Кіріспе

Кез келген стимулға жауап беретін және белгілі бір өзгерістерді тудыратын жасуша.

Жасуша биологиясында, эффекторлық жасуша – стимулға белсенді жауап беретін және өзгерістерді (оның ізін келтіретін) тудыратын жасушалардың кез келген түрі. Эффекторлық жасушалардың мысалдары:

Эфферентті жүйке талшығының ұшындағы тітіркендіргішке жауап бере алатын бұлшықет, без немесе орган жасушасы.
Плазма жасушасы, иммундық жүйенің эффекторлық В жасушасы.
Эффекторлық Т жасушалары, стимулға белсенді жауап беретін Т жасушалары.
Цитокинмен шақырылған өлтіруші жасушалар, ісік жасушаларын лиздей алатын жоғары өнімді цитотоксикалық эффекторлық жасушалар.
Микроглия, сүйек косылдарынан кейін орталық нерв жүйесін қайта құруға қабілетті глиальді эффекторлық жасуша.
Фибробласт, көбінесе байланыстырушы тіндерде кездесетін жасуша.
Маст жасушасы, астманың дамуына қатысатын негізгі эффекторлық жасуша.

Цитокинді қоздырғыштар әсер ететін клеткалар ретінде

Эффекторлық жасуша ретінде цитокинмен индукцияланған өлтіруші жасушалар антиденелер мен негізгі гистоүйлесімділік кешені (МГК) болмаған жағдайда да жұқтырған немесе қатерлі жасушаларды тани алады. Бұл жылдам иммундық реакцияның жүзеге асуына мүмкіндік береді. Цитокинмен индукцияланған өлтіруші (CIK) жасушалары маңызды, себебі МГК-ні қамтымайтын зиянды жасушаларды басқа иммундық жасушалар анықтап алып тастай алмайды. CIK жасушалары қатерлі ісіктер мен басқа да вирустық инфекцияларды емдеудің мүмкін болатын терапиясы ретінде кеңінен зерттелуде. CIK жасушалары лимфокиндерге жауап ретінде NK жасушаларының немесе LAK жасушаларының активтілігіне төзімді ісікті жасушаларды жояды. CIK жасушалары түрлі ісіктерге қарсы жоғары цитотоксикалық потенциалды көрсетеді. CIK жасушаларының жанама әсерлері де өте төмен деп есептеледі. Кейбір жағдайларда CIK жасушаларымен емдеу ісік жүктемесін толық жоюға, өмір сүру мерзімін ұзартуға және тіпті қатерлі ісік жасушалары кеңінен тараған жағдайда да өмір сапасын жақсартуға алып келді. Қазіргі таңда CIK жасушаларында ісікті тану механизмі толыққанды түсініксіз.

Эффекторлық жасушалар ретінде фибробласттар

Фибробластар – клеткадан тыс матрица мен коллаген құрайтын жасушалар. Фибробластар жануарлардағы ең көп таралған дәнекер тіндері болып табылады. Олардың ядросын қоршап тұрған, екі немесе одан көп нуклеолиі бар тармақталған цитоплазмасы бар. Фибробластар тіндік зақымдануға жауап беруде маңызды рөл атқарады. Олар шетелдік микроорганизмдердің болуы кезінде қабынуды бастайды. Фибробластардың бетіндегі рецепторлар гемопоэтикалық жасушаларды реттейді, химиокин синтезін іске қосады және иммундық жасушаларға фибробласт жасушаларын реттеуге мүмкіндік беретін жолмен қамтамасыз етеді. Фибробластар сондай-ақ ісік медиаторлары деп те белгілі. Олар қабыну реакциясы ретінде ісікті басады.

Микроглиялар эффектші жасушалар ретінде

Микроглиялар ми мен жұлынның барлық бөлігінде орналасқан. Олар орталық нерв жүйесіндегі иммундық қорғаныстың алғашқы шебі болып табылады. Микроглиялар мидің күйін сақтауда маңызды рөл атқарады. Олар орталық нерв жүйесінде кез келген түрдегі ақабалар, зақымдалған нейрондар және инфекцияларды үнемі іздеп отырады. Микроглия – өмірге қауіпті зақымдануларды жоюға жететіндей сезімталдық деңгейін сақтауға тиіс эффекторлық жасушалардың өте сезімтал түрі. Осындай сезімталдыққа калий каналдарының ерекше түрлері себеп болады. Микроглиялар кез келген жат денелерді тани білуге, оларды жұтып алуға және Т-жасушаларын белсендіруге әрқашан дайын болуы керек. Микроглиялар орналасқан жеріне қарай әртүрлі пішін мен мөлшерде кездеседі. Олардың негізгі функцияларын орындауы үшін осындай пішіннің көптеген түрлері қажет. Микроглиялар трансформацияға қабілеттілігі арқасында макрофагтардан ерекшеленеді, бұл оларға салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде орталық нерв жүйесін қорғауға мүмкіндік береді. Микроглиялар жергілікті химиялық сигналдарды анықтағанда ерекше фенотипке ие болады. Микроглиялар иесі организмде гомеостазды сақтау үшін қажетті әртүрлі функцияларды атқарады.

Эффектор жасушалары ретінде маст жасушалары

Маст клеткасы – ақ қан клеткасы. Маст жасушалары – жараның жазылуына және қан-ми тосқауылдарының жұмысына қатысатын қорғаныш клеткалары. Маст клеткалары базафилдерге өте ұқсас, және бұрын олар олармен шатастырылып келген. Алайда, екі клетканың да әртүрлі тегі бар екені дәлелденді. Маст жасушалары иммуноглобулин Е сигналдау арқылы патогенді паразиттерге жауап береді. Бұл клеткалар қабыну процесінде маңызды рөл атқарады. Олар гранулалардан қабынуды тудыратын заттарды іріктемелі немесе жылдам мөлшерде бөліп шығара алады. Маст клеткалары аллергиялық реакциялар кезінде белсенді емес, егер аллерген иммуноглобулин Е-мен байланыспаса.