Кіріспе

Американдық инвестициялық банкир Роберт Лоуренс Кун (6 қараша 1944 жылы туған) – қоғамдық зиялы, корпоративтік стратегияшы және инвестициялық банкир. Ол сонымен қатар автор, редактор, телеарна продюсері, бағанашы және сарапшы, әсіресе Қытайға қатысты мәселелер бойынша. Кун Қытай реформасының достық медалімен марапатталған және Қытай үкіметінің көп жылдық кеңесшісі. Ол "Батыс әлемінің Пекин саясатын ең көп түсіндіргендерінің бірі" деп аталды. Оның кейбір жұмыстары Қытайды қолдайтын үгіт ретінде сынға ұшырады.

Мансап

1989 жылы Кун Қытайға Мемлекеттік ғылым және технология комиссиясының директоры Сонг Цзянь шақырды, оны Кун өз ұстазы деп санайды. 1991 жылдан 2001 жылға дейін Кун Geneva Companies компаниясының президенті және тең иесі болды, бұл компания жеке меншік, орта нарықтағы компанияларды өкілдік ететін бірігулер мен сатып алулар (M&A) фирмасы еді. 2000 жылы Кун Geneva Companies компаниясын Citigroup-қа сатты. Closer to Truth – PBS және қоғамдық телеарналарда көрсетіліп келе жатқан, Кунның өзі жасаған, атқарушы продюсері, сценарийін жазған және жүргізетін, ал Питер Гетцельс продюсерлік және режиссерлік жасаған телесериал. Сериал 2000 жылы тұңғыш рет көрсетілді және қазір 19-шы маусымында (Closer to Truth: Cosmos. Аң-сезім. Мағына/Құдай). Ол әлемдік саяхатшы ғалымдар, философтар, дінтанушылар мен зерттеушілермен космология, физика, ғылым философиясы, сана (ми/ақыл-ой) және дін философиясы тақырыптары бойынша әңгімелер ұсынады. Кунның «Ақырғы сұрақтарды қою» атты баяндамасы Closer To Truth сериалдың негізі болып табылады. Кун 2015 жылдың 2 қыркүйегінде Сиэтлде Си Цзиньпиннің саяси мәлімдемесі кезінде CNN арнасында тікелей пікір білдірді, ол АҚШ-қа жасаған мемлекеттік сапары барысында болды. Ол 2014 жылдың 8 қазанында Франкфурт кітап жәрмеңкесінде Си Цзиньпиннің «Қытайды басқару» атты кітабының тұсаукесеріне қатысып, сөз сөйледі. 2017 жылы Қытай Коммунистік партиясының 19-шы Ұлттық съезі кезінде Кунмен CNN, BBC World News және BBC World Service, CGTN және China Central Television (CCTV) телеарналарында бірнеше рет терең сұхбаттар жүргізілді. 2018 жылы Си Цзиньпин Кунға соңғы төрт онжылдықта Қытайдың экономикалық реформасына қосқан үлесі үшін Қытай реформалары достық медалін табыс етті.

Қытай туралы шығармалары

Кун "Қытайды өзгерткен адам: Цзян Цзэминьнің өмірі мен мұрасы" атты еңбегін жазды. Бұл – Қытайдың әлі тірі көшбасшысының тұңғыш өмірбаяны және 2005 жылы Қытайда ең көп сатылған кітаптардың бірі болды. Кун 2011 жылы "Қытай басшылары қалай ойлайды: Қытайдың өткен, қазіргі және болашақ басшыларының ішкі тарихы" атты кітабының авторы. Кун "China's Challenges" (режиссері Питер Гетцельс), "Closer To China" (Р. Л. Кунмен бірге, Адам Жумен бірлесе продюсерлік жасап) және "The Watcher" теле- және интернет сериалдарын жасады немесе жүргізді. Цзян Цзэминь 2022 жылғы 30 қарашада қайтыс болғаннан кейін, Кун жеке ойларын жариялап, "тарих Цзян Цзэминьге кешіріммен қарар" деген қорытындыға келді.

Жауаптар

Forbes журналында Гордон Г. Чанг «Қытай басшылары қалай ойлайды: Қытай реформасының ішкі тарихы және болашақ үшін оның маңызы» атты мақаласын толық оқып шығу қиын болды, ол былай деді: «Кун кітабының бесінші бетінде қытай басшылары авторитарлық емес деп жазды. Бұл сөздің дұрыс емес екені анық, бірақ мен тағы жүз бетті оқып, ақырында пропагандалық туындыны оқудың қажеті жоқ екенін түсіндім». Чанг сондай-ақ: «Кун коммунистік партияның өзі туралы айтқандарын қайталап, оның сөздерін сөздік мәнінде қабылдайды, құлшынға жаңа биіктерге көтереді» деп жазды. Брюс Гилли Foreign Affairs журналында жарияланған кітапқа шолу эссесінде Кунның «Қытайды өзгерткен адам» кітабы шын мәнінде ресми мақұлданған автобиография ретінде жақсы түсініледі деп айтты, бұл Қытай басшылары әлемге көрсеткісі келетін бейне. Оның айтуынша, 2001 жылдан бастап кітапты жазуды құпия мемлекеттік үгіт-насихат тобы бақылаған. Гилли Қытайдың ресми үкіметі кітаптың қытай тіліндегі нұсқасындағы мазмұнының 10 пайызын цензуралағанын, ал ағылшын тіліндегі нұсқасы қытай және қытай емес аудиторияларға көрсетуге сәйкес келетіндей етіп өзгертілгенін мәлімдеді. Гиллидің сөздері келтірілген: «Менің мақсатым (кітаптың өзінде, 691-92 беттерде айтылғандай) Қытай туралы барлық шу мен көзқарастан арылып, қытай басшылары қалай ойлайтынын түсіну болды. Цзян мені таңдаған жоқ, мен Цзянды таңдадым. Кітап – менің ойым, мен оны жоспарладым, қаржыландырып, Қытай тарихының сегіз онжылдықтағы күйреу мен өзгерістерін баяндап жаздым. Менде аудармашылар, зерттеушілер, редакторлар болды, бірақ мен редакциялық бақылауды толыққанды сақтап, барлық редакциялық шешімді қабылдадым, және Қытайда ешкім басқаша ойламады». Бір басылым қытай оқырмандарына былай деп кеңес береді: «Автордың кейбір көзқарастары мен пікірлері батыстық ретінде біздің көзқарастарымыздан мүлдем өзгеше. Оқырман түсініп қалар деп үміттенемін». Менің кітабым – бұл құрлықта жарық көрген, тірі басшының алғашқы өмірбаяны. Сонымен қатар, онда Қытайдың ресми өкілдері мен БАҚ-тары ешқашан білмеген ішкі ақпарат бар. Бір журналист бұл жаңалықты шетелдіктердің жасағаны туралы ашық шағымданады. The Wire China басылымының хабарлауынша, кітап жарық көргеннен бері 17 жыл өткен соң, «Кун Қытай үкіметінің үгітшісі деген айыптауларды үнемі жоққа шығарып келеді». Ол «Бейжің саясатын батыс әлеміндегі ең көп түсіндіретін сарапшылардың бірі» ретінде өз орнын тапты, «Қытай басшылығының құрметіне ие болып, ерекше қолжетімділікке ие болды». Кунның айтуынша, ол соңғы онжылдықтарда «әлемге Қытайды, Қытайға әлемді түсінуге көмектесіп келеді» – бұл АҚШ пен Қытайдың ең жақсы мүддесіне қызмет ететін күш-жігер.