Кіріспе
Б.з.д. V ғасырдағы афиндық трагедия жазушысы Софокл (б.з.д. 497/496 – 406/405 ж. қысы) – ежелгі грек трагедияшысы, оның пьесаларының кемінде біреуі толық сақталған үш драматургтің бірі. Оның алғашқы пьесалары Эсхилдің пьесаларынан кейін немесе оның замандасы болған, ал Еврипидтің пьесаларынан бұрын немесе оның замандасы болған. Софокл 120-дан астам пьеса жазды, бірақ олардың тек жетісі толық күйінде жетіп келді: «Аякс», «Антигона», «Трахис әйелдері», «Эдип патша», «Электра», «Филоктет» және «Колоннан Эдип». Софокл шамамен елу жыл бойы Леней және Дионисия мерекелерінде Афина қала-мемлекетінде өткен драмалық сайыстарда ең танымал драматург болды. Ол отыз сайысқа қатысып, жиырма төртінде жеңіске жетті және ешқашан екінші орыннан төмен бағаланбады. Эсхил он үш сайыста жеңіске жетті, кейде Софоклға есе жіберді; Еврипид төрт сайыста жеңіске жетті. Софоклдың ең танымал трагедиялары – «Эдип» және «Антигона»: олар көбінесе «Тебалық пьесалар» деп аталады, бірақ әрқайсысы әртүрлі тетралогияның бөлігі болған (оның басқа бөліктері қазір жоғалып кеткен). Софокл драманың дамуына зор үлес қосты, ең бастысы үшінші актерді енгізу арқылы (Аристотель бұл еңбекті Софоклға, ал Темистий Эсхилге жатқызады), соның нәтижесінде хордың сюжеттің көрсетілісіндегі маңызы азайды. Ол бұрынғы драматургтерге қарағанда кейіпкерлерін тереңірек ашты.
Sophocles ( 497/496 – winter 406/405 BC) was an ancient Greek tragedian, known as one of three from whom at least one play has survived in full. His first plays were written later than, or contemporary with, those of Aeschylus; and earlier than, or contemporary with, those of Euripides. Sophocles wrote over 120 plays, but only seven have survived in a complete form: Ajax, Antigone, Women of Trachis, Oedipus Rex, Electra, Philoctetes, and Oedipus at Colonus. For almost fifty years, Sophocles was the most celebrated playwright in the dramatic competitions of the city state of Athens which took place during the religious festivals of the Lenaea and the Dionysia. He competed in thirty competitions, won twenty four, and was never judged lower than second place. Aeschylus won thirteen competitions, and was sometimes defeated by Sophocles; Euripides won four. The most famous tragedies of Sophocles feature Oedipus and Antigone: they are generally known as the Theban plays, though each was part of a different tetralogy (the other members of which are now lost). Sophocles influenced the development of drama, most importantly by adding a third actor (attributed to Sophocles by Aristotle; to Aeschylus by Themistius), thereby reducing the importance of the chorus in the presentation of the plot. He also developed his characters to a greater extent than earlier playwrights.
Өмір
Софокл, Софилдің ұлы, Аттикадағы Гиппей Колонының ауылдық демесінің (кіші қауымдастығының) бай мүшесі болды, ол кейіннен оның пьесаларының бірі үшін тұрғылықты жерге айналды; және ол, шамасы, Марафон шайқасынан бірнеше жыл бұрын, б.з.д. 497/6 жылы туған болуы мүмкін – нақты жылы белгісіз. Ол бай отбасында дүниеге келді (әкесі қару-жарақ жасаушы болған), және жоғары білім алды. Оның алғашқы өнерлік табысы б.з.д. 468 жылы болды, ол Дионисияда бірінші жүлде алып, афиналық драманың сол кездегі шебері Эсхилді жеңді. Плутархтың айтуынша, жеңіс ерекше жағдайларда туды: әдеттегідей судьяларды кездейсоқ таңдаудың орнына, архонт Кимоннан және қатысқан басқа да стратегтерден бәйге жеңімпазын анықтауды сұрады. Плутарх одан әрі, осы жеңілістен кейін Эсхил көп ұзамай Сицилияға кеткенін айтады. Плутарх бұл Софоклдің алғашқы қойылымы болғанын айтса да, қазіргі кезде оның алғашқы қойылымы б.з.д. 470 жылы болған деп есептеледі. Мансабының басында саясаткер Кимон оның меценаттарының бірі болуы мүмкін; бірақ егер олай болса, Кимон б.з.д. 461 жылы қуғынға ұшырағанда, оның қарсыласы Перикл оған жамандық жасаған жоқ. Бірақ бұл «мүмкін емес» деуге болады. Б.з.д. 420 жылы, Афинаға Асклепий культі енгізілген кезде, ол өз үйінде Асклепийдің мүсінін қабылдауға таңдалды, ал культқа арналған тиісті орын (τέμενος) болмады. Осы үшін афинялықтар оған қайтыс болғаннан кейін Дексион (қабылдаушы) деген лақап ат қойды. Бірақ «осы оқиғаға күмән тудырады». Софокл б.з.д. 406/5 жылдың қысында 90 немесе 91 жасында қайтыс болды, өмірінде парсы соғыстарындағы гректердің жеңісін де, Пелопоннес соғысындағы қан төгілуді де көрді. Бірнеше айдан кейін, комедия ақыны «Музалар» атты пьесасында келесі мақтау сөзді жазды: «Софокл ұзақ өмір сүрді, бақытты және талантты адам болды, көптеген жақсы трагедиялардың авторы болды; және ол ешқандай бақытсыздықсыз өмірін аяқтады». Алайда, кейбір мәліметтер бойынша, оның ұлдары өмірінің соңында оны еңбекке жарамсыз деп жариялауға тырысты; және ол сотта олардың айыптамасын жаңа «Колондағы Эдиптен» үзінді оқып жоққа шығарды. Оның ұлдарының бірі Иофонт және немересі, сондай-ақ Софокл (Аристонның ұлы) драматургтар болды.
Гомосексуализм
Софоклдің жыныстық қатынасы туралы Афинейдің "Софистер кешкі асы" атты өте көне еңбегінде сілтемелер бар. Бұл еңбекте Миртіл есімді кейіпкер Софоклдың "Еврипид әйелдерге құштар болғандай, ол да ұлдарға құштар болған" ("φιλομεῖραξ δὲ ἦν ὁ Σοφοκλῆς, ὡς Εὐριπίδης φιλογύνης") деп мәлімдейді және Хиостың Ионына байланысты, Софоклдың симпозиумда бір қызметші жігітпен әдемі сөздермен тартысқанын баяндайды. Ол сондай-ақ Родостың Иеронимі өзінің тарихи жазбаларында Софоклдың бір баланы қала қабырғасының сыртына жыныстық қатынас үшін алып кеткенін, ал жігіттің Софоклдың плащын (χλανίς, khlanis) тартып алып, Софокл үшін өзінің бала киімін ("παιδικὸν ἱμάτιον") қалдырғанын айтады. Бұған қоса, Еврипид бұл туралы естігенде (бұл көп талқыланды), ол осы оқиғаны қысыммен мойындап, "бірақ оған әдеттегі жалақысынан артық ештеңе бермедім" ("ἀλλὰ μηδὲν προσθεῖναι") немесе "бірақ ештеңе шешілмеді" ("ἀλλὰ μηδὲν προεθῆναι") деді. Жауап ретінде Софокл мынадай елегия жазды:
Шығармалары мен мұрасы
Софокл драмалық құрылымдағы жаңалықтарымен, бұрынғы драматургтерге қарағанда кейіпкерлерді тереңірек дамытуымен танымал; ол хордың рөлін одан әрі азайтып, даму мен қақтығысқа мүмкіндіктерді арттырды. Сақталған жеті пьесаның тек екеуінің мерзімі анық белгілі: «Филоктет» б.з.б. 409 жылға, ал «Эдип Колондағы» б.з.б. 401 жылға (оның немересі оның өлімінен кейін қойған). Қалғандарының ішінде «Электра» осы екеуімен стильдік ұқсастықтарды көрсетеді, яғни ол оның мансабының соңғы кезеңінде жазылған болуы мүмкін; «Аякс», «Антигона» және «Трахиниялық әйелдер» стильдік ерекшеліктерге сүйене отырып, ерте туындылар деп есептеледі; ал «Эдип Рекс» орта шаққа жатқызылады. Софоклдің көптеген пьесалары ертедегі тағдыршылдықтың және грек трагедиясының ұзақ дәстүрінің негізгі тірегі болған Сократ логикасының бастамасын көрсетеді.
Тебалық пьесалар
Фивалық пьесалар үш пьесадан тұрады: «Эдип Рекс» (кейде «Эдип Тиранн» немесе «Эдип патша» деп те аталады), «Эдип Колонда» және «Антигона». Үшеуі де Эдип патшаның билігі кезінде және одан кейінгі Фива қаласының тағдырымен байланысты. Олар жиі бір кітапқа біріктіріліп басылады, бірақ Софокл оларды көп жылдар бойында жеке-жеке фестивальдерге арнап жазған. Фивалық пьесалар нақты трилогия емес (яғни, бірыңғай оқиға ретінде ұсынылған үш пьеса), сонымен қатар, олар қасақана жазылған серия да емес; оларда қарама-қайшылықтар бар.
Тақырыбы
Үш пьесада Одип туралы әңгіме айтылады, ол әкесін өлтіріп, анасына үйленеді, олардың өз ата-анасы екенін білмейді. Оның отбасы үш буын бойы қарғысқа ұшырайды. «Одип патшада» Одип – басты кейіпкер. Оның ата-анасы Лай мен Иокаста, ол өзінің тағдырын орындауына жол бермеу үшін оның өлтірілуін жоспарлайды. Бірақ нәресте өлтіруді сеніп тапсырған қызметші, нәрестені бірнеше делдал арқылы баласыз жұбайларға жібереді. Олар оны асырайды, бірақ оның тарихын білмейді. Одип Дельфи оракулының өзінен айтқан болжамын біледі, ол әкесін өлтіріп, анасына үйленеді; ол тағдырынан қашып, өз ата-анасына зиян келтірмеуге тырысады (осы кезде ол өзінің асырап алынғандығын білмейді). Одип жол тоғысында қызметшілерімен бірге келген бір адаммен кездеседі; Одип пен ол адам ұрысады, Одип сол адамды өлтіреді (ол оның әкесі Лай еді, бірақ ол кезде ешкім де білмеді). Ол Сфинкстің жұмбағын шешкеннен кейін Фив патшасы болады және осы процесте жесір патшайым, оның анасы Иокастаға үйленеді. Осылайша қауырсын оқиғаларға жол ашылады. Дельфиден келген тағы бір шын, бірақ шатастыратын болжамнан кейін шындық ашылғанда, Иокаста өз-өзіне қол жұмсайды, Одип өзін соқыр етеді және Фивтен кетеді. Ойынның соңында тәртіп орнатылады. Бұл қалпына келтіру Иокастаның інісі Креон патша болғанда және Одип елден кетер алдында Креоннан балаларына қарауды сұрағанда көрінеді. Одиптің балалары әкесінің ісінен ұят пен қорлық сезіміне ұшырайды. «Одип Колонда» пьесасында қуылған Одип пен оның қызы Антигона Колона қаласына келіп, Афина патшасы Тесеймен кездеседі. Одип қайтыс болады, ал оның ұлдары Полиник пен Этеокл арасында тартыс басталады. Олар ұрысып, бір-бірін бірден шабады. «Антигонада» басты кейіпкер – Одиптің қызы Антигона. Ол ағасы Полиниктің денесін қала қабырғасының сыртында жабайы жануарлар жеуге тастау керек пе, әлде оны жерлеп өлімге қияу ету керек пе деген таңдауға келеді. Елдің патшасы Креон Полиниктің жерленуіне тыйым салады, өйткені ол қалаға сатқындық жасады. Антигона оның денесін жерлеуге және өз ісінің салдарына қабылуға шешім қабылдайды. Креон оны өлім жазасына кеседі. Ақырында Креон Антигонаны жазадан босатуға көндіріледі, бірақ оның шешімі кеш келеді және Антигона өз-өзіне қол жұмсайды. Оның өз-өзіне қол жұмсауы Креон патшаға жақын тағы екі адамның өмірін қиюға себеп болады: оның ұлы Хамон, Антигонаға үйленуге тиіс еді, және оның әйелі Эвридика, жалғыз аман қалған ұлын жоғалтқаннан кейін өз-өзіне қол жұмсайды.
Құралым және сәйкессіздіктер
Пьесалар Софоклдің 36 жылдық мансабында жазылған және хронологиялық тәртіппен емес, «Антигона», «Эдип Рексі» және «Эдип Колонда» тәртібімен жазылған. Олар трилогия ретінде де құрастырылмаған – бір-бірімен бірге қойылатын пьесалар тобы, бірақ үш түрлі пьесалар тобының қалған бөліктері. Нәтижесінде кейбір үйлесімсіздіктер бар: атап айтқанда, Креон «Эдип Рексінің» соңында даусыз патша болып табылады және Аполлонмен кеңесіп, Эдипті Фивадан қуу туралы шешім қабылдайды. Сонымен қатар, Креонға «Эдип Рексінің» соңында Эдиптің қыздары Антигона мен Исменаның қамын жасау тапсырылады. Ал басқа пьесаларда Эдиптің ұлдары Этеокл мен Полиникпен мұрагерлік мәселесі бойынша күрес жүріп жатыр. «Эдип Колонда» пьесасында Софокл осы үйлесімсіздіктерді тұтас түгелімен біріктіруге тырысады: Исмена олардың тарихының лайлы екенін ескеретін болса, оның ағалары бастапқыда Креонға тақты беруге дайын болғандарын түсіндіреді. Дегенмен, олар патшалық билікті өздеріне алуды шешті, әр ағасы екіншісінің билікке таласу құқығын даулап бақты. «Эдип Колондада» Этеокл мен Полиниктер анық артық күшті позицияда болудан басқа, кінәлі де: олар келіседі (l. 429, Theodoridis, tr.) – олардың әкесінің жер аударылуына, бұл оларға қарсы ең ауыр айыптың бірі. «Аякс» Троя соғысының мақтан тұтатын батыры, Теламондық Аяксқа назар аударады, ол сатқындыққа ұшырап, ақырында өзін-өзі өлтіреді. Аякс Ахиллдің қаруын Одиссейге бергенде қатты ашуланады. Дұшпандарына қарамастан, Одиссей патшалар Менелай мен Агамемнонды Аяксқа лайықты жерлеуге рұқсат беруге көндіреді. «Трахис әйелдері» (хорды құрайтын трахиниялық әйелдер үшін аталған) Деянейраның әйгілі он екі еңбегін аяқтағаннан кейін Гераклді кездейсоқ өлтіргенін көрсетеді. Ол махаббат сыйы деп ойлап, Деянейра Гераклдің киімінің бір бөлігіне у салады; осы уланған көйлек Гераклдің қорқынышты өлімге ұшырауына себеп болады. Шындықты білген соң, Деянейра өз-өзіне қол жұмсайды. «Электра» Эсхилдің «Сыра тартушылар» пьесасының сюжетімен шамалас. Онда Электра мен Оресттің Клитемнестра мен Эгистке әкесі Агаммнонның өлтіруіне қалай кек қайтарып алғандары баяндалады. «Филоктет» Трояға бара жатқанда Лемнос аралында грек флотының қалған бөлігімен тастап кеткен садақшы Филоктеттің тарихын қайталайды. Филоктетсіз Троя соғысын жеңе алмайтындарын білген гректер Одиссей мен Неоптолемді оны қайтаруға жібереді. Алайда гректердің бұрынғы сатқындығынан Филоктет әскерге қайтадан қосылудан бас тартады. Филоктетті Трояға баруға Гераклдің deus ex machina көрінісі ғана көндіреді.
Фрагментарлық пьесалар
Софоклмен байланысты 120-дан астам пьесаның атаулары белгілі және төменде ұсынылған болса да, олардың көпшілігінің нақты мерзімі туралы аз мәлімет бар. «Филоктет» пьесасы б.з.д. 409 жылы жазылған, ал «Эдип Колондағы» б.з.д. 401 жылы ғана қойылған, Софоклдің немересі бастамасымен, қасіретінен кейін. Грек фестивальдері үшін пьеса жазу дәстүрі бойынша, олар үш трагедиядан тұратын тетралогиялар түрінде, бір сатиралық пьесамен бірге ұсынылуға тиіс еді. 120-дан астам пьесаның басым көпшілігінің мерзімі белгісіз, сонымен қатар пьесалардың қалай топтастырылғаны да белгісіз. Алайда, қазіргі заманда «тебалық пьесалар» деп аталатын үш пьеса Софоклдің өмірінде ешқашан бірге қойылмаған, сондықтан олар трилогия емес (кейде олар қате түсіндіріледі). 1907 жылы Мысырда «Ихнеута» («Сатирлерді іздеу») пьесасының фрагменттері табылды. Бұл пьесаның шамамен жартысын құрайды, бұл оны Эврипидтің «Циклоп» пьесасынан кейін ең жақсы сақталған сатиралық пьесаға айналдырады, ол толығымен сақталған. Бұл пьеса Софоклдің өзінің дамуы туралы ой-пікірлерін қамтитын болуы мүмкін, өйткені Ион Софоклдың досы болған, ал кітапты Плутарх қолданғаны белгілі. Плутархтың сөздерінің кейбір түсіндірмелері Софоклдың Эсхилдің шығармаларын үлгі еткенін көрсетеді, бірақ аударма грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес, сондай-ақ Софоклдың Эсхилдің шығармаларын пароди жасағаны туралы түсіндірме де сәйкес келмейді. С.М. Боура осы жолдың мынадай аудармасын ұсынады: «Эсхилдің ұлылығын, содан кейін өз өнертабысымның қиыншылықтарын толыққанды меңгергеннен кейін, енді үшінші кезеңде мен мінезді ең жақсы көрсететін және ең көркем тілге ауысып жатырмын». Мұнда Софокл Эсхилдің шығармаларының бір кезеңін аяқтағанын айтады, яғни ол Эсхилдің стилін үлгі еткен кезеңнен өтті, бірақ ол кезең аяқталды. Софоклдың Эсхилге деген пікірі әртүрлі болды. Ол Эсхилдің шығармаларын мансап басында үлгі еткен, бірақ оның стиліне қанағаттанбағандықтан, оны ұзақ уақытқа сақтап алмады. Софоклдың бірінші кезеңі, ол Эсхилді үлгі еткен кез, «тілдегі Эсхилдік сән-салтанат»пен ерекшеленеді. Софоклдың екінші кезеңі толығымен өзіне тән болды. Ол көрермендердің сезімдерін оятудың жаңа тәсілдерін енгізді, мысалы, «Аякс» пьесасында Аякс Афинаның қорлығына ұшырағаннан кейін, сахна бос қалдырылып, ол жалғыз өзі өзіне қол жұмсауына мүмкіндік берді. Софокл өзінің дамуы туралы сөз қозғалғанда, қалған екеуінен ерекшеленетін үшінші кезең туралы айтады. Үшінші кезең тілге көбірек мән береді. Оның кейіпкерлері өздеріне тән, жеке мінез-құлқын көрсететін тілде сөйлейді.
"After practising to the full the bigness of Aeschylus, then the painful ingenuity of my own invention, now in the third stage I am changing to the kind of diction which is most expressive of character and best." Here Sophocles says that he has completed a stage of Aeschylus' work, meaning that he went through a phase of imitating Aeschylus' style but is finished with that. Sophocles' opinion of Aeschylus was mixed. He certainly respected him enough to imitate his work early on in his career, but he had reservations about Aeschylus' style, and thus did not keep his imitation up. Sophocles' first stage, in which he imitated Aeschylus, is marked by "Aeschylean pomp in the language". Sophocles' second stage was entirely his own. He introduced new ways of evoking feeling out of an audience, as in his Ajax, when Ajax is mocked by Athene, then the stage is emptied so that he may commit suicide alone. Sophocles mentions a third stage, distinct from the other two, in his discussion of his development. The third stage pays more heed to diction. His characters spoke in a way that was more natural to them and more expressive of their individual character feelings.
Есімдері берілген жерлер
Софокл (кратер), Меркурий планетасындағы кратер.