Кіріспе

Голландиялық композитор және музыка журналисі Маттиж Вермеулен (шын аты Матеас Кристианус Франсискус ван дер Мюлен) (8 ақпан 1888 – 26 шілде 1967), голландиялық композитор және музыка журналисі болған.

Ерте өмір

Маттис Вермеулен Хельмонд қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті бітірген соң, ол әкесінің ізімен жүруді армандады, әкесі темірші болған. Ауыр сырқаты кезінде рухани құндылықтарға қызығушылығы арта түсті. Католик ортада өскендіктен, дін қызметкері болуды шешті. Бірақ, семинарияда, он алтыншы ғасырдың полифониялық шеберлерінің контрапункт қағидаларын оқығанда, оның нағыз шақыруы – музыка екені анық болды. Он сегіз жасында бастапқы ойларынан бас тартып, мектепті тастады. 1907 жылдың көктемінде елдің музыкалық астанасы Амстердамға көшіп келді. Мұнда ол консерватория директоры Даниэль де Лангеге жүгінді, ол оның талантын танып, екі жыл бойы тегін сабақ берді. 1909 жылы Вермеулен «De Tijd» католик газетінде жазуға кірісті, онда ол жеке және бейтарап стильімен көзге түсті, ол сол кездегі әдетте ұзақ созылатын музыкалық журналистикадан өзгеше болды. Оның рецензияларының сапасы Альфонс Дипенброкты да таң қалдырды. Ол Вермеуленді «De Amsterdammer» апталық басылымында жоғары бағалады. Онда Вермеулен Клод Дебюсси, Густав Малер және Альфонс Дипенброктың музыкасын қолдаушы ретінде танылды, кейін ол оны «рухани ұстазы» деп атады. 1912-1914 жылдары Вермеулен өзінің бірінші шығармасын, бірінші симфониясын жазды, оны «Symphonia carminum» деп атады. Жаздың және жастың қуанышын бейнелейтін бұл шығармасында ол өмір бойы адал болатын полимелодизм техникасын қолданды. 1917 жылы жазған төрт әнінің әрқайсысы композитордың соғысқа деген ойларын ерекше көрсетеді. 1915 жылдан бері өнер және әдебиет бөлімінің редакторы болып жұмыс істейтін «De Telegraaf» газетіндегі рецензияларында, саясат пен мәдениеттің ажырамас екенін көрсетті. Вермеуленнің голланд музыкалық өмірінің неміс бағытына қарсы шығуы оған қиындықтар тудырды. Бірінші симфониясын өте бағалаған Виллем Менгельбергке ұсынғаннан кейін, бір жылдық күткеннен кейін, ол оны сыйламай тастады. Осының салдарынан Вермеуленнің оркестрлік шығармалары Амстердамда орындалу мүмкіндігіне ие болмады. 1919 жылдың наурыз айында Арнем оркестрінің қойылымы нашар жағдайда өтті және ауыр әсер етті. Дегенмен, Вермеулен екінші симфониясы «Прелюдия жаңа күнге» жұмысын бастады, ал бір жылдан кейін, бірнеше достарының қаржылық қолдауымен журналистикадан бас тартып, өзін толық композиторлыққа арнады. Менгельбергке соңғы, сәтсіз өтініштен кейін Вермеулен 1921 жылы отбасымен бірге Францияға көшіп кетті, музыкасына қолайлы жағдай табу үмітімен. Мұнда ол үшінші симфониясын «Thrène et Péan» аяқтады және Струнный трио мен Скрипкалық сонатаны жазды. Бірақ Вермеуленнің симфониялық шығармалары француз концерт залдарына да жол таба алмады. Қажеттіліктен Вермеулен қайтадан журналистикаға оралды. 1926 жылы ол Голланд Шығыс Индиясының (қазіргі Индонезия) «Soerabaiasch Handelsblad» газетінің Париж тілшісі болды. Он төрт жыл бойы ол әртүрлі тақырыптар бойынша апта сайын екі мақала жазды. 1930 жылы Мартинус Нихоффтың «De Vliegende Hollander» пьесасына музыка жазуға шақырылды. Тоғыз жылдан кейін ол үшінші симфониясы Эдуард ван Бейнумның дирижерлігімен Концертгебу оркестрінде алғаш рет орындалды. Көптен күткен, қуатты дыбыстар оның идеяларының тиімділігін растады. 1940-1944 жылдары ол төртінші және бесінші симфонияларын жазды, олар «Les victoires» және «Les lendemains chantants» деп аталды, олар Вермеуленнің Екінші дүниежүзілік соғыстың жақсы аяқталуына сенімін білдірді. 1944 жылдың күзінде Вермеулен ауыр соққыға ұшырады. Ұзақ емес уақыт ішінде ол әйелін және ең жақыны ұлын жоғалтты, ол француз азаттық армиясында қызмет етіп жүргенде қаза тапты. «Ең жалғыз жүрек» атты күнделігі оның қайғысын терең сезіммен баяндайды. Осы жоғалтудың мәнін іздеп, Вермеулен философиялық құрылымды жасады, оны «Het avontuur van den geest» кітабында одан әрі дамытты. 1946 жылы Вермеулен бұрынғы ұстазының қызы Тея Дипенброкқа үйленді және Нидерландыда «De Groene Amsterdammer» апталығында қайта жұмыс істеді. Оның музыка туралы мақалалары осы саладағы ең әсерлі мақалалардың қатарына жатады. 1949 жылы оның төртінші және бесінші симфониялары орындалды. Саясат және қоғам Вермеуленді әрқашан қызықтырды. Ол «суық соғыстың» жағдайының қысымын көре алмайтын болды. Ядролық қақтығыстан қорқып, ол бірнеше басылымдарда қарулануға қарсы сөйледі. 1955 жылғы бірінші ірі бейбітшілік демонстрациясында ол: «Атом бомбасы – өмірге, Құдайға, адамға қарсы қару» деді. 1956 жылғы Голландия фестивалінде орындалған екінші симфониясы (Брюссельдегі 1953 жылғы Королева Елизавета музыкалық конкурсында жүлде алған) жаңа шығармашылық кезеңді бастады. Вермеулен әйелі және баласымен бірге шалқары Laren ауылына көшіп, онда ол «Les minutes heureuses» атты алтыншы симфониясын, содан кейін әртүрлі әндер мен Струнный квартетін жазды. Оның соңғы шығармасы, «Dithyrambes pour les temps à venir» атты жетінші симфониясы, өршіл оптимизмін көрсетеді. Композитор 1967 жылдың 26 шілдесінде денсаулығы нашарлап қайтыс болды.

"Вермеулен оқиғасы"

Вермеуленнің Корольдік Концертгебу оркестрінің және оның жетекшісі Виллем Менгельбергтің көркемдік саясатына наразылығы 1918 жылдың қараша айында күрт өршіді. Композитордың өзі дирижерлік еткен Корнелис Доппердің жетінші симфониясынан кейін Вермеулен орнынан тұрып, Концертгебудың трибунасынан «Суза – ұзақ өмір!» деп айғайлады. Көрермендердің бір бөлігі бұл сөздерді бірнеше күн бұрын төңкеріс жасауға тырысқан социалистік көшбасшы Тройльстраға арналған деп түсінді, Вермеуленнің сөздерін қоздырыс ретінде қарап, үлкен дүрбелең мен көптеген жарияланымдарға әкелді. Оркестр белгілі бір журналистерді концерт залына кіргізбеуді қарастырды. Оқиға дәстүршілдер (Корнелис Доппер және бас дирижер Виллем Менгельберг) мен авангард өкілдері, мысалы, дирижердің көмекшісі Эверт Корнелис арасындағы бұрыннан бар қақтығысты одан әрі күшейтті. Концертгебу басқармасы Вермеуленді кейін қабылдағанымен, оркестрмен арақатынасы мәңгілікке кері кетті. Осының салдарынан 1919–1920 жылдары жазылған және «Prelude à la nouvelle journée» деп аталған Вермеуленнің екінші симфониясының премьерасы 1950 жылдарға дейін күтілуге мәжбүр болды; Менгельберг оған тіпті көз салмайтынын мәлімдеді (бірақ осы сілтемеге де назар аударыңыз). Көптеген қақтығыстардың нәтижесінде Вермеулен көп жыл бойы шетелде, әсіресе Францияда тұрып жұмыс істеуге шешім қабылдады, ол сол кездегі Голландиялық Шығыс Индияда (Индонезия) шығатын бір журналдың Париж тілшісі болды. Ол Ларенда қайтыс болды.

Шығармалары

Оның симфониялары, әсіресе жетісінің соңғы алтысы, атоналды, бірақ сонымен қатар өте контрапунктті, көптеген музыкалық желілерді бір мезгілде үйлестіреді. Осы тұрғыдан ол Чарльз Айвске ұқсайды. Вермеулен композиторлық жұмысында әрқашан назарын әуенге шоғырландырды. Оның музыкасында басынан аяғына дейін әуен ағыны естіледі, формасы мен мінезі әртүрлі. Материалдың көп бөлігі асимметриялық, «еркін декламация» принципіне негізделген, яғни: екі тікелей кезекті сөйлемнің әуендік қисығы мен ұзындығы көбінесе өзгеше болады. Вермеулен ұзақ мелизмаларды үздіріспей жатқан әуендерге айналдырады, онда кезеңдік құрылымның ешқандай іздері жоқ. Ерекше көзге түсетіні – антиметриялық фигуралар мен байланыстар арқылы белгілі бір метр классификациясынан ажыратылған ағынмен өтетін желілердің еркін ырғағы. Ал басқа жерлерде анық пульсациясы бар қысқа және айқын әуендерге кездесеміз. Оның музыкасының ерекшелігі – күрделі кульминациялық белсенділік және гармониямен қолдау көрсетілетін шиеленіс пен демалыстың кезектесуі. Вермеулен өз жазбаларында әуен мен жеке тұлға арасындағы параллельдікке тоқталады: «Әуен – бұл үнмен білдірілген ой-күй». Вермеуленнің ойлау жүйесін ескеретін болсақ, көп дауысты, полимелодикалық композиция қоғамның дыбыстық бейнесін алады. Бірнеше жеке әуендерді біріктіру арқылы ол қоғамға деген арманын білдіреді, атап айтқанда, әр адам өзгелердің даму еркіндігін бұзбай, өзін еркін білдіре және дамыта алады. Вермеуленнің музыка туралы жазбалары оның полимелодикалық тұжырымдамасын бастапқыдан соңына дейін тұрақты қолданғанын көрсетсе де, оның көптеген композицияларында керемет гармонияға енген бір немесе екі дауысты бірнеше бөлімдер кездеседі. Ашық, қарапайым текстуралар өте күрделілерімен, ал квази-тональдық – атондық шоқжұлдыздармен ауысады. Бастапқыда, еркіндік рухы мен жаңашылдыққа ұмтылыс Вермеуленді тоналдылықтан бас тартуға және дәстүрлі формалық схемаларды қабылдамауға итермеледі. Бірінші виолончельдік сонатада еркін атональдық шабуылдар пайда болады, ол Екінші симфониядан бастап оның шығармашылығындағы әуен мен гармонияны анықтайды. Арнольд Шенбергке қарағанда, Вермеулен жаңа реттеу жүйесін құруды қаламады, бірақ тақырыптық материал мен оның логикалық және психологиялық дамуы тұрғысынан ғана әрекет етті. Оның симфониялары мен камералық шығармалары құрылысы жағынан күрт өзгеше. Бірақ ол әрқашан архитектуралық үйлесімділік құруға қол жеткізді. Үшінші симфония үлкен А-В-А формасында, онда А сызықтық дамиды, ал В классикалық рондоны еске салады. Төртінші симфония алты тақырыпқа негізделген, олардың үшеуі соңына жақын қайта оралады; ұзақ эпилогты C педальді тонындағы пролог теңдестіреді. Ірі масштабтағы скрипкалық соната жетілік тонына негізделген, ол әуен мен гармонияда кеңінен қолданылады. Вермеуленнің шығармаларында энергия, күш, лирика және нәзіктік ерекше үйлесімде. Оның шығармаларының өмірлік күші – жердің сұлулығына арнап, өмірге таңғалып, адамның руханилығына әсер ететін, оған бақыт сезімін сыйлайтын және оны өмірдің бастауына, Жаратушы Рухқа таныстыратын музыка жасау мақсатының нәтижесі. Бұл амбициялар «Еуропа музыкасының принциптері» кітабында және көптеген мақалаларда жазылған. Сондықтан Вермеуленнің ізбасарлары мен шәкірттері болған жоқ. Әндерінің көпшілігінде айтылған эстетикалық-этикалық «хабардан» басқа, Вермеуленнің симфониялары мен камералық музыкасы әуендердің тапқыр өзара әрекеттесуін, түрлі-түсті (оркестрлік) дыбысты, көптеген сәтті аспаптық идеяларды, қызықты дыбыс өрістерін, инновациялық параллель гармонияны және тартымды канондық техниканы ұсынады. Вермеуленнің шығармашылығын Луи Андриессен сияқты ықпалды голланд композиторлары негізге алғанын айтады, бірақ оның тікелей әсерін анықтау қиын. Оның стилі эклектикалық және өте жеке. Сонымен қатар, оның басқа композиторлармен ынтымақтастығы өте шектеулі болды. Оның танылуы өлімінен кейін ғана болды. Оның шығармаларына фортепианомен бірге әндер (олардың бірін өзі оркестрлеген), камералық музыка, соның ішінде екі виолончельдік соната, саптық трио (1923) және саптық квартет, сондай-ақ «Ұшқан голландыққа» қосымша музыка кіреді.

Симфониялар

Симфония № 1, Symphonia Carminum (1912–1914)
Симфония № 2, Prélude à la nouvelle journée (1920)
Симфония № 3, Thrène et Péan (1921)
Симфония № 4, Les Victoires (1941)
Симфония № 5, Les lendemains chantants (1945)
Симфония № 6, Les minutes heureuses (1958)
Симфония № 7, Dithyrambes pour les temps à venir (1965)