Кіріспе

Тіндердің үйлесімділігі – адам лейкоциттерінің антигендері (HLA) немесе ірі гистоқоғамдық кешені (MHC) деп аталатын гендер жиынтығының бірдей немесе жеткілікті түрде ұқсас аллельдеріне ие болу қасиеті. Әрбір адам өз жасушаларының бетінде көптеген ерекше HLA ақуыздарын көрсетеді, олар иммундық жүйеге жасушаның өзіне жататынын немесе жат организм екенін хабарлайды. Т-жасушалары жат HLA молекулаларын таниды және жат жасушаларды жою үшін иммундық жауапты қозғауға мүмкіндік береді. Гистоүйлесімділікті тексеру, ең алдымен, толық орган, тіндер немесе шеміршек жасушаларын трансплантациялаумен байланысты мәселелер үшін маңызды, онда донордың HLA аллельдері мен реципиенттің арасындағы ұқсастық немесе айырмашылық иммундық жүйені трансплантатты қабылдамауға итермелейді. HLA аллельдерінің кең әртүрлілігі жеке адамдарда бірегей комбинацияларға алып келеді және үйлесімділікті қиындатады.

Ашылу

ХХ ғасырда МХК-ны және трансплантациядағы гистоқосымдылықтың рөлін ашу көптеген ғалымдардың бірлескен еңбегі болды. 1914 жылы C. C. Little және Ernest Tyyzer Nature журналында трансплантациядан бас тартудың генетикалық негізін ұсынды, онда генетикалық жағынан бірдей тышқандарға трансплантацияланған ісіктер қалыпты өскені, ал генетикалық жағынан әртүрлі тышқандарға трансплантацияланған ісіктер қабылдамаған және өсе алмаған. Питер Медавар иммундық жүйенің трансплантацияны қабылдамаудағы рөлін ұсынды, оның екінші дүниежүзілік соғысының қатысушыларындағы тері трансплантациясы, бір адамнан екінші адамға жасалған тері трансплантациясының, сол адамның өзіне жасалған трансплантацияға қарағанда әлдеқайда жоғары қабылдамау деңгейіне ие екенін және иммундық жүйені басу тері трансплантациясының қабылдамауын кешіктіретінін көрсетті. Медавар осы еңбегі үшін 1960 жылы Нобель сыйлығын бөлісті. 1930 және 1940 жылдары Джордж Снелл мен Питер Горер жеке-жеке мысық штаммдары арасында трансплантация жасауға мүмкіндік беретін генетикалық факторларды бөліп шығарды және оларды H және II антиген деп атады. Бұл факторлар шындығында бір-бірімен сәйкес келді, ал олардың орналасқан жері H2 деп аталды. Снелл H2 жасуша бетіндегі ақуыздар мен трансплантацияны қабылдау арасындағы қатынасты сипаттау үшін «гистоқосымдылық» терминін енгізді. Гистоқосымдылық кешенінің адам нұсқасын Жан Доссе 1950 жылдары тапты, ол қан құю кезінде донордың жасушаларына ғана бағытталған антиденелердің пайда болуын байқады. Бұл антиденелердің нысаны, яғни адам лейкоциттерінің антигендері (HLA), Снелл мен Горердің мысықтың MHC-сінің адамдағы гомологы болып табылды. Снелл, Доссе және Барудж Бенасерраф 1980 жылы МХК және HLA-ны ашқаны үшін Нобель сыйлығын бөлісті.

Үлкен гистоқоғамдылық кешені (МГК)

HLA, ірі гистоқосуыстылық кешенінің (MHC) адам түрі, 6 хромосоманың 6p21.3 локусында орналасқан. Әр адам екі түрлі HLA гаплотипін мұраға алады, олардың біреуі әкесінен, екіншісі анасынан. Әр гаплотипте иммундық жүйенің шетелдік организмдерді тануына көмектесетін 200-ден астам ген бар. Бұл гендерге MHC I және II класты жасуша бетіндегі ақуыздар кіреді. MHC I класты молекулалар – HLA A, HLA B және HLA C – барлық ядросы бар жасушаларда кездеседі және жасуша ішінде антигеннің бар екенін иммундық жасушаға хабарлауға жауапты. MHC гендері жоғары полиморфты, яғни популяцияда MHC рецепторларының мыңдаған түрлері бар, бірақ әрбір адамда бір локус бойынша екі түрден артық болмайды. MHC рецепторлары кодоминантты түрде экспрессияланады, яғни мұраға алынған барлық аллельдер адам организмінде өрнектеледі. HLA-дағы аллельдердің кең әртүрлілігі және көптеген локустар әрбір адамда көптеген ерекше комбинациялардың пайда болуына мүмкіндік береді.

Трансплантациядағы рөлі

Трансплантациядан кейін реципиенттің Т-клеткалары донор тініндегі шетелдік MHC молекулаларымен белсендіріледі және иммундық жүйені донор тініне шабуыл жасауға итермелейді. Екі адамның гистоүйлесімділігін анықтауда қарастырылатын MHC молекулаларының саны мен таңдауы қолданылуына байланысты өзгереді, бірақ HLA A, HLA B және HLA DR сәйкестігі пациенттердің жағдайын жақсартатыны дәлелденген. Гистоүйлесімділік толық орган трансплантациясына өлшенетін әсер етеді, пациенттің де, органның да өмір сүру ұзақтығын арттырады. Гистоүйлесімділіктің қажетті дәрежесі жеке факторларға, соның ішінде трансплантацияланатын тінді немесе органның түріне және реципиенттің денсаулық жағдайына байланысты. Толық орган трансплантациясы үйлесімсіз адамдар арасында да сәтті болуы мүмкін, бірақ гистоүйлесімділіктің жоғарылауы қабылдаудан бас тарту деңгейін төмендетеді, өмір сүру ұзақтығын арттырады және ауруханалық шығындарды жалпы түрде азайтады. HLA сәйкестігінің әсері тіпті толық орган трансплантациялары арасында да әртүрлі болады, кейбір зерттеулер жүрек, өкпе және басқа органдарға қарағанда бауыр трансплантациясында маңыздылығы аз екенін көрсетеді. Кейбір трансплантацияланған тіндер, мысалы, мүйіз қабықшасы, шетелдік MHC молекулаларын анықтайтын Т-клеткаларына ұшырамайды, сондықтан гистоүйлесімділік трансплантацияда маңызды фактор емес. Жас сияқты жеке факторлар кейде сәйкестендіру протоколына әсер етеді, себебі егде жастағы трансплантацияланған пациенттердің иммундық жауабы MHC белоктарына баяу болады, сондықтан оң нәтижелерге қол жеткізу үшін кем үйлесімділік қажет. Операциядан кейінгі иммуносупрессивті терапия иммундық жауапты азайту және иммундық жүйенің шетелдік HLA молекулаларына реакциясын басаңдату арқылы тінді қабылдаудан бас тартудың алдын алу үшін жиі қолданылады, сондай-ақ үйлесімсіз реципиенттерде сәтті трансплантация мүмкіндігін арттыра алады.

Сынау

Тін трансплантацияларының клиникалық маңыздылығы бар болғандықтан, HLA аллельдерінің экспрессиясын анықтау үшін бірнеше типтеу әдістері қолданылады.

Серологиялық типтеу

Серологиялық типтеу – алушының лимфоциттерін әртүрлі HLA аллельдеріне қарсы белгілі антиденелер бар сарысумен инкубациялауды қамтиды. Егер сарысуда алушының лимфоциттерінде кездесетін HLA аллеліне спецификалық антидене болса, антиденелер клеткаға байланысып, комплемент сигналдық каскадын іске қосып, клетка лизисіне әкеледі. Лизиске ұшыраған жасуша трипан көгі сияқты қосылған бояуды сіңіріп алады, бұл оны анықтауға мүмкіндік береді. Қай сарысу клетка лизисін тудыратынын салыстыру арқылы алушының жасушаларының бетіндегі HLA аллельдерін анықтауға болады. Серологиялық типтеу экспрессияланған HLA аллельдерін жылдам анықтау артықшылығына ие, сондай-ақ иммунологиялық маңызы шамалы болуы мүмкін экспрессияланбаған аллельдерді ескермейді. Дегенмен, ол кейде сәйкестік үшін қажет болатын аллельдердің кіші топтарын анықтай алмайды.

Молекулалық типтеу

HLA аллельдерін 6-шы хромосомадағы HLA локустарын тікелей талдау арқылы анықтауға болады. HLA аллельдерін анықтау үшін тізбекке тән олигонуклеотидтік зондтар, тізбекке тән праймерлі ПТР күшейту және тікелей секвенирлеу қолданылуы мүмкін, бұл көбінесе аминқышқылдық деңгейде ажыратымдылықты қамтамасыз етеді. Молекулалық әдістер сирек және ерекше аллельдерді дәлірек анықтауға мүмкіндік береді, бірақ экспрессия деңгейі туралы мәлімет бермейді.