Кіріспе
Католик шіркеуінің басшысы 1271 жылдан 1276 жылға дейін. Папа Грегорий X (Грегорий X; шамамен 1210 – 10 қаңтар 1276), туған Теобальдо Висконти, 1 қыркүйек 1271 жылдан өліміне дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды, сонымен қатар Францискан орденінің мүшесі еді. Ол 1268 жылдан 1271 жылға дейін созылған папа сайлауының нәтижесінде сайланды, бұл Католик шіркеуі тарихындағы ең ұзақ папа сайлауы болды. Ол Лиондағы екінші кеңесті шақырып, сондай-ақ папалық конклавқа қатысты жаңа ережелер енгізді. Григорий 1713 жылы Папа Климент XI оны қасиетті деп жариялады. Григорийдің конклав өткізу ережелері Адриан V және Иоанн XXI тарапынан қысқа мерзімге жойылғанымен, 20 ғасырға дейін күшінде болды. 1798 жылы Папа Пий VI Римді француздар басып алғандықтан, кардиналдарды конклав ережелерінен, Григорий X ережелерінен де босатып, ал 1878 жылы Папа Пий IX италиялықтар Ватиканға шабуыл жасап, конклавқа кедергі келтіруі немесе оны бақылауға алуы мүмкін деп қорқып, келесі конклавты реттеуде кардиналдарға кең өкілеттік берді.
Pope Gregory X (Gregorius X; c. no – c. 1210 – 10 January 1276), born Teobaldo Visconti, was head of the Catholic Church and ruler of the Papal States from 1 September 1271 to his death and was a member of the Secular Franciscan Order. He was elected at the conclusion of a papal election that ran from 1268 to 1271, the longest papal election in the history of the Catholic Church. He convened the Second Council of Lyon and also made new regulations in regards to the papal conclave. Gregory was beatified by Pope Clement XI in 1713 after the confirmation of his cultus. As to Gregory's regulations on the conduct of the conclave, though briefly annulled by Adrian V and John XXI, they remained in force until the 20th century. In 1798 Pope Pius VI, in consideration of the occupation of Rome by the French, dispensed the Cardinals from many of the conclave regulations, including those of Gregory X, while in 1878 Pope Pius IX, fearing that the Italians might invade the Vatican on his death and try to prevent or dominate a conclave, gave Cardinals great latitude in the regulating of the next conclave.
Ерте өмір
Пьяченца қаласының Висконти әулетінен шыққан Теобальдо Висконти шамамен 1210 жылы Пьяченцада дүниеге келді. Ол мансабын цистерциандық кардинал Джакомо ди Пекораридің үйіне қызметке түсуден бастады, ол 1231–1244 жылдары Палестрина епископы болған және ол да Пьяченцадан еді. Теобальдо кардиналдың қасиеттілігіне таң қалды; ол Шампаньдегі Тройс-Фонтен монастырының аббаты болып сайланған еді. Теобальдо кардиналдың экономиомы немесе майордомы болды, сондықтан ол үнемі оның ілесіп жүретін. Кардинал 1235 жылы Тосканада, 1236–1237 жылдары Ломбардияда, ал 1239–1241 жылдары Прованс, Франция және Германияда Папа Григорий IX-тың легаты болды. Теобальдо, әдетте, Прованстағы қызметі кезінде маңызды француз дін қызметкерлерімен және тұрғындарымен танысқан. 1239 жылы кардиналдың ісімен Пьяченцаға оралғанда, ол Пьяченцадағы Сан-Антонино базиликасының каноны болды. Содан кейін ол Францияда жаңа міндеттер алған кардиналға қайта оралды. 1239 жылдың басында Папа императорды тағы да анафемаға ұшыратты. Екеуі де өздерінің келіспеушіліктерін шешу үшін Экуменикалық кеңес шақыруды талап етті. Папа келісім білдірді, бірақ ол кеңестің өзінің басшылығымен және өзінің аумағында өткізілуін жоспарлады. Ол сондай-ақ Фридрих Хогенштауфеннің барлық жауларын Римге әкелмек болды. 1240 жылы осы кезде Теобальдо Лион соборының каноны болды, бұл олардың қатарында бос орын туғанда кардинал Джакомо де Пекорариге канондар жасаған өтініш бойынша болды. Папа Григорийдің Экуменикалық кеңесі ешқашан өткізілмеді, ол 1241 жылдың 22 тамызында қайтыс болды. Григорий IX-қа мұрагер табу екі айдан астам уақыт алды. Жаңа Папа, қарт және ауыр сырқат Селестин IV, сайлаудан кейін бар болғаны 17 күн өмір сүрді, ол 1241 жылдың 10 қарашасында қайтыс болды. Алайда 1241 жылғы екінші сайлау жиналысы бірден өткізілмеді. Папа қайтыс болған кезде Римде болған кардиналдар, 1241 жылдың 22 тамызынан 1241 жылдың 25 қазанына дейінгі бос кезеңде көптеген қиындықтарға тап болды және олар оны қайтадан бастан кешіргісі келмеді, дереу тарап кетті. 12 кардиналдың тек жартысы ғана қалада қалды. 1243 жылдың маусым айында ғана барлық кардиналдар, Римде емес, Ананьиде жиналып, Генуялық кардинал Синибальдо Фиескиді Папа Иннокентий IV ретінде сайлады. 1243 жылы Пьяченца епископы қайтыс болғанда, Иннокентий IV бұл лауазымды Архидиакон Теобальдоға ұсынды, ол бас тартты, кардинал Джакомомен бірге жүруді жөн көрді. Алайда кардинал Джакомо 1244 жылдың 25 маусымында Римде қайтыс болды.
Франция
Өзінің қамқоршысы және рухани үлгісі қайтыс болғаннан кейін Теобалдо Курияда одан әрі қалмауға шешім қабылдады, Парижге барып теологияны оқымақ болды. Алайда Лионға жеткенде, оны архиепископ Филипп қабылдады және үйдің доминусы мен магистрі болуын сұрады. Теобалдо бастапқыда бас тартты, бірақ архиепископ талап етті, соңында Теобалдо лауазымды қабылдады. 1244 жылдың шілдесінде папа Иннокентий IV Фридрих II Августтың қысымымен Римнен қашуға мәжбүр болды. Ол алдымен туған жері Генуяға, содан кейін Лионға сапар шекті, онда әлемдік кеңес идеясы қалыптасты. Теобалдо 1245 жылдың маусым және шілде айларында Лионда өткен әлемдік кеңесті ұйымдастыруға көмектесті. Осы кезеңде Висконти Бонавентура, Фома Аквинский, Ги Фукуа, Пьер де Тарантез және Маттео Рубео Орсини сияқты кеңеске қатысқан адамдармен танысты. Висконти 1246 жылдың 9 қыркүйегінде Льеж епархиясында Хайноның архидиаконы болып тағайындалды, бұл оның қызметі үшін сыйлық болған шығар. Папа Иннокентий IV (Синибальдо Фиески, 1243–1254) оған Киелі жерді қайтару үшін крест жорығын уағыздауды тапсырды. Мұндай уағыздаудың қаржылық сипаты көзделгеннен әлдеқайда артық болды, өйткені крестшілер де, папалық та қаржы жинауға мұқтаж болды. Теобалдо дін қызметкері болғандықтан, тек уағыз айтудан басқа ештеңе істей алмады. Теобалдоның Льеждегі өмірі бақытты болмағаны анық. Лион кеңесінде танысқан епископ Роберт де Торете 1246 жылдың 16 қазанында қысқа аурудан кейін қайтыс болды. Ол тағайындалған кезде епископтық таққа күрес болған еді. Фридрих II-нің үміткері Утрехт провисты таққа таласқан, ал Палестрина епискобы кардинал Джакомо де Пекорариге Папа собор канондарымен кездеспейінше сайлауды тоқтатуды бұйырған. Бірақ папалық тақ бос қалған кезде папа Григорий IX қайтыс болды, және 1243 жылдың маусымына дейін бос тұрды. Осы уақыт аралығында даулы сайлаушылар келісімге келді, және 1240 жылдың 30 қазанында Верден епискобының інісі Роберт сайланды. Оның қайтысынан кейін тағы екі үміткер арасында күрес болды, сайлауды реттеу үшін кардинал Роберт Капоччи жіберілді. Теобальд каноник және архидиакон болғандықтан, тікелей қатысты. 1247 жылдың 10 қазанында жеңіске жеткен кандидат Генрих III фон Гелдерн, Гелдерс графы Отто III-нің ағасы, дүниежүзілік адам және әлі діни сан алған жоқ. Шындығында, келесі он екі жыл бойы ол дін қызметкері де, епископ та болған жоқ. Жаңа сайланған епископ пен оның архидиаконы Теобалдоның Парижде болмаған кезде қызметін атқаруына байланысты бірден мәселелер туды, бұл мәселе 1250 жылдың соңына дейін шешілмеді. Ақырында, 1258 жылы Генрих Гюльдерс дін қызметкері болып тағайындалды. Сонымен қатар, ол әйгілі Стабуло (Ставело) монастырының аббаты болып сайланды. Өкінішке орай, бұл оның бұрынғы әскерлік өмірінен бас тартқанын білдірмейді. 1262 жылы ол архидиакон Теобальдомен қақтығысты. Капитул отырысында Теобальдо оны Конрарди де Коэн ле Фризонның қызы Бертаның ар-ұятын күшпен бұзды деп қатты сынға алды. Епископ архидиаконды ұрумен қорқытты. Соның салдарынан, бірнеше күннен кейін Теобальд Льежден кетуге мәжбүр болды, және ол Киелі жерге саяхат жасады деседі. Шындығында ол Парижге дейін жетіп, теологияны оқу жоспарын қайтадан бастады. Осы уақытта ол король Людовик IX-тың досы болды. Висконти 1267 жылы Рим папасы Климент IV-нің бұйрығымен Льежден Парижге, Англияға кардинал Оттобоно Фьескиге көмектесу үшін жіберілді, ол 1265 жылы Англияда Папаның легаты болып тағайындалған, барон Симон де Монфор бастаған король Генрих III-ке қарсы көтеріліске қарсы тұру үшін. Осы тапсырма кезінде Теобальд Англияның ханзадасы Эдуардпен (болашақтағы Эдуард I) достық қарым-қатынас орнатты, ол онымен бірге крест жорығына шықты. Кардинал Фьески Витербоға оралды және 1268–1271 жылдардағы конклавқа қатысты. Эдуард 1268 жылдың 24 маусымында крест алды, Луи IX-ты Туниске ертіп, ақырында 1271 жылдың 9 мамырында Акраға жетті.
Папаны сайлау
Висконти 1271 жылдың 1 қыркүйегінде папа Климент IV-тің орнына сайланды, алдында папалық тақ екі жыл тоғыз ай бос тұрған еді, себебі кардиналдар арасында келіспеушіліктер болған. Папа Климент IV (1265–1268) қайтыс болған Витербо қаласында жиналған кардиналдар коллегиясы француз және итальян кардиналдары арасында тең бөлінген еді. Француздар өз елдерінен папаны қалаған, оған Франция королі Людовик IX-тың інісі Анжулық Карлтың ықпалы зор болды. Климент IV (1265–1268) оны Сицилия тағына отырғызған еді. Карл сондай-ақ Рим сенаторы болып сайлануға ұмтылып, Италия жарты аралының саяси істеріне үнемі араласты. Ол 1265 жылдың 23 мамырында Римге келді, онда сенатор болып тағайындалды және Сицилия патшасы деп жарияланды. 1266 жылдың 6 қаңтарында Риккардо Аннибальди, Рауль де Гроспарми, Анчер Панталеони, Маттео Орсини және Гофредо да Алатри кардиналдары Климент IV-тің рұқсатымен оны Пётр базиликасында таққа отырғызды. Витербо тұрғындары кардиналдарды жиналған епископ сарайына қамап, соңында ғимараттың шатырының бір бөлігін қиратқандарына қарамастан, жағдай өзгермеді. Соңында, 1271 жылдың тамызында кардиналдар келісімге келу үшін әр тараптан үштен тұратын комиссия құруға шешім қабылдады (Компромисстік сайлау). Алты кардинал бір кандидатта келісе алмағандықтан, олар өздерінен тыс іздеуді жөн көрді. Олар Лиеж архидиаконы Теобальдо Висконтиді таңдады. Барлық кардиналдар олардың шешімін 1271 жылдың 1 қыркүйегінде бекітті. Бұл, шын мәнінде, француздық топ үшін жеңіс болды, өйткені Теобальдо Франциямен тығыз байланыста болды, ал оның туысы Вицедомино де Вицедомини, Пьяченца тумасы, бірақ Прованстағы Экс архиепискобы, Италияға келгеннен бері Анжулық Карлдың ізбасары және кеңесшісі болған. Висконтидің сайлануы оған толыққанды күйреу болды, себебі ол Англия королі Эдуард I-мен Палестинадағы Акрада Тоғызыншы крест жорығында болғанда орын алды. Өзінің міндетін тастағысы келмегендіктен, сайланғанын естігеннен кейін ол крестшілерге көмек сұрап үндеу жасады. Италияға кетер алдындағы соңғы уағызында ол 137-ші псалмды келтіріп: "Егер мен сені ұмытсам, Иерусалим, оң қолым өзінің шеберлігін ұмытсын", - деді. Дегенмен, кардиналдар оны сайлауды қабылдау үшін шақырғандықтан, ол дереу Италияға оралуға мәжбүр болды. 1272 жылдың 1 қаңтарында Папа Бриндизиге жетті, ал 1272 жылдың ақпан айының басында кардиналдар күтіп тұрған Витербоға келді. Ол белгілі бір күні Папалық мантиені қабылдап, сайлауды аяқтады; ол Витербода Папалық мантиені киді. Бірақ ол өзін Episcopus electus деп атауға сақтық танытты. 1272 жылдың 13 наурызында ол бүкіл Рим куриясымен бірге Римге кірді. Ол діни шынқыр болмағандықтан, оны діни қызметкер етіп тағайындау қажет болды, бұл 1272 жылдың 19 наурызында орын алды. Ол 27 наурызда 1272 жылы Санкт-Петер базиликасында епископ болып тағайындалды және таққа отырғызылды.
Моңғолдармен дипломатиялық байланыс
1271 жылы папа болып сайланғаннан кейін Григорий X, Никколо мен Маффео Полоның Моңғолстанға саяхаттарынан кейін, моңғол ұлы ханы Кублайдан хат алды. Кублай жүз миссионерді және Қасиетті қабір шамшырағынан май жіберуді сұрады. Жаңа папа тек екі монахты және шам майын ғана жібере алды. Монахтар Монғолға аттанғаннан кейін көп ұзамай кері қайтып келді. Екі Поло (бұл жолы 17 жастағы жас Марко Поломен бірге) Моңғол империясына оралып, 1275 жылы Кублайға пападан жіберілген майды тапсырды. Моңғол Илханатының басшысы Абақа 1274 жылғы Лион кеңесіне оннан астам мүшеден тұратын делегация жіберді, онда моңғолдар мен еуропалықтар арасындағы әскери ынтымақтастыққа қатысты жоспарлар жасалды. Кеңестен кейін Абақа грузин Вассали ағайындары бастаған тағы бір елшілікті жіберіп, Батыс басшыларын әскери дайындықтар туралы толығырақ хабардар етті. Григорий X өзінің легаттары крест жорығына қатысатынын және олар Иль-ханмен әскери операцияларды үйлестіруге жауапты болатынын мәлімдеді. Алайда, жаңа, ірі крест жорығын ұйымдастыру жобалары 1276 жылдың 10 қаңтарында Григорий X-тің қайтысымен тоқтатылды. Экспедицияны қаржыландыруға арналған қаражат Италияда бөлінді.
Папа мен Кеңес
Рим папасы Григорий X билік құрған кезеңнің бірінде, ол яһудилерге тағылған "қанға тоңған" айыптарына және оларға жасалған қудалауға қарсы хат жазды. Оны сайлаған Витербодағы конклавқа байланысты туған дау-жанжалды ескере отырып, сайлау процесіне қатаң бақылау қажеттігін түсінген ол Ubi periculum атты папалық бұйрығын шығарды, ол кейіннен 16 шілдеде 1274 жылы Лион кеңесімен бекітіліп, Канондық құқық кодексіне енгізілді. 1272 жылы Римге келген соң, оның бірінші әрекеті Григорий IX-тың қалауын орындау және кеңес шақыру болды. Таққа отырғаннан кейін екі күн өткен соң Григорий X Англия королі Эдуард I-ге хат жолдап, оны 1 мамыр 1274 жылы басталатын Киелі жер мәселесі бойынша өтетін жалпы кеңеске шақырды. Папа Григорий X 1273 жылдың 5 маусымында Орвиетодан шығып, 1273 жылдың қараша айының ортасында Лионға келді. Барлық кардиналдар онымен бірге келген жоқ. Папа Григорий король Эдуардқа 1273 жылдың 29 қарашасында жазған хатында кардинал Риккардо Аннибальди мен кардинал Джованни Орсини әлі де Римде екенін және Ги де Монфорт үшін қауіпсіз түрме табуға бұйрық берілгенін хабарлады. Екі кардинал мұрагерлік жаулар болғандықтан, бір-бірін тиімді түрде тежеп тұра алатын еді. Екеуі де Лион кеңесінің ашылуына қатыспады. Григорий өзі Франция королі Филипп III-мен бірден кездесті, оны таққа отырғаннан бері белсенді түрде қолдап келді. Кездесу өте үйлесімді және сәтті өтті, себебі Филипп Паптыққа Контат Венассин жерін сыйға берді. Екінші Экуменикалық кеңес 1274 жылдың 1 мамырында Лионда басталды. Бұл кеңесте Шығыс-Батыс айырылысы, Киелі жердің жағдайы және Католик шіркеуінің бұрмалаушылықтары қарастырылды.
Өлім және жерлеу
Папа Григорийдің денсаулығы 1275 жылдың сәуірінде Лион қаласынан кеткеннен кейін нашарлап кетті. Ол кір ауруына шалдығып, Римге қайтып бара жатқан жолда жиі тоқтауға мәжбүр болды. 30 қыркүйекте 1275 жылы Венадан шығып, 6 қазанда 1275 жылы Лозаннаға келді. Лозаннада ол Рим патшасы Рудольфпен кездесіп, 20 қазанда 1275 жылы одан адалдық серті алды. 12 қарашада 1275 жылы ол Милан қаласында болды. Оның серіктері 5 желтоқсанда 1275 жылы Реджио-Эмилияға жетті, ал 11 желтоқсанда Болоньяда болды. Жоғары температураның күрт көтерілуі және кір ауруының болуы салдарынан ол 1275 жылғы Рождествоға дейін Ареццода тоқтауға мәжбүр болды. Осыдан кейін оның жағдайы тез нашарлап, 1276 жылдың 10 қаңтарында Ареццода қайтыс болды. Ол Ареццо соборының ішінде жерленген. Оның орнын понтифик кезінде оның жақын серігі болған Савойялық Тарантазалық Петр (Папа Иннокентий V) иеленді.
Қасиеттілер мен адалдар деп жариялау
Өзінің бүкіл понтификаты барысында Григорий X тек бір ғана адамды қасиетті деп жариялады. Ол 1273 жылдың қыркүйегінде Франка Визальтаның табынуын бекітті. Ол Пьяченца қаласынан шыққан цистерциандық монах, қатаң мінезді және өзін-өзі қинаудың қиын түрлеріне бейім болған. Жеті жасында бенедиктиндік монастырьдан шығарылып, орналасқаннан кейін, ол өзінің монастырын салып, оның аббатицасы болды. 1272 жылы Франция королі Людовик IX-ты қасиеттілікке қабылдау процесін бастады, бұл акт 1270 жылдың тамызында қайтыс болған корольге Құдайдың қызметшісі деген атақ берді. Ол 1274 жылы Лухезиус Модестиниді оның табынуын растау арқылы мақұлдады.
Киім-кешек
Агостино Паравичини Баглиани L'Osservatore Romano журналында былай деп жазды: «Пьос V (1566–72) алғаш рет ақ киім киген папа болды деген жалпыға тараған сенім нақты емес. Баглиани атап көрсеткендей, папаның ақ киімі туралы алғашқы құжат 1274 жылға дейін жетеді. «Қызыл мантаны сайлаудан кейін салтанатты түрде киген алғашқы папа – Григорий VII (1076) болды», – деп қосты ғалым, сондай-ақ дәстүр бойынша «папа сайланған сәттен бастап екі түстің киімдерін киеді: қызыл (капюшон, моццетта, аяқ киім); және ақ (киім, шұлық)».
Қасиетті деп жариялау
Рим папасы Климент XI 1713 жылы Григорий X-ті мақұлданған ізгі адам деп жариялады. Ол Ареццо епархиясының және францискандық үшінші тармақтың қамқоршысы болды. Оның қасиеттілікке көтерілу ісі 1944 жылы Папа Пий XII тұсында қайта жаңғыртылды. Сонымен қатар, ол 2014-2016 жылдарғы Netflix сериалындағы "Марко Поло" ролінде ирланд актері Габриэль Бёрн арқылы бейнеленген.