Кіріспе
Француз композиторы Паскаль Жорж Дусапин (29 мамыр 1955 жылы туған) – француз композиторы. Оның музыкасы микротоналдылық, кернеу және энергиямен ерекшеленеді. Янис Ксенакис және Франко Донатонидің шәкірті, ал Варезге ізеттенген Дусапин 1970-ші жылдары Париж I және Париж VIII университеттерінде оқыды. Оның музыкасы "романтикалық шектеулерге" толы. Ол пианист болғанына қарамастан, 1997 жылға дейін фортепианоға шығарма жазудан бас тартты. Оның мелодиялары тіпті таза аспаптық туындыларда да вокалдық сипатқа ие. Дусапин жеке, камералық, оркестрлік, вокалдық және хорлық шығармалар, сондай-ақ бірнеше опералар жазды және көптеген жүлделермен марапатталды.
Pascal Georges Dusapin (born 29 May 1955) is a French composer. His music is marked by its microtonality, tension, and energy. A pupil of Iannis Xenakis and Franco Donatoni and an admirer of Varèse, Dusapin studied at the University of Paris I and Paris VIII during the 1970s. His music is full of "romantic constraint". Despite being a pianist, he refused to compose for the piano until 1997. His melodies have a vocal quality, even in purely instrumental works. Dusapin has composed solo, chamber, orchestral, vocal, and choral works, as well as several operas, and has been honored with numerous prizes and awards.
Білім және ықпал
Дусапин Нансиде дүниеге келді, 1970-ші жылдардың басында Париж I және Париж VIII университетінде музыкалогия, бейнелеу өнері және өнер ғылымдарын оқыды. Эдгард Варестің "Аркана" (1927) туындысын тыңдағанда ол белгілі бір "соққы" сезімін басынан өткерді, ал 1972 жылы Янис Ксенакистің "Клуни политопы" мультимедиялық қойылымын көргенде де ұқсас сезімге тап болды, бірақ соған қарамастан, екінші композиторға "жақынырақ" екенін сезінді. Ксенакистің музыкасына деген тартымдылығынан Дусапин Париждегі Сорбоннада композитормен бірге оқыды, ол 1974 жылдан 1978 жылға дейін студент болды. Ксенакиспен сабақтарына эстетика және ғылым сияқты пәндер кірді. Дусапин сондай-ақ 1976 жылы Винсенс университетіне (Париж VIII) шақырылған итальян композиторы Франко Донатонимен де оқыды. Осы композиторлармен жүргізген зерттеулері Дусапиннің композициялық зерттеулеріне негіз болды, әсіресе дыбыс массаларын түсінуге, бірақ ол өзінің жеке музыкалық тілін дамытты. И. Стоинованың сөзінше, "Варзе, Ксенакис, Донатониға байланысты болса да, Дусапин бәрібір өзін жалғыз сезінеді, себебі ол өзінің мұрасын ғана емес, сонымен қатар оны ұстаздарынан бөліп тұратын қашықтықты да сезінеді: эстетикалық тәртіп пен сезімталдық тұрғысынан шығармашылық қашықтық, дыбыстарда өмір сүру жолы". Ол осы композиторлардың стильдері мен идеяларын сіңіріп алып, содан кейін оларды өзінің музыкалық қажеттіліктеріне бейімдеді. Дусапиннің музыкасына дыбыс массаларымен айналысқан Варезе және Ксенакис сияқты композиторлардың әсерінен басқа, джазды қоса алғанда, басқа да музыкалық дәстүрлердің де ықпалы байқалады. Шындығында, ол бір кезде джаз пианині болған, бірақ 1997 жылға дейін өзінің шығармаларына фортепианоны енгізуден бас тартты. 1980-ші жылдардың соңында "Акс" (1987) шығармасымен бастап, 1990-шы жылдарға дейін Дусапин француз халық музыкасын өзінің музыкалық тіліне енгізді. "Ақста" Дусапин бірден халық әуенінен үзінді келтіреді, бірақ шығарманың қалған бөлігі халық әнінен тәуелсіз құрастырылған. Дусапиннің 1990-шы жылдардағы шығармалары дронды жиі пайдалану және шектеулі ладтарды қолдану арқылы халық музыкасының ықпалын одан әрі көрсетеді, бірақ көбінесе анық тоналды орталықтарсыз. Оның шабыт көздерінің ішінде графикалық өнер мен поэзия да бар.
Аспаптар
Дусапиннің заманауи композиторлардан ерекшеленетін бір жолы – белгілі бір аспаптарды таңдауы мен басқаларын қабылдамауы. Ол тіпті Ксенакистен де айырмашылығы, музыкасында электроника мен технологияны пайдаланудан жаңылған. Сондай-ақ, ол шығармаларынан тек тимпаннан басқа соқпалы аспаптарды алып тастады. Соңғы кезге дейін Дусапин, орган ойнағанына қарамастан, пернетақта аспаптарын қолданудан бас тартты. Дусапиннің осы аспаптарды қабылдамауының себебі ретінде Стоинова: «Пианоның диапазоны мен тұрақты тембрі, сондай-ақ соқпалы аспаптардың шулы, біртекті текстуралары Дусапиннің микротондық көзқарасына қиындықпен үйлеседі, бұл оның динамикалық мелодизмінің өзегін анықтайтын сияқты». Алайда, Стоинова бұл мақаланы Дусапиннің «Ромбах» триосын (1997) – фортепиано, скрипка немесе кларнет және виолончельге арналған шығармасын аяқтағаннан төрт жыл бұрын жазған. Осы фортепиано триосы Дусапиннің фортепианоны алғаш рет пайдаланған туындысы болды. Дусапин мелодиялық желілерге микроинтервалдар мен реттеліп алынған интервалдарды біріктіреді, сондықтан тыңдаушы алда не болатынын білмейді. Дегенмен, Дусапин микротоналдылықты пайдалануды табиғи сезінетіндей етеді. Стоинова түсіндіргендей, «виолаға арналған «Inside» (1980), виолончельге арналған «Incisa» (1982) және тағы да көптеген аспаптық шығармалардағы микроинтервалдар мен микроглиссандолар, шын мәнінде, өте икемді мелодиялық прогрессияларда толыққанды «табиғи» компоненттер ретінде біріктірілген». Осылайша жазудың орнына, Дусапин бір тактыдан кейін бір такты жазып, сол жерге жеткенде не болғанын шешеді. Бұл процесс кездейсоқтық музыкасының кездейсоқтық сипатына сәл сілтеме жасайды, бірақ Дусапиннің музыкасы соншалықты мұқият құрастырылған, сондықтан ол толығымен кездейсоқ бола алмайды. Стоинова былай деп жазады: «Дусапиннің музыкасына қатысты композициялық жүйедегі өзін-өзі ұйымдастыру және күрделілік принципін кездейсоқ бұзылыстарды интеграциялау немесе сіңіру арқылы байқауға болады». Басқаша айтқанда, Дусапин музыканы өз еркімен дамуға жібереді, көбінесе кездейсоқтық идиомаларын еске түсіреді, бірақ сонымен бірге барлығын нотаға түсіріп, музыкасын бақылауда ұстайды. Ол қайталанудан аулақ, музыкадағы тұрақтылық пен артық айтуды қабылдамайды, бұл оның музыкасының тағы бір ерекшелігі.
Кернеу, энергия және қозғалыс
Дусапиннің музыкасының ең айқын және бірегей ерекшелігі – оның ішкі кернеуі, энергиясы және қозғалыс сезімі. Шындығында, Джулиан Андерсон Дусапин туралы мақаласында «жабылатын шиеленістер» мен «жарылысқа ұшу» Дусапиннің ерте туындыларының екі шегі деп көрсетеді және осы ерекшеліктер композитордың музыкасын ерекше жекелендіретінін айтады. Стоинова да Дусапиннің алғашқы шығармаларындағы энергияны атап көрсетеді, Дусапиннің ең жоғары және ең төменгі регистрлерді, тілді дірілдетуді, трельдерді, микроинтервалдарды, глиссандоларды, мультифониканы, жылдам артикуляцияны, күрт динамикалық өзгерістерді және үнемі тыныс алуды пайдалануын баяндайды. Осы ерекшеліктері Дусапиннің музыкасын тым күшті және орындаушылар үшін қиын жасайды. Шын мәнінде, қарқындылығы соншалық, Дусапин «Тұтқынға алынған музыка» (1980) сияқты шығармаларын қасақана қысқа ұзақтықта (осы жағдайда үш минут) жасайды, себебі олардың соңында музыканттар да, тыңдаушылар да толыққанды шаршап қалады. Пол Гриффитс 1990 жылдардағы Дусапиннің туындылары бұрынғы музыкасына қарағанда гармониялық тұрғыдан жақсы жасалғанын, сондай-ақ дрон мен ладтарды қолдану сияқты халықтық дәстүрлерді қамтитынын атап өтеді. Ол Дусапиннің 21-ші ғасырға қадам басқанда музыкасын одан әрі жеңілдеткенін, композитор диатоникадан аулақ болса да, екі нота арасында тербелу және үнемі өзгеріп отыратын шағын үлгілер сияқты әдістерді қолданатынын, бұл оның бұрынғы музыкасына қарағанда көбірек қайталауды қамтиды деп қостырады. Бұл Страсбургтегі жаңа музыка тобы, оның негізін әнші мен кларнетші қалаған. Ян Пейс тобының кларнетшісі Арманд Ангстердің ықпалы Дусапиннің осы кезеңдегі музыкасында кларнеттің маңызды орын алуына себеп болуы мүмкін деп болжайды. Осылайша Дусапин көптеген музыкалық идеяларды біріктіреді, бұл тұжырымды Пейс еркін джазбен байланыстырады. Ардитти Струнный квартетінің орындауы Spotify-да қолжетімді.