Кіріспе
Рим папасы Пьос X-ті сайлау 1903 жылдың 31 шілдесінен 4 тамызына дейін өткен папалық конклавта кардинал Джузеппе Мельхиорре Сарто 25 жылдық паптық қызметін аяқтағаннан кейін 20 шілдеде қайтыс болған Лео XIII-тің орнын басу үшін папа болып сайланды. Сайлауға 62 кардинал қатысты. Австрия императоры Франц Иосиф кейбір католик басшыларының паптық таққа үміткерді вето құқығымен тоқтату құқығын пайдаланды, бұл жетекші үміткер, мемлекет хатшысы кардинал Мариано Рамполланың сайлануына бөгет болды. Сарто жетінші дауыспен сайланды және Пьос X есімін қабылдады.
The papal conclave held from 31 July to 4 August 1903 saw the election of Cardinal Giuseppe Melchiorre Sarto to become pope in succession to Leo XIII, who had died on 20 July after a 25 year long pontificate. Some 62 cardinals participated in the balloting. Emperor Franz Joseph of Austria asserted the right claimed by certain Catholic rulers to veto a candidate for the papacy, blocking the election of the leading candidate, Cardinal Secretary of State Mariano Rampolla. Sarto was elected on the seventh ballot and took the name Pius X.
Өмірбаян
Лео XIII-нің понтификаты 1903 жылғы 20 шілдеде 25 жылдан соң аяқталды, бұл оның ізашары Пий IX-тан басқа, барлық бұрынғы папалардан ұзақ болды; екеуі де 57 жыл билік етті. Пий консервативті реакционер болса, Лео оның ізашарымен салыстырғанда либерал ретінде қарастырылды. Кардиналдар жиналғанда, басты сұрақ – Леоның саясатын жалғастыратын папа таңдала ма, әлде Пий IX-тың паптығының стиліне қайта орала ма еді. 64 кардиналдың 62-сі қатысты, бұл сол кезге дейін конклавқа келген ең көп адам. Денсаулығы Палермодан Микеланджело Челесияға саяхаттауға мүмкіндік бермеді, ал Сиднейден келген Патрик Фрэнсис Моран 20 тамыздан бұрын күтілмеді. Конклавқа Балтиморлық Джеймс Гиббонс та қатысты, ол папалық конклавқа қатысқан алғашқы американдық кардинал болды.
Дауыс беру
Кардиналдар Сикстин капелласында жиналғанда, назар Мемлекеттік хатшы кардинал Мариано Рамполлага аударылды, бірақ Германия және Австро-Венгрия империяларының кардиналдары өз мүдделеріне жақын кандидатты қалаған, ол Франция мен республикашылдыққа қарсы, ал Лев XIII-нің әлеуметтік әділеттілікке қолдауын кемсіткен болар еді. Олар алғашқы таңдауы Серафино Ваннутеллидің, Венадағы Ватикан дипломаты болғанына көз жеткізді, оның сайлануы мүмкін емес еді, сондықтан Джироламо Мария Готтиді таңдады. Бірінші күні дауыс беру болмаған соң, кардиналдар күніне екі рет – таңертең және түстен кейін дауыс берді. Конклавтың екінші күні алғашқы дауыс беру өтті, ал түстен кейінгі дауыс беруде Рамполлаға 29, Готтиге 16, Джузеппе Мелхиорре Сартоға 10 дауыс берілді, қалғаны шашырап кетті. Кейбір немістер Готтидің ықпалы шектеулі деп ойлады және Рамполлаға ең жақсы балама ретінде Сартоны қолдауға шешім қабылдады, өйткені ол әйтпесе қажетті үштен екі дауысқа (42 дауыс) жететіндей көрінеді. Кардиналдар 2 тамызда таңертең үшінші дауыс беруді аяқтағанда, Краковтың Епископ-Принці және Австро-Венгрияның поддандысы Кардинал Ян Пужина де Косьелско, Австрия императоры Франц Иосифтің нұсқауымен, императордың jus exclusivae құқығын, яғни бір кандидатты ветолау құқығын пайдаланды. Бұл құқық үш католик мемлекет басшысына тиесілі болды: Франция королі, Испания королі және Киелі Рим императоры. Император себептерін ешқашан түсіндірмеді, бірақ бұл, әсіресе Рамполланың Мемлекеттік хатшы ретіндегі саясатынан, соның ішінде француздық үшінші республиканың антиклерикалдық үкіметімен жақындасуға жасаған әрекетінен туындаған болуы мүмкін. Вето құқығы болмаған Италия үкіметі де оңтүстік итальян Рамполланың солтүстік итальяндық мүдделер басым үкіметке қатысты саясатына наразылық білдірді. Алғашында наразылықтар болды және кейбір кардиналдар императордың хабарламасын елемеуге тырысты. Содан кейін Рамполла оны «Қасиетті колледждің қадір-қасиетіне жасалған нұқсан» деп атады, бірақ «Менің қарапайым тұлғама қатысты, мен үшін артық құрметті, артық қуанышты жағдай болмауы мүмкін» деп мәлімдеп, өзін қараудан шығарды. Дегенмен үшінші дауыс беруде Рамполлаға берілген дауыс саны өзгермеді – 29 дауыс, ал келесі екі кандидаттың орны ауысты, Сартоға 21, Готтиге 9 дауыс берілді. Кейінірек бірнеше кардинал императордың араласуына наразылық білдірді, біреуі бұл «барлығына ауыр соққы болды» деп жазды. Түстен кейін Рамполлаға деген соңғы қолдау сынақтан өтті, ол бір дауыс қосымша алды, ал Сарто 24, Готти 3 дауыс жинады. Императордың араласуының нақты әсерін бағалау қиын, өйткені Рамполла бірнеше дауыс беру кезінде күшті қолдауға ие болды. Алайда сол кездегі бір бағалауда «Бұл уақытқа дейін Рамполлаға дауыс бергендер тыныш ойланғанда, Австрия императорының тілегіне қарсы сайлау жаңа Папаны бірден өте жағымсыз жағдайға әкелетінін ескеруі керек еді» делінген. Төртінші күні таңертеңгі бесінші дауыс беруде Сарто 27 дауыспен алда келеді, Рамполла 24, Готти 6 дауыс жинады. Содан кейін Сарто кардиналдар басқа біреуді сайлап алу керектігін, өзінің пападан талап етілетін қасиеттеріне ие емес екенін мәлімдеді. Түстен кейін Сартоға қарай қозғалыс жалғасты: Сарто 35, Рамполла 16, Готти 7. 4 тамызда таңертеңгі жетінші дауыс беруде конклав 50 дауыспен Сартоны сайлады, 10 дауыс Рамполлага, 2 дауыс Готтиге берілді. Ресми жарияланбастан бұрын, бір дін қызметкері Сартоның сайланғаны туралы құпия ақпарат алды. Сарто Пий X есімін қабылдады. 1870 жылы Римге шабуыл жасалғанынан бері өзінің екі тікелей ізашарының дәстүрін сақтай отырып, Пий X өзінің алғашқы Urbi et Orbi батасын сыртқа қарамай, Киелі Петір базиликасына қараған балконда берді, бұл Римдегі итальяндық билікке қарсылығының және Папалық мемлекеттерді өзінің билігіне қайтару талабының символы болды.