1909 жылғы Адана қаны қуылысы

Кіріспе

1909 жылы Осман мұсылмандарының армян христиандарын қырғынға ұшыратқан оқиғасы 1909 жылғы сәуір айында Осман империясының Адана вилайетінде болды. 1909 жылғы Осман қарсы төңкерісі кезінде Адана қаласында Осман мұсылмандары армян христиандарын қырғынға ұшыратқан оқиға провинция бойынша армянға қарсы погромдарға ұласты. Адана мен айналасындағы қалаларда шамамен 20 000 – 25 000 адам, оның көп бөлігі армяндар қаза тапты; сонымен қатар, шамамен 1300 ассириялықтың да қаза болғаны хабарланды. Бұрынғы Хамиди қырғындарынан ерекшелігі, бұл оқиғаны орталық үкімет ұйымдастырмады, оның орнына Аданадағы «Бірлік және прогресс» комитетінің (CUP) жақтастарымен қоса, жергілікті шенеуніктер, зиялылар және ислам дін қызметкерлері бастады. Мичиган университетінің тарих профессоры Рональд Григор Сунь Адананы «мемлекеттік бастамамен жасалған жаппай қырғынға қарағанда, погромға айналған қалалық тәртіпсіздікке» ұқсас деп сипаттайды. Осман және армян революциялық топтары 1908 жылы Сұлтан Абдул Хамид II-ні құлату және конституциялық билікті қайта орнату үшін біріккен. Оған жауап ретінде 1909 жылғы 31 наурызда (Батыс Григориан күнтізбесі бойынша 13 сәуірде) CUP-қа қарсы әскери көтеріліс Константинопольді (1928 жылдан кейін Стамбул) басып алды. Көтеріліс он күнге созылса да, ол Адана провинциясында армяндарға қарсы бір айдан астам жалғасқан қырғын мен жаппай өлтіруге себеп болды. Бұл қырғынның себебі саяси, экономикалық және діни айырмашылықтар болды. Адана халқының армян бөлігі «ең бай және ең өркендеген» деп сипатталды; зорлық-зомбылыққа «тракторлар және басқа да механикалық құрал-жабдықтарды» жою кірді.

Өмірбаян

1908 жылы жас түркі үкіметі қан төгілмейтін төңкеріс арқылы билікке келді. Бір жыл ішінде Түрік империясының армян халқы, Абдул Хамид II-нің қызметтен босатылуымен күш алып, оларды мұсылман теңдестерімен тең құқықтық жағдайға қоятынын уәде еткен жаңа үкіметті қолдау үшін саяси тұрғыдан ұйымдаса бастады. Ұзақ уақыт бойы «зимми» мәртебесінде өмір сүрген және 1876 жылдан бері Хамидия басшылығының қатыгездігі мен зорлық-зомбылығына ұшыраған Киликиядағы армяндар, жас түркі үкіметін құдайдан келген нығмет деп қабылдады. Христиандарға қарулануға және саяси маңызды топтар құруға рұхсат берілгендіктен, Абдул Хамидке адал жандар, 1890 жылдардағы Хамидия қырғындарын жасаған жүйеге бейімделіп, христиандардың күшейтілуі өздерінің есебінен болады деп ойлай бастады. 1909 жылғы қарсы төңкеріс үкіметті секуляристік жас түркілерден тартып алды, ал Абдул Хамид II қысқа мерзімге диктаторлық билігін қайта алды. Реакциялық мұсылман халқына үндеу жасап, ислам заңын пан-ислам халифат аясында қайта орнатуға шақыратын популистік риторикамен, Сұлтан өзін мемлекеттің тарихи исламдық сипатымен байланыстырып, жас түркілерге қарсы халықтық қолдауды жұмылдырды. Сұлтан Абдул Хамид II-ге қарсы төңкерістен кейін көптеген армян христиандары теңдікке үміттенді, себебі бұл төңкеріс исламдық мемлекет басшысын биліктен алып тастады. Алайда түрік ұлтшылдығының күшеюі және армяндарды еуропалықтар бақылауындағы сепаратистік ұлт ретінде қарау, оларға шабуыл жасаушылардың қатігездігіне себеп болды. Басқа хабарламаларда «13 сәуірде армяндар мен түріктер арасындағы қақтығыс базарларды тонауға және армян кварталдарына шабуыл жасауға әкелген көтеріліске ұйтқы болды» делінеді. Екі күннен кейін салдарынан 2000-нан астам армян қаза тапты. Чарльз Даути Уайли 1909 жылғы тамыздағы қаза туралы баяндамасында «Армяндардың қарулы төңкеріс жасады деген теория қазіргі кезде ақылды адамдар арасында күмәнді болып отыр» деді. Доути Уайли көтеріліс үшін күштерді шоғырландырудың немесе қолданылуға болатын бекіністерді пайдалануға тырысудың болмауы жағдайында, оның орын алатынын айту мүмкін емес екенін түсіндірді, және әр жағдайда армяндардың саны «тұрақты Осман армиясына оңай тең келер еді». «Олар ұлдары мен бауырларын қарусыз, қашу үмітісіз, егін жинау үшін провинцияға шашырап кетуге рұхсат бермес еді». Осман империясының құлдырауы кезінде армяндар салыстырмалы байлықтары және императорлық салық салумен араздықтары салдарынан мақсатқа айналды деп саналды. Майор Чарльз Доути Уайли «Қырғынның себептерін» қарастырады. Осы құжаттан тарихшы Вахакн Дадриан мына мәтінді алды:

In 1908, the Young Turk government came to power in a bloodless revolution. Within a year, the Turkish Empire's Armenian population, empowered by the dismissal of Abdul Hamid II, began organizing politically in support of the new government, which promised to place them on equal legal footing with their Muslim counterparts. Having long endured so called dhimmi status, and having suffered the brutality and oppression of Hamidian leadership since 1876, the Armenians in Cilicia perceived the nascent Young Turk government as a godsend. With Christians now being granted the right to arm themselves and form politically significant groups, it was not long before Abdul Hamid loyalists, themselves acculturated into the system that had perpetrated the Hamidian massacres of the 1890s, came to view the empowerment of the Christians as coming at their expense. The countercoup of 1909 wrested control of the government from the secularist Young Turks, and Abdul Hamid II briefly recovered his dictatorial powers. Appealing to the reactionary Muslim population with populist rhetoric calling for the re institution of Islamic law under the banner of a pan Islamic caliphate, the Sultan mobilized popular support against the Young Turks by identifying himself with the historically Islamic character of the state. Many of the Christian Armenians were hopeful of more equality after the coup against Sultan Abdul Hamid II, which removed the Islamic head of state from power. However, the rise of Turkish nationalism and a popular perception of the Armenians as a separatist, European controlled entity contributed to the malevolence of their attackers. Other reports emphasize that a "skirmish between Armenians and Turks on April 13 set off a riot that resulted in the pillaging of the bazaars and attacks upon the Armenian quarters." Two days later, more than 2,000 Armenians had been killed as a result. In his August 1909 report on the massacre, Charles Doughty Wylie asserts that "The theory of an armed revolution on the part of the Armenians is now generally discredited with the more intelligent people." Doughty Wylie explained that an uprising could not be said to be taking place without some concentration of forces, or without any effort to make use of the various available strongholds, and in any case the number of Armenians would be "an easy match for the regular Ottoman army." "They would not have left their sons and brothers scattered widely through the province for harvest without arms, without any hope of escape." During the decline of the Ottoman Empire, the Armenians were also believed to be a target owing to their relative wealth, and their quarrels with imperial taxation. Major Charles Doughty Wylie considers "The Causes of the Massacre". From this document the historian Vahakn Dadrian culls the text:

Түріктер ғасырлар бойы билеушілер болғандықтан, христиандармен теңдікте үлкен қиындыққа тап болды. Исламның ынталы жақтастары арасында наразылық өсті. Құдайдың жауы Исламмен тең бола ма? Әр кафеде дінсіздердің Құдайсыз және жек көрінішті өзгерістер туралы үлкен сөздері естілді.

Чарльз Даути Уайлиге сәйкес, Абдул Хамид осы контексте «қырғындардың үлгісін орнатқандықтан» атақты болды. Осы құжаттан түрік саясаттанушысы Камуран Гурун қару-жарақ алып жүру құқығы қару-жарақ алып жүрудің кең тараған үлгісіне себеп болды деп атап көрсетті. Бірақ, Доути Уайлидің сөзімен айтқанда, «одан да жаман жағдай туды»:

Қарулы армянның мақтанышы мен оның жылдам тілі білімсіз Осман мұсылмандарын ашуландырды. Екі тараптан да қорлау мен ұятты сөздер айтылды. Арменияның кейбір басшылары, Константинопольден келген делегаттар және дін қызметкерлері (армениялық дін қызметкері өз жолымен автократ) өз қауымдарын қару сатып алуға шақырды. Бұл ашық түрде, жасырын түрде және кейбір жағдайларда жамандықпен жасалды. Бұл жерде ешқашан қырғын болмаған қалада, 1895 жылғы шейіттердің кектерін алу туралы уағыз айтқан орыс армянының уағызшысына не деуге болады? Конституция болсын, болмасын, бәрібір еді. «Кек, кісі өлтіру. Қару сатып алу. 1895 жылғы әр армянға бір мұсылман». Степан Астуриан бұл арада басқа да себептерді атап өтті, соның ішінде мұсылмандар арасындағы наразылық армяндық христиандардың Аданаға көшуінің өсуі, армян жер иелерінің көптеген түрік қолөнершілерін ығыстыратын жаңа технологиялық машиналарды енгізуі және танымал армян жер иесі Киликияның армян патшалығының билеушісі болып тағайындалады деген кең тараған аңыз.

Қан төгу

Арменияның 4437 үйі өртеніп, қаланың шамамен жартысы қиратылды, бұл оқиғаларды "геноцид" деп сипаттауға әкелді. 1909 жылдың 1 сәуірінде туған шиеленіс көтеріліске ұласып, көп ұзамай Адана мен бірнеше көрші қалалардағы армян халқына қарсы ұйымдастырылған зорлық-зомбылыққа айналды. 18 сәуірге дейін тек Аданада 1000-нан астам адам қаза тапты, ал Тарс және Александреттада да белгісіз саны қаза тапты. Мыңдаған босқындар Александреттадағы американ елшілігін толтырды, британдық соғыс кемесі жағалауға жіберілді; үш француз соғыс кемесі Мерсинге жіберілді, онда жағдай "нашар", ал көптеген батыс консулдықтары армян босқындарымен толы болды. Хаджиндегі американдық миссионері Роуз Ламберт өзінің кітабында миссионерлік кешенде қауіпсіздік үшін қанша адам паналағандарын жазды. Британдық крейсер HMS "Диана" Александретта портында "тыныштандыратын" әсер етеді деп үміттенді, онда зорлық-зомбылық әлі де жалғасып жатты. 20 сәуірде Мерсинадағы тәртіпсіздік басылып, британдық крейсер HMS "Свифтсюр" "Аданаға арналған азық-түлік пен дәрі-дәрмектерді" жеткізе алғандықтан, жағдай біршама жақсарды. Хаджиннен келген "уайымды" хабарда жақсы қаруланған армяндардың қалада бекініп тұрғаны, ал "армяндар салған импровизациялық қорғанысқа шабуыл жасауға жеткілікті күш жинаған мұсылман тайпалары оларды қоршап тұрғаны" айтылды. Кем дегенде бір баяндамада "Мерсинадағы түрік үкіметінің шенеуніктері" "жағдайды бақылауға барынша тырысқандары" мақталып, бірақ "олардың күш-жігерінің нәтижесі өте шектеулі болды" делінген. 1= Адананың жағдайы өте қиын. Қала тоналып, қиратылды. Қаза тапқандардың санын анықтау мүмкін емес. Көшелерде өліктер шашырап жатыр. Жексенбі күні мен өлгендердің арасынан жолымды таңдап, оларға баспауға тырыстым. Сенбі күні таңертең мен бір жарым сағатта армян денелерін он екі арбаға тиеп, өзенге алып барып, лақтырып тастағандарын көрдім. Түрік зираттарында көптеген қабірлер қазылып жатыр. Жұма күні түстен кейін 250 түрік резервисі, офицерлеріз жоқ, Аданада пойызды басып алып, машинисті оларды Тарсқа жеткізуге мәжбүр етті, онда олар Тарстың ең жақсы бөлігі саналған армян ауданын толығымен қиратты. Олардың тонау жұмыстары тез және мұқият болды. Осман үкіметі бейбітшілікті сақтау үшін әскерді жіберді, бірақ ол зорлық-зомбылыққа төзімділік танытты немесе тікелей қатысты деп айыпталды. 1909 жылдың 3 мамырындағы газетте жарияланған қолтаңбасыз хабарда Осман әскерінің келгені айтылды, бірақ олар бейбітшілік орнатуға ниеттенбегендей көрінді: Адана 4000 әскермен қорқытылуда, олар тонап, атып, өртеп жатыр. Шетелдіктердің мүлігіне ешқандай құрмет көрсетілмейді. Француз мектептері қиратылды, ал Аданадағы американдық мектептерінің, коммерциялық және миссионерлік мүдделері толығымен құлдырауы мүмкін деп қорқады. Жаңа губернатор әлі сенімділік тудырған жоқ. Билік барлық христиандарды жоюға ниеттеніп отыр деген қаупі бар.

Nearly 4,437 Armenian dwellings were torched which meant nearly half the town was razed, which led in turn to descriptions of the incidents as a "holocaust". The tension erupted into riots on April 1, 1909, which soon escalated into organized violence against the Armenian population of Adana and in several surrounding cities. By April 18, over 1,000 people were reported dead at Adana alone, with additional unknown casualties in Tarsus and Alexandretta. Thousands of refugees filled the American embassy in Alexandretta, and a British warship was dispatched to its shores; three French warships were dispatched to Mersin, where the situation was "desperate", and many Western consulates were overwhelmed by Armenian refugees. Rose Lambert, an American missionary at Hadjin, wrote in her book how many sought refuge in the missionary compound for safety. The British cruiser HMS Diana was hoped would provide a "tranquilizing" effect at the port of Alexandretta, where violence still raged.]] Some order was restored by April 20, as the disturbance in Mersina had abated, and the British cruiser HMS Swiftsure was able to deliver "provisions and medicines intended for Adana." A "threatening" report from Hadjin indicated that well armed Armenians were held up in the town, "beleaguered by Moslem tribesmen who are only awaiting sufficient numerical strength to rush the improvised defenses erected by the Armenians." At least one report praised the "Turkish Government officials at Mersina" for doing "everything possible to check the trouble", though "the result of their efforts has been very limited". 1= Adana is in a pitiable condition. The town has been pillaged and destroyed It is impossible to estimate the number of killed. The corpses lie scattered through the streets. Friday, when I went out, I had to pick my way between the dead to avoid stepping on them. Saturday morning I counted a dozen cartloads of Armenian bodies in one half hour being carried to the river and thrown into the water. In the Turkish cemeteries, graves are being dug wholesale. On Friday afternoon 250 so called Turkish reserves, without officers, seized a train at Adana and compelled the engineer to convey them to Tarsus, where they took part in the complete destruction of the Armenian quarter of that town, which is the best part of Tarsus. Their work of looting was thorough and rapid. The Ottoman government sent in the Army to keep peace, but it was alleged to have either tolerated the violence or participated in it. An unsigned newspaper report of 3 May 1909 indicated that Ottoman soldiery had arrived, but did not seem intent upon effecting a peace:

Adana is terrorized by 4,000 soldiers, who are looting, shooting, and burning. No respect is paid to foreign properties. Both French schools have been destroyed, and it is feared that the American school, commercial, and missionary interests in Adana are totally ruined. The new Governor has not as yet inspired confidence. There is reason to believe that the authorities still intend to permit the extermination of all Christians.

Салдары

Осман империясының ресми деректеріне сәйкес, Адана қаласында барлығы 3,521 адам қаза тапты. Олардың ішінде 2093 армян, 782 мұсылман, 613 ассириялық және 33 грек болды. Үкімет деректері мемлекеттік тіркеу кеңсесінің тізімдеріне, сондай-ақ белгілі бір аудандардағы мухтарилар мен дін қызметкерлері жасаған тізімдерге негізделген. Ұлы визир Хюсейн Хилми-паша бұл қырғынды «діни емес, саяси мәселе» деп атап, «Азия кішісінде армян саяси комитеттері ұйымдасқанға дейін бейбітшілік болды. Қан төгілудің себебін өзіңіз бағалаңыз» деді. Өзінен бұрынғы Абдул Хамид II «армяндарды жоюға» бұйрық бергенін мойындағанмен, ол «басқа қырғын болмайды» деген сенімділігін білдірді. Келесі әскери сотта 124 мұсылман мен жеті армян зорлық-зомбылыққа қатысқандары үшін жазаланды. Мұсылман халқына қарсы болған шабуыл нәтижесінде «шамамен 17 000 армян мен 1850 түрік қаза тапты». Тағы бір Осман комиссиясы Фаик бей, Мосдижан Эфенди және Мерсин әкімі Эсад Рауф бейден құралды. Жергілікті тізімдерді пайдаланып, олар кемінде 4 196 мұсылман емес және 1487 мұсылман, оның ішінде жандармдар мен әскерлер қаза тапқанын есептеді. Тіркелмеген және көшіп келген жұмысшыларды, соның ішінде мұсылмандарды ескергенде, жалпы саны 15 000-ға жетеді деп болжады. Осман билігі Адана қаласында екі американдық миссионердің атылып өлтірілуіне жауапкер емес екенін мәлімдеді, керісінше «армяндар» Д.М. Роджерс және Генри Мауэр протестант миссионерлерін «түрік жесірінің үйінде өрт сөндіруге көмектесіп жатқанда» өлтіргенін айтты. Траубридж бұл адамдарды «мұсылмандар» өздерінің миссиясын қамтитын өртті сөндіруге тырысқанда өлтіргенін көрсетті. <blockquote>Траубридж мектептен оралғаннан кейін, американдықтардың қауіпсіздігі үшін жалғыз үміт – армяндардан бөлек, мектепке қайта оралу екенін айтты. Біз армяндарды құтқара алмаймыз деді ол. Біз мектептен кеткеннен кейін, Мисс Уоллес, Мистер Чемберс және жас армян дін қызметкері Мисс Уоллестің үйінен мектепке қарай көшеден өтуге тырысты. Осы сәтте бір топ адам бұрыштан шықты. Ашуланған түріктер дін қызметкерін армян екенін таныды. Чемберс оны құшақтап, өмірін сақтауға бар күшін салды, бірақ олар оны атқылап өлтірді. «Бірде-бір армянды тірі қалдырмаймыз!» – деп айқайлады өлтірушілер, Чемберстің сөзіне қарағанда. Чемберс өлтірілген дін қызметкерін ғимаратқа сүйреп кіргізді. Британ вице-консулы Чарльз Хотем Монтегю Доути Уайли көптеген дереккөздерде қырғынды тоқтату үшін жеке тәуекелге барып, жан сала жұмыс істегені жазылған. Өрт кезінде оның қолына оқ тиді.</blockquote>

According to the official Ottoman data, there were a total of 3,521 casualties in Adana city. Of these, 2,093 were Armenians, 782 Muslims, 613 Assyrians and 33 Greeks. Government figures are based on records of the registry office, and lists compiled by Mukhtars and priests of certain localities. Grand Vizier Hüseyin Hilmi Pasha indicated that the massacre was a "political, not a religious question Before the Armenian political committees began to organize in Asia Minor there was peace. I will leave you to judge the cause of the bloodshed." While conceding that his predecessor, Abdul Hamid II, had ordered the "extermination of the Armenians", he did articulate his confidence that "there will never be another massacre." In the ensuing courts martial, 124 Muslims and seven Armenians were executed for their involvement in the violence. targeting the Muslim population that "ended up with about 17,000 Armenian and 1,850 Turkish deaths." Another Ottoman commission was composed of Faik Bey, Mosdijian Efendi and Esad Rauf Bey, the Governor of Mersin. Using local registers, they calculated the number of deaths as at least 4,196 non Muslims and 1,487 Muslims, including gendarmes and soldiers, and proposed the total figure of 15,000 when accounting for non registered and migrant workers, including Muslims. Ottoman authorities denied responsibility in the shooting deaths of two American missionaries in the city of Adana, indicating instead that "the Armenians" killed Protestant missionaries D. M. Rogers and Henry Maurer while they "were helping to put out a fire in the house of a Turkish widow." Trowbridge indicated that the men were killed by "Moslems" as they attempted to extinguish a fire that threatened to consume their mission. <blockquote>Mr. Trowbridge returned from the school to say that the only hope for safety to any Americans seemed to be to return to the school, staying there alone, separated from the Armenians. He declared that we were powerless to save the Armenians. It seems that after we left the school, Miss Wallace, Mr. Chambers, and a young Armenian preacher attempted to cross the street from Miss Wallace's to the school. Just at this time a mob rushed around the corner. The infuriated Turks recognized the preacher as an Armenian, and although Mr. Chambers threw his arms about him and did all in his power to save the man's life, they shot him dead. Not a single Armenian would they leave alive, the assassins shouted, as Mr. Chambers dragged the murdered preacher into the building. The British Vice Consul, Charles Hotham Montagu Doughty Wylie, is recorded in many sources as having worked strenuously to stop the massacres, at great personal risk. He was shot in the arm during the conflagration.