консервативті жаңалықтар сарапшысы рөлінде ойнады. Екі жүргізушінің теледидар бағдарламалары Comedy Central телеарнасында көрсетілді, ал «The Daily Show» жаңа жүргізуші ретінде Тревор Ноамен жалғасуда. Колберт Дэвид Леттерманның орнын басып, «The Late Show» бағдарламасының жүргізушісі болды. Стюарт пен Колберт өздерінің бағдарламаларымен саяси сатираның маңыздылығы туралы қоғамдық және академиялық талқылауды арттыруға көмектесті. Билл Маердің «Нақты уақыт», Саманта Бидің «Толық майдан» және Джон Оливердің «Кеңес» бағдарламалары да сатиралық жаңалықтар бағдарламаларының мысалдары болып табылады. 2020 жылғы президенттік науқаны кезінде Либертариандық партияның мүшелері Вермин Сьюпримді президенттік науқанға қатысуға шақырып, оның сатирикалық кейіпкерін либертариандық идеологияны насихаттау үшін пайдаланды.
Таяу Шығыс
Осман империясы тұсында саяси сатира саяси наразылықты білдіру және көлеңкелі қуыршақтар қойылымдары, импровизацияланған халық театры мен карикатуралар арқылы қоғамдық пікірді қозғау үшін пайдаланылған. Осман империясының алғашқы сатирикалық журналы "Карагөз" деп аталды, бұл "Қара көз" деп аударылады. "Леман" саяси карикатураларымен танымал, ол сыбайлас жемқорлықты әшкерелейді, мазақтап, әзіл-қалжың арқылы маңызды мәселелерге назар аударады. Сатираның ең көп оқылатын авторларының бірі – египеттік жазушы Ленин Эль Рамли, ол 30-дан астам фильм және телесериалдарға сценарий жазып, 12 пьесаның авторы. Тағы бір белгілі египеттік сатирик – Басем Юсеф. Сирияда 2001 жылы "Лампашы" атты сатирикалық газет алғаш рет жарық көрді және бірден сатылып кеткендіктен, халық арасында үлкен қызығушылық тудырды. Осы себепті Джеффри Бейм саяси сатираны пайдаланатын "The Daily Show" сияқты бағдарламаларды баламалы журналистиканың бір түрі деп қарастыру керек деп санайды.
Саяси қатысуға әсері
Қазіргі заманғы саяси сатираның әсерін зерттеулер саяси сатираның саяси қатысуға ықпал ететінін көрсетті. Шындығында, зерттеулер саяси сипаттағы сатирамен танысудың саяси қатысуды белсендіруге алып келетін жағымсыз эмоцияларды оятуын көрсетті. Бұл саясаткерлермен байланыс сезіміне байланысты, олар өздерін комедияшылардың әзілдеріне айналдыруға рұқсат етеді. Саяси сатира Америкада мәселелі президенттік мәселелерді жасыру үшін де қолданылуы мүмкін. Джо Байден президенттік науқанында жасына қатысты алаңдаушылықты әзілмен жеткізіп, юморды пайдаланды.
Қауіпті жағдайлар
Жаңалықтардағы сатира көпшіліктің хабардар болуына көмектесетін құрал ретінде құрметтелгенімен, мұндай пікір ғалымдардың барлығында кездеспейді. Сыншылар саяси мәселелер сияқты ауыр тақырыптарды жарысалау үшін жеңіл-жеңіл әдістердің енуіне қатысты алаңдаушылық білдіреді. Байм бұл шоулар баламалы болғандықтан, олардың "қалыпты қағидаларды сақтау" міндеті жоқ екенін айтады. Бұл саясаткерлер мен мемлекеттік қызметкерлерді күлдіру арқылы, олардың тек "көрермендер санын арттыруға" жауапты болуымен байланысты делінеді. Осы медианың популистік сипаты АҚШ-та Ұлыбританияға қарағанда көбірек таралған, себебі либералды және консервативті комментаторлар жас көрермендердің ағымдағы оқиғалармен танысуының "басты жолы" ретінде жиі пайдаланылады. Бұл әсіресе, комментаторлар сатирада өткір сынап немесе сарказмды, емес, зиялы әзілдерді немесе мінездемелерді сомдауды қолданғанда маңызды мәселе тудырады.