Кіріспе

Осман империясындағы армян халқының шолуы және статистикасы

Осман армян халқының саны тарих бойы өзгеріп отырды. 1914 және 1915 жылдар аралығындағы империядағы армяндардың саны туралы мәселе даулы. Батыс ғалымдарының көпшілігі осы санды 1,5-тен 2,4 миллионға дейін бағалайды. Britannica энциклопедиясының 1915 жылға дейінгі мәліметтері бойынша, ал 1880-1886 жылдар аралығында Стамбулдағы АҚШ елшілігінің қызметкері Сэмюэл Кокс 1,75 миллион және 2,4 миллион деп көрсеткен. Бұл халықтың мөлшерін анықтау 1915-1923 жылдар аралығындағы Армян геноциді кезіндегі армян халқының жоғалғандарының нақты санын анықтау үшін өте маңызды.

Салықтық деректерге негізделген мәндер

Осман империясының 1830 жылдарға дейін халық туралы жазбалары болғанымен, Халық тіркелімдері кеңсесі қоры (Ceride i Nüfus Nezareti) 1831 жылы ғана құрылды. Нақтырақ деректер алу үшін 1839 жылы кеңсе децентрализацияланды. Облыстар мен кішігірім әкімшілік аудандарға тіркеушілер, инспекторлар және халықты есепке алу жөніндегі қызметкерлер тағайындалды. Олар туу және қайтыс туралы мәліметтерді белгілі бір мерзімде тіркеп, әр ауданның халық санын көрсететін тізімдерді салыстырып отырды. Бұл жазбалар халықтың толық саны емес, «үй бастығы» деп аталатын деректерге негізделген. Тек еркек отбасы мүшелерінің жасы, кәсібі және мүлігі ғана есепке алынды. Ресми деректер салық мөлшерлемесін халықтың жалпы санына шаққанда алынды. Халық санын анықтау үшін салық деректері қолданылғандықтан, 5000-нан астам тұрғыны бар көптеген Осман қалалары туралы толыққанды мәліметтер дәл. Бұл деректер жалақы және баға туралы мәліметтермен салыстырылды. Осман империясындағы үй шаруашылықтарының иелерінің саны үшін тағы бір дереккөз пайдаланылды – әрбір үй шаруашылығында 5 адам тұрады деп есептелді.

Абдолоним Убичини (1844)

1844 жылы Осман үкіметі 2,4 миллион армянды тіркеді. Француз тарихшысы және журналисі Абдолоним Убичини 1844 жылғы санды алғаш жариялағандардың бірі болды, ол оны Османдық Армения халқының жалпы санының төмен бағалануы деп есептейді. Осман империясының Еуропа бөлігіндегі армяндардың саны шамамен төрт жүз мыңға жетеді, олардың жартысынан астамы Константинопольде тұрады, ал қалғаны Фракия мен Болгарияда таралып орналасқан. Азиядағы Түркияда одан да көп, екі миллионнан астам армян бар, олардың көп бөлігі әлі де Арарат тауының айналасындағы ата-бабаларының ежелгі жерінде қоныстанған. Эрзерум, Диарбекир және Курдистанның үш облысында әрмендер ғана тұратын көптеген ауылдар бар, және осы провинцияларда, көші-қондарға қарамастан, армяндар түріктер мен түркімендерге қарағанда сандар бойынша басымдықтарын сақтайды.

1893-96 Осман халық санағы статистикасы

Алғашқы ресми санақ (1881–93) аяқталуға 10 жыл уақыт кетті. 1893 жылы санақ қорытындылары жиналып, ұсынылды. Бұл санақ – салық салу немесе әскери қажеттіліктер үшін емес, демографиялық мәліметтер алу мақсатында жасалған алғашқы қазіргі заманғы, жалпы және стандартталған санақ. Халық этно-діни және гендерлік белгілері бойынша бөлінді. Мұсылмандар, гректер, армяндар, болгарлар, католиктер, еврейлер, протестанттар, латындықтар, сириялықтар және цыгандар сияқты этно-діни топтар бойынша ер және әйел азаматтардың саны келтірілген. 1867 жылы Мемлекеттік кеңес халықты есепке алу кестелерін жасауды өз міндетіне алды, халық туралы мәліметтердің дәлдігін арттырды. Олар 1874 жылы халықты есепке алудың жаңа әдістерін енгізді. Бұл 1881–1882 жылдары Ішкі істер министрлігіне қарасты Бас халықтық басқарманың құрылуына алып келді. Бірақ, бұл өзгерістер халықты есепке алуды саясиландырып жіберді.

Ресми құндылықтар (1897 жылы жарияланған)

Осман санағы мәліметтері Әкімшілік бірлік Жалпы халық Армян халқының саны Жалпы халыққа қатысты армян халқының үлесі (%) Ван 132,007 55,051 41.70% Битлис 338,642 108,050 31.91% Измит 228,443 44,953 19.68% Эрзурум 637,015 120,147 18.86% Дерсаадет 903,482 166,185 18.39% Мамуратүлазиз 466,579 83,394 17.87% Диярбакыр 414,657 60,175 14.51% Сивас 980,876 129,085 13.16% Адана 398,764 36,695 9.20% Халеп 819,238 70,663 8.63% Анкара 1,018,744 81,437 7.99% Хюдавендигар 1,454,294 70,262 4.83% Трабзон 1,164,595 49,782 4.27% Сехреманати Мюльхакати 88,306 3,074 3.48% Эдирне 985,962 18,458 1.87% Чаталджа 61,001 979 1.60% Бига 143,904 1,842 1.28% Конья 1,022,834 10,972 1.07% Айдын 1,478,424 15,229 1.03% Зор 51,270 474 0.92% Кастамону 968,884 6,652 0.69% Кудюс 258,860 1,610 0.62% Бейрут 620,763 2,921 0.47% Сурие 551,135 1,478 0.27% Селаник 1,038,953 51 0.00% Джезайир и Бахри Сефид 286,736 10 0.00% Манастыр 711,466 22 0.00% Барлығы 1,139,651

Генри Финнис Блос Линч (1901)

Линч Куине сияқты, Осман империясының қасақана төмендету саясатын жүргізгенін көрсетті. Дегенмен, Линчтің көрсеткіштері кеңінен таралды, бірақ ол оқырмандарды "мұсылман" терминінің жаңылыстырушы екендігіне ескертті, себебі көптеген армяндар ислам дініне өтіп, мұсылман ретінде тіркелді, бірақ олар әлі де армян христиандығын ұстанды. Британдық шенеуніктердің елшіліктегі ресми сандары Линчтің сияқты мұқият зерттеулеріне негізделген. Осы көрсеткіштерді Осман империясының деректерімен салыстырғанда, Замир былай деп қорытындылайды: "Ван, Битлис, Мамуретал Азиз (Харпут), Диярбекир, Эрзерум провинциялары және Марас тәуелсіз округінде британдық көрсеткіштер Османдық көрсеткіштерден 62 пайызға жоғары (847 000) – 523 065-ке қарағанда". Осы себептерге байланысты ол мынадай қорытындыға келді: "Мұсылман емес халықтың көрсеткіштерін төмендету әдейі жасалған болып көрінеді". "Британника" өзі 1 750 000 санын "1915 жылға дейінгі Анатолиядағы армян халқының сенімді көрсеткіші" деп қарастырады.

1905-06 Осман халық санағы статистикасы

Статистика және Жалпы Әкімшілік жаңа санақ зерттеуін жүргізді, оның далалық жұмысы екі жыл (1905–06) бойына созылды. Осы зерттеудің толық құжаттамасы жарияланбады. Кейіннен осы деректер бойынша аймақтық зерттеулердің нәтижелері жарияланды, олар жарияланған күнімен реттелді. Бұл және одан кейінгі басылымдарда Осман империясының 1911, 1912 және 1914 жылдардағы халқы көрсетілген. Халық санағына қатысты маңызды архивтік құжаттар көптеген қазіргі зерттеулерде және халықаралық жариялымдарда пайдаланылды. 1906 жылдан кейін Осман империясы ыдырауға бет бұрды және Италия-Түркия соғысы, Балқан соғыстары және Бірінші дүниежүзілік соғыс сияқты қанағаттандырмайтын соғыстар аймақтың, оның шекараларын және демографиялық жағдайын күрт өзгертті.

Халықтың ресми статистикасы (1914 жылы жарияланған)

1914 жылы ресми санақ өткізілмеген, кейбір дереккөздерде айтылғанның керісінше, бірақ 1905-06 жылғы Осман санағынан алынған шамамен сандар, ресми жылдық туу және қайтыс-олім туралы мәліметтерге негізделген (ауылдар есепке алынбаған), сондай-ақ этникалық емес, діни топтастыру қағидасы қолданылған. Бұл ретте барлық мұсылмандар бір бағанда көрсетілген, ал жергілікті христиан халқының өсім қарқыны төмендетілген, себебі Осман әкімшілігі шіркеу статистикасын, оның ішінде нақты діни обрядтар бойынша шомылу және қайтыс-олім көрсеткіштерін әдейі жасырған. 1905-06 жылғы Осман санағы – Осман империясының соңғы толық санағы болды.

Армян патриархатының жазбалары

Армян патриархатының деректері Осман империясының армян епископтары сақтаған крещение және қайтыс туралы тізімдерге негізделген. Бұл деректер армян халқының көп емес аймақтарын, сондай-ақ алты вилайеттен тыс жерлерді қамтымайды. Анықтама үшін, Патриархаттың алты вилайетте (Османдық Армениясы деп белгілі) тұратын армяндардың статистикасы Османдық деректердегі 784 914-ке қарсы 1 018 000 армянды көрсетті.

Арнольд Дж. Тойнби (1916)

1912 жылы Константинополь Армян патриархатының мәліметтері бойынша Осман империясының алты вилайетіндегі армян халқының саны 1 018 000 адамды құрады. Тойнби болса, 1,6 мен 2,0 миллион аралығында екенін айтады және Анатолиядағы нақты саны шамамен 2 миллионға жуық болуы мүмкін екенін, осылайша медиананы оңға қарай ығыстыратынын мәлімдейді.

Армян халқының дау-дамайлары

Армян халқының әртүрлі батыс жазбалары болды, бірақ Осман империясындағы жалпы армян халқының демографиялық көрсеткіштері аз болды. Мұндай сандардың мәселесі – олар бірдей аймақтарды қамтымайды. Мысалы, көбінесе Анатолия Осман империясымен теңестіріледі. Басқа уақытта бір аймақты көрсететін ішінара статистика бар, мысалы, Түрік Армениясы, Османдық Армения, Азиялық Түркия, Анатолия, Осман империясы, 6 Армения вилаяты, 9 Армения вилаяты және т.б. Бұл сандардың тағы бір мәселесі – олар шамамен 20-30 жылдық кезеңде, көбінесе 1890 жылдан 1915 жылға дейін алынған. Империядағы армян халқының саны туралы неміс ресми деректері шамамен 1,9 миллионнан 2 миллионға дейін болды, кейбіреулері 1,8 миллионға дейін көрсеткен. Людовик де Контенсон Азиялық Түркия үшін 1 150 000 санын ұсынады және оларды ешқандай дереккөзсіз «статистика» деп атайды. Оның сандары Осман империясының халық санағы статистикасын түзетусіз берген болуы мүмкін. Тағы бір мәселе туындайды, ол – Осман халық санағы статистикасының 1894–1897 жылдар аралығында, шамамен 100 000–300 000 армян Хамидиялық қырғындарда қаза тапқан кезеңнен бастап армян халқының тұрақты өсуін көрсеткендігі. Бұл диапазонның ең төменгі көрсеткіштері жылдар бойы армян халқының өсуін білдірсе, 1905 жылғы санақ армян халқының өсуінің ешқандай аномалиясын көрсетпеді, бұл армян халқының тұрақты квотасы болған болуы мүмкін екенін және санақтан тәуелсіз империяда армяндар көп болғандығын көрсетеді. Тағы бір фактор – көптеген армяндар, көптеген яһудилер мен христиандар сияқты, шетелдіктер ретінде қарастырылды, өйткені олар шетелдік азаматтықты иеленді немесе шетелдік консулдықтардың қорғауында болды және олар осы санақ статистикасында есепке алынбады. Осы факторлардың барлығының нәтижесінде армян халқының санағы, оларды сынға алған мамандардың пікірінше, армян халқының санын дұрыс есептемеген, тіпті жартысына дейін бұрмалаған. Линчтің барлық мұсылмандарды бірге есепке алу туралы сын-пікірі, санақта армяндар болған кезде, Осман санағымен расталады, онда Ван сияқты кейбір аймақтарда мұсылман халқының бір санақтан екіншісіне шамамен 50%-ға көтерілгендігі туралы аномалия бар, бұл Осман үкіметінің сандары саяси құрал ретінде қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді және тіпті армяндарды мұсылман ретінде тіркеуге дейін барды. Шын мәнінде, Осман санағы этникалық топтарды анықтамады, тек діни топтарды ғана анықтады. Бұл жағдайда армян дегеніміз – Армян апостольдық шіркеуінің мүшесі, ал армян емес. Өздерін мұсылманмын деп санайтын этникалық армяндар мұсылман болып саналды, армян протестанттары басқалар ретінде саналды. Сондықтан Осман жазбалары сенімді дерек көздері емес, мәселе олардың халықтың этникалық бөлінуін емес, тек діни бөлінуін ғана беруінде. 1912 жылғы деректердің Хамидиялық режим кезінде жүргізілген санаққа негізделгендігі, сыншылардың пікірінше, оны күмәнді етеді. Түрік жазбалары сондай-ақ сұлтан Хамидтің армян халқының санын әдейі есептемегенін көрсетеді. Түрік жазушысы Казим Кадри «Абдул Хамидтің тұсында біз армян халқының санын азайттық» деп жазды. Ол «Абдул Хамидтің бұйрығымен армян халқының саны әдейі төмен сандарға қойылды» деп қосты.

Мысалы, Мус ауданында (Мус жазығы, Сассун және Мус округтері) халық санағын жүргізген армян лауазымды адамы Гарабед Потигян ресми сандарды 225 000 армян және 55 000 түрік деп ұсынды. Түрік басшыларының талабымен ол армян халқының санын 105 мыңға дейін азайтып, түрік халқының санын 95 мыңға дейін көбейтуге мәжбүр болды. Линч өзі де осындай оқиғалар туралы айтып береді: «Жолға шықсақ, армян діни қызметкеріне кездесеміз – жас, кең иықты, ашық жүзді адам. Ол көп сөйлеуге бейім сияқты, сондықтан біз одан Муш (Мус) қаласында қанша шіркеу бар екенін сұрап білдік. Ол: «Жеті», – деп жауап береді, бірақ комиссар төрт деді. Бір сарбаз оған күрд тілінде сөйлейді; қасіретке ұшыраған жігіт сарқылдап, жеті деп айтуы қате екенін айтады; төрт адамнан артық бола алмайды».

Сұлтан Хамидке ұсынылған 900 000 санының бағалауды артық көріп, шамадан тыс екенін айтқан. Османдық үшінші армиясының штаб бастығы, полковник Феликс Гузе: «Түріктер өз елін нашар білетін, сонымен қатар сенімді статистикалық сандарды алу мүмкіндігі болмады» деп шағымданады. Қарапұттың қаймақамы Фаиз әл-Гусейн өзінің кітабында Осман империясының ресми статистикасына сәйкес, Осман империясында 1,9 миллионға жуық армян болғанын жазған. Басқа статистиканың болуы мүмкін екендігіне тағы бір дәлел – 1919 жылы жарияланған Полибиус кітабында 1910 жылғы «Османдық ресми санақ» деп аталған. Түрік тарихшысы доктор Сециль Акгун: «Османдықтардың нақты саны жоқ. Яғни, біздің қолымызда Осман империясының шекараларындағы армян халқының саны туралы қайшы нөмірлер бар. Мен Басмаджян берген санды ең дұрыс деп есептеймін. Бұл екі және үш миллион арасында болуы керек».