Кіріспе

Иттің денесін жабатын түк – иттің табиғи жүні. Үй итінің жүні оның денесін жабатын түктерді білдіреді. Иттердің жүнінің түсі, пішіні, текстурасы және ұзындығы әртүрлі болуы мүмкін. Басқа сүтқоректілер сияқты, иттің жүні терморегуляция және кесулерден, сызаттардан қорғану сияқты көптеген мақсаттарға қызмет етеді; сонымен қатар, иттің жүні таза тұқымды иттерді көрсетуде маңызды рөл атқарады. Тұқым стандарты көбінесе осы тұқымның идеалды жүнінің сипаттамасын егжей-тегжейлі түрде қамтиды. Иттің жүні екі қабаттан тұрады: суды қайтаратын және кірден қорғайтын қатты сақшы түктерінен тұратын сыртқы қабат, және жылуды сақтайтын жұмсақ түктерден тұратын ішкі қабат. Ішкі және сыртқы қабаты бар иттердің жүні екі қабатты деп айтылады. Тек сыртқы қабаты бар иттердің жүні тек сақшы түктерінен тұрады, ішкі қабаты аз немесе мүлдем жоқ. Иттің жүнін сипаттағанда "жүн" және "түк" терминдері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады, алайда, әдетте, Ньюфаундленд және мал күзетуші иттер сияқты екі қабатты жүнді "жүн" деп, ал пудель сияқты бір қабатты жүнді "түк" деп атайды.

Генетика

Үй иттерінің түсі мен өрнегі әртүрлі болады. Көптеген сүтқоректілерде әртүрлі түс үлгілері Агути генінің реттелуі нәтижесінде пайда болады, ол шаш түбіршіктерінің қара немесе қоңыр пигменттерден сары немесе көкшіл ақ түске ауысуына себеп болуы мүмкін. Қазіргі қасқырларда ең көп кездесетін жамылғы үлгісі – агути, онда денесінің үстіңгі жағы жолақты шаштармен, ал астыңғы жағы ашық реңді болады. Сары түс қара түске үстемдік етеді және әлемнің көп бөлігіндегі иттерде, сондай-ақ Австралияның дингосында кездеседі. Зерттеулер көрсеткендей, қолға үйретуге байланысты дене құрылымындағы өзгерістерге, соның ішінде жамылғының түсі мен өрнегіне де әсер етеді. Үй иттері көбінесе қарсы көлеңкелеудің іздерін көрсетеді, бұл табиғи камуфляждың кең таралған үлгісі. Қарсы көлеңкелеудің негізгі принципі – жануарды жоғарыдан жарық түсіргенде, көлеңкелер дененің төменгі жағына түседі. Бұл көлеңкелер жыртқышқа немесе олжаға жануардың қозғалысы туралы көру арқылы сигнал бере алады. Дененің төменгі жағы ашық түсті болғандықтан, жануар осы әсерді күшін жоя алады, соның салдарынан жыртқышты немесе олжаны жаңылыстырады. Басқа бір түсіндірме бойынша, жануардың жоғарғы және төменгі жақтары әртүрлі таңдау қысымын сезінеді (жоғарыдан және төменнен қарағанда әртүрлі фонға біте қалу қажеттілігінен), нәтижесінде әртүрлі түс пайда болады.

Түстер

Бір түс әртүрлі тұқымдарда әртүрліше аталуы мүмкін. Сол сияқты, бір термин әртүрлі тұқымдарда әртүрлі түс айырмашылықтарын білдіруі мүмкін.

Қоңыр, шоколадты, бауыр

Қоңыр, шоколад және бауыр түстері – қара пигменттің қоңыр түске дейін bb гені арқылы азайтылуын білдіретін ең көп қолданылатын терминдер. Тұқымға және нақты реңіне байланысты, махоган, орта тонды қоңыр, сұр қоңыр, қара қоңыр сияқты атаулар да қолданылады. "Седж" және "deadgrass" – Чесапик Бэй ретриверінің түсін сипаттау үшін қолданылады, бұл түс оның жұмыс жасайтын ортасына ең жақын болуы тиіс.

Қызыл

Қызыл түс – қызғылттым қызыл, қоңыр және күйдірілген түстердің реңктерін білдіреді. Қолданылатын терминдерге апельсин, қызыл алтын, корица, күйдірілген түс және рубин жатады. Генетикалық тұрғыдан, "қызыл" деп аталатын ит көбінесе ашық сабельді (шаштарында аз немесе ешқандай эумеланин болмайды) немесе қызғылт рецессивті сары болады. Кейбір тұқымдарда "қызыл" түсі әдетте қоңыр, шоколад немесе бауыр деп аталатын түске сіңіреді. "Қызыл мерль" әрқашан бауырға негіделген мерль болады. Австралиялық малшы иттерінде "көк" – тығыз дақталған бауырға негіделген түс, жалпы қызыл-сұр түс береді.

Алтын және сары

Алтын – бұл айқын қызыл-сары түс пен оның түрлерін білдіреді, ал сары түс – сары мен күйдірілген түстердің кез келген нұсқасын қамтуы мүмкін. Осыған қатысты қолданылатын терминдер: сары алтын, арыстан түстес, қоңыр, шалғын, бидай, құрғақ шөп түстес, сабан, сары-қызыл, қыша, құмды, бал, сары, лимон. Алтын немесе сары деп аталатын иттер көбінесе рецессивті сары түсті болады, бірақ олар сабельді де болуы мүмкін.

Крем

Крем – ақ түске жақын, ашық сары немесе қоңыр реңді білдіреді.

Қалқа

Fawn әдетте сары, құмды, ашық қоңыр немесе қаймақ түсті, қара меланистік маскасы бар итке жатады. Веймарандық тұқымдарында "fawn" олардың әдеттегі қоңыр-сұр түсін білдіреді, ал басқа тұқымдарда бұл түс көбінесе лилак деп аталады.

Қара

Қара – таза қара түс, иттің жасы ұлғайған сайын сұрлана бастауы мүмкін, немесе ауа-райының әсерінен қоңыр реңге боянуға ұшырауы ықтимал.

Көк

Көк – салқын түсті, металл сұр түс. Әдетте, бұл қара пигментінің d/d жұмсартуын, туғаннан бастап сұр түс болуын білдіреді, бірақ тұқымға тән мағыналарының кең ауқымы бар. Керри көк терьерлері, пудльдер және сақалды коллилерде "көк" түсі туған кезде қара болып келеді және ит өскен сайын біртіндеп сұрға айналады. Австралиялық шопандарда, Rough Collies және Шетланд қойшы итінде "көк" – көк (қара негізді) мерле дегенді білдіреді. Австралиялық жібектей терьерлерде "көк" – мұқабадағы қара және қоңыр түсті өрнек, онда ит өскен сайын оның қара бөліктері біртіндеп болат сұр түске айналады, ал Австралиялық малшы итінде "көк" – тығыз қара негізді түс, жалпы көк сұр түс береді.

Сұр

Сұр дегеніміз – кез келген түстің сұр реңде болуы. Оны көк түстің синонимі ретінде қолдануға болады, бірақ көбінесе қара түстің d/d сұйытылуынан өзгеше сұр түсті білдіреді. Синонимдері: күміс, қарық, сұр, шифер, көк қара сұр, қара және күміс, болат. Шаңды немесе қоңыр реңді сұрлар көбінесе лилак түсті болады, ол бауырдың d/d сұйытылуы, және бұл түс жиі танымал есіммен аталмайды. Әртүрлі тұқымдарда оны лаванда, күміс қызыл, Изабелла, қызыл, кофе сүті немесе күміс беж деп атайды. Пудельде көк түс – өте баяу сарғышталатын, өте қара болат сұр түс, ал күміс – тез ашық болатын, көбірек ақшыл сұр түс, ол ақшыл платинадан болат сұрға дейін өзгеруі мүмкін. Екеуі де туған кезде қара болып келеді, болашақтағы өзгерістерді көрсететін минимал белгілері болады. Сол сияқты, кофе сүті – баяу және қараңғырақ, ал күміс беж – тез және ашық, күріштей ақшыл сұрға айналатын қоңыр түс, яғни бауыр.

Ақ

Ақ: Бұл өте ақшыл крем түсті, сондықтан таза ақ деп есептеледі және сипатталады, бұл оларды альбинос иттерден ерекшелейді. Ақ иттің, альбиносқа қарағанда, көздің және мұрынның шеттерінде қара пигмент болады, көбінесе қара түсті көздермен қатар жүреді. Иттің иық жапырақтарының арасында көбінесе крем түсті жүні байқалады. Көп дақты (піл) иттер де толығымен ақ көрінуі мүмкін, бірақ бұл басқа себептен болады.

Үлгілер

Бір үлгіге әртүрлі тұқымдарда әртүрлі атаулар берілуі мүмкін. Қара және қоңыр дакшхунд: Екі түсті, бірақ анық бөлінген аймақтарда, көбінесе қара түс дененің көп бөлігін жабаса, астыңғы жағы мен қаш сияқты бөліктері қоңыр (қызыл түсті) болады. Қара және шыршалы, сондай-ақ бауыр және шыршалы түстері де кездеседі, онда қоңырдың орнына шыршалы үлгі байқалады, бірақ олар сирек. Қара және ақ Border Collie. Blenheim (қызыл қоңыр және ақ) Cavalier King Charles Spaniel. Пиебальд немесе пие (екі түсті, үш түсті, ирландтық дақты, жарқын, жамаулы, таксиде деп те аталады): кез келген түс немесе үлгінің ақ дақтармен үйлесуі. Бұл аяқ-қолдың және құйрықтың ұшынан бастап құлақтың және құйрықтың түбінің түсіне дейін кез келген деңгейде болуы мүмкін. Кейбір тұқымдардың түс комбинациялары үшін арнайы атаулары бар; мысалы, Cavalier King Charles Spaniel қызғылт қоңыр (каштан) және ақ түстің комбинациясын Blenheim деп атайды. Ирландтық дақты немесе жарқын үлгі симметриялы болып келеді және ақ көкірек, мойынның айналасындағы ақ жолақ, ақ құрсақ және ақ аяқтарды ("бутстарды") қамтиды. Бұл үлгі көбінесе мал өріп жүретін иттерде және боксерлерде кездеседі. Бұл үлгіге пиебальд гені жауап береді. Өте пиебальд Борзой кішкентай түсті жамаулармен. Пиебальд ақ Dogo Argentino. Өте пиебальд немесе пиебальд ақ: иттің дененің көп бөлігін немесе толығымен ақ түске бояп, терісін қызғылт түске бояйтын кең піебальд үлгісі. Көбінесе кейбір пигменттелген дақтар сақталады. Пиебальд генімен басқарылады. Триколор. Basset Hound. Триколор Beagle. Триколор: үш анық түс, әдетте иттің жоғарғы бөлігінде қара, бауыр немесе көк, астыңғы жағы ақ, ал түстердің арасында қоңыр шекара және қоңыр түсті бөліктер болады; мысалы, Smooth Collie, Rough Collie, Papillon немесе Sheltie. Триколор түсі екі түсті (мысалы, қара және қоңыр) ақ фонға боялған иттерді де білдіруі мүмкін. Көк мерле триколор Шетланд қойшы иті. Қызыл мерле Catahoula Leopard Dogs. Мерле: белгілі бір түсті қараңғы жаңқалар мен дақтармен мармурланған жамылғы. Dachshund тұқымында мерле "Dapple" деп аталады. Таксиде Lab қоспасы. Таксиде Collie қоспасы. Таксиде: қатты (көбінесе қара) түс, көкірек және жақта ақ дақ (көйлек алдыңғы жағы), ал кейбір немесе барлық аяқтарында ақ (шаша). Таксиде үлгісі тек бір пиебальд генін (гетерозигота тасымалдаушы) тасымалдайтын иттерде жиі кездеседі. Арлекин Ұлы Дана. Арлекин Ұлы Дана. Арлекин: ақ түске қара дақтардың "жарылған" дақтары. Ұлы Дана осындай үлгідегі жалғыз тұқым. Арлекин термині кейде пиебальд дақтардың үлгісін сипаттау үшін де қолданылады, мысалы, екі түсті пудельдер. Дақты далматин. Дақты ит, Венесуэланың Синамаика қаласында. Дақты: ақ фонға шашыраңқы пигменттелген дақтар. Далматиндердегі дақтар ерекше, өйткені олар кем дегенде үш түрлі геннің мутацияларын қамтиды. Қызыл түсті австралиялық мал иті. Бауырлы тырналы неміс қысқа шашты пойнтер. Тырналы, тырналы, дақты: ағылшын сеттерінде belton деп те аталады. Апельсин түсті belton (апельсин және ақ түсті тырналы) ағылшын сеттері. Көк түсті тырналы австралиялық мал иті. Қоңыр және ақ Boxer. Өте сирек тырналы Ұлы Дана. Brindle: тік "жолақты" үлгіде орналасқан қара/бауыр/көк/қызғылт және қызыл/сары/қаймақ түстерінің қоспасы. Аирдейл терьерінің үлкен қара атқышы бар. Норвегиялық Данкердің мерледен зақымданған қара атқышы бар. Атқыш немесе жамылғы: арқаның ортасындағы әртүрлі түсті, әдетте қараңғы түсті бөлік. Қара қызғылт сары сабель Померания. Сабель Пемброк Уэльс корги. Сабель: қара ұштармен жабылған шаштар, сұр, күміс және алтын сияқты ашық түсті фонға. Шашы жоқ қытайлық қырлы иті. Xoloitzcuintle. Шашы жоқ: кейбір иттер шашсыз туады.

Мыс

Мыс – иттердің рационында қажетті микроэлемент, оның мөлшері 7,3 мг/кг құрайды. Мыс көптеген ферменттік процестерге қатысады. Иттерде рациондағы мыс жетіспеушілігі кератиннің толық емес түзілуіне алып келеді. Иттің рационында селеннің жетіспеушілігі жұмсақ түк өсуіне себеп болуы мүмкін. Иттер селенді әртүрлі ингредиенттер арқылы ала алады, оларға тунец, камбала, сардина, сиыр еті, тауық және жұмыртқа жатады.

А дәрумені

А витаминінің жетіспеуі терінің құрғауына, қабыршақтануына және шаштың түсуі сияқты басқа да дерматит мәселелеріне алып келуі мүмкін.

В7 витамин (биотин)

В7 витамині, сонымен қатар биотин деп те аталады, суда еритін қоректік зат, ол шашты түбірден бастап күтіп-ұстау және дамыту процесінде маңызды рөл атқарады. Толықтыру арқылы шаштың өсуін жақсартатыны клиникалық түрде дәлелденбесе де, туа біткен жетіспеушілікпен туған иттерде биотин тапшылығын жоюға көмектеседі. Биотин жетіспеушілігінің белгілеріне алопеция және ахромотрихия жатады. Биотинге қатысты клиникалық зерттеулер оның тері пигментациясындағы маңыздылығын көрсетті. Шаштың дамуының әртүрлі кезеңдері бар, бұл тышқандарда жүргізілген клиникалық зерттеулерде көрсетілген. Омега майлы қышқылдарының дұрыс үйлесімі оңтайлы нәтижелерге қол жеткізу үшін өте маңызды. Омега-6:3 қатынасының дұрыс болуы аллергияға байланысты иммундық жауаптарды азайтады, соның салдарынан терінің жалпы жағдайы жақсарады. Ұлттық зерттеу кеңесі (NRC) ересек иттерді күтіп бағу үшін 2,6:1 – 26:1 арақатынастағы омега-6:3 мөлшерін ұсынады. Осы майлы қышқылдардың дұрыс арақатынасы маңызды, себебі олардың әрқайсысы организмдегі қабыну процесінде қарама-қарсы қызмет атқарады және екеуі де бірдей ферменттік жол үшін бәсекелеседі. А және Е витаминдерінің тері саулығына қатысты рөлі осы мақалада иммундық функцияға байланысты қарастырылады. DHA омега-6 метаболизмінің ертерек кезеңінде дельта-6 дезатуразаны тежеу арқылы әсер етеді.