Кіріспе

АҚШ, Вермонт штатындағы латын католик шіркеуінің юрисдикциясы

Берлингтон епархиясы (Dioecesis Burlingtonensis) – Америка Құрама Штаттарының Вермонт штатындағы католик шіркеуінің латын шіркеуінің епархиясы. Ол Бостон митрополиясының суфрагандық епархиясы болып табылады. Берлингтон епархиясы 1853 жылдың 29 шілдесінде Папа Пий IX-шы тарапынан құрылды. Епархияның бас шіркеуі – Вермонт штатының Берлингтон қаласындағы Әйін-Жозеф кафедральді шіркеуі.

1784 жылдан 1850 жылға дейін

Вермонттың солтүстік аймағын 18 ғасырда негізінен британдық Квебек провинциясынан оңтүстікке көшіп келген католик француз канадалықтары қоныстандырды. 1784 жылы, Америка революциясы аяқталғаннан кейін, Рим папасы Пий VI американдық католиктерді Лондон епархиясының юрисдикциясынан шығаруға тырысты. Ол Америка Құрама Штаттарының апостольдық префектурасын құрды, оған сол кездегі Вермонт Республикасы кірді. 1789 жылы Ватикан Вермонтты, АҚШ-тың қалған бөлігімен бірге, Балтимор епархиясының қарауына берді. 18 ғасырдың соңында Квебек епископтары ыңғайлылығы үшін католик қоныс аударушылар мен үндістерге, негізінен Вермонттың солтүстігінде, діни қызмет көрсетуді жалғастырды. 1801 жылы Балтимор епискобы Джон Кэрролл Квебек епархиясының епискобы Пьер Деноның Вермонттағы француз тілді католиктерге қамқорлық ету туралы ұсынысын ресми түрде қабылдады. 1808 жылы Рим папасы Пий VII Бостон епархиясын құрып, Вермонтты жаңа американдық епархияға қосты. 19 ғасырдың басында Вермонтта католик дін қызметкерлері болған жоқ. 1815 жылы Бостондық Фрэнсис Матиньон Берлингтонға сапар шегіп, онда шамамен 100 католик канадалық тұратынын санады. 1818 жылы Квебек штатының Шамбли қаласынан Мари Миньо Вермонтқа келіп, бірнеше жыл бойы Шамплейн көлінің жанындағы қоныс аударушыларға қызмет етті. Бостонның алғашқы епискобы, епископ Жан Луи де Шеверус, кейіннен Миньоны епархияның сол бөлігінің бас викарийі етіп тағайындады. Миньо 1853 жылға дейін бас викарий болып қызмет етті. Бостон епархиясынан Джозеф Фенвик 1826 жылы Вермонттағы Виндзорға барды. Бостон архиепископиясының Джеймс Фиттон 1829 жылы Берлингтонға қысқа сапар жасады. 1830 жылы Бостон епархиясының епискобы Фенвик Еремия О'Каллаханды Вермонтқа алғашқы тұрақты дін қызметкері ретінде жіберді. Ол тікелей Уоллингфорд, Питсфорд және Вергеннес қалаларына барып, содан кейін Берлингтонға қоныстанды. Оның аумағы оңтүстіктегі Вермонт штатының Ратленд қаласынан солтүстіктегі Канада шекарасына дейін, шамамен 100 миль (161 км) қашықтықта, және батыста Шамплейн көлінен шығыста Коннектикут өзеніне дейін созылды. Фенвик 1830 жылы епископ ретінде Вермонтқа алғаш рет келді. 1832 жылы О'Каллахан Берлингтонда 19 ғасырдың алғашқы Вермонт шіркеуін салды. Ол сол жылы Фенвикпен қасиеттендірілді. 1837 жылы Джон Дейлиді Бостон епархиясы Вермонттың оңтүстігіне жіберді. Ол «екцентрикалық, бірақ өте білімді адам» деп сипатталады. Ол әдетте штаб-пәтерін Вермонттағы Ратленд немесе Миддлбериде орнататын, бірақ уақытының көп бөлігін миссионер ретінде штатты аралап өткізді. Дейли католиктер тұратын жерге ешқандай белгілі кестесіз баратын. Дейли 1854 жылға дейін Вермонтта қызмет етіп, 1870 жылы Нью-Йоркте қайтыс болды. 1843 жылғы халық санауы бойынша Вермонтта 4940 католик тұрды. Осы кезеңде Еуропадан, әсіресе Ирландиядан АҚШ-қа көшіп келу артып, Вермонттағы католик халқы да өсті.

1850 жылдан 1880 жылға дейін

1850 жылы Папа Пий IX Нью-Йорк епархиясын метрополитендік архиепархия деңгейіне көтерді, Бостон епархиясын, Вермонттағы приходтарымен бірге, суфрагандық епархия ретінде бекітті. 1852 жылы Нью-Йорк шіркеуінің епископтарының отырысында Вермонт штатының жеке епархияға ие болуы керек деген шешім қабылданды. Олар бұл ұсынысты Ватиканға жолдады, соның ішінде Берлингтон қаласын епархия орталығы етіп тағайындауды сұрады. Бостон епархиясының епископы Джон Фицпатрик Кливленд епархиясының викарий генералы Луи де Госбрианды Бурлингтонның алғашқы епископы лауазымына ұсынды. 1853 жылдың 29 шілдесінде Папа Пий IX Берлингтон епархиясын құрып, Вермонтты Бостон епархиясының құрамынан шығарды. Жаңа епархия Нью-Йорк архиепархиясының суфрагандығы ретінде белгіленді, ал Де Госбриан епископ болып тағайындалды. 1853 жылы Де Госбриан Бурлингтонға келді, келесі күні епископ Фитцпатрик оны қызметке орнатты. Орнатылғаннан кейін Де Госбриан епархияның барлық аумағын аралап шықты. Ол Вермонт штанының әртүрлі жерлеріне шашырап кеткен шамамен 20 000 католикті тапты. 1855 жылы ол Франция мен Ирландияға барып, епархияға қосымша дін қызметкерлерін іздеді, соның нәтижесінде бірнеше еріктілер келді. Алғашқы епархиялық синод 1855 жылы Бурлингтонда өтті. Де Госбриан 1858 жылы Томас Линчті епархияның викарий генералы етіп тағайындады. Де Госбриан 1861 жылы готикалық стильдегі Таза ұғым соборын салуға кірісті. 1875 жылдың 12 ақпанында Папа Пий IX Бостон епархиясын метрополитендік архиепархияға көтерді және Берлингтон епархиясын Нью-Йорк архиепархиясынан жаңа архиепархияға қарастырды. 1870 жылдары Де Госбриан Бурлингтон қаласының Солтүстік даңғылында «Бурлингтон Фри Пресс» газетінің бұрынғы редакторынан жер учаскесін сатып алды. 1878 жылы болашақ епископ Джон Мишоның жетекшілігімен епархия сол жерде Сент-Жозеф жесімдер үйін салды.

1880 жылдан 1950 жылға дейін

1881 жылы ДеГосбриан Вермонт штатында 6000 қауымға қызмет ететін оншақты діни қызметкерге ие болды. 1891 жылы епархияда француз тілді діни қызметкерлердің франкофондық қауым мүшелеріне қатынасы (1:1610) Жаңа Англиядағы ең жоғары көрсеткішті құрады. ДеГосбриан 38 жыл бойы Берлингтон епископы қызметін атқарды. 1892 жылы жасының және денсаулығының нашарлауына байланысты, ол Ватиканнан көмекші епископ тағайындауды сұрады. Рим папасы XIII Лео Мишоны, Вермонт штатының Беннингтон қаласындағы шіркеудің пасторы болған, осы лауазымға тағайындады. ДеГосбриан көптеген жауапкершіліктерін Мишоға жүктеп, Сент-Жозеф балалар үйіне зейнетке шықты. Мишо 1867 жылы Таза Мария соборының құрылысын аяқтап, салтанатты түрде ашты. Ол Вермонт штатының Колчестер қаласында Фанни Аллен ауруханасын салып, оны Сент-Жозефтің діни қызметкерлерімен қамтамасыз етті. Провиденс, Род-Айлендтен келген қайырымдылық сестерлері Вермонт штатының Сент-Джонсбери қаласындағы жаңа аурухананы басқарды. Рутлендтегі Лорето қарттар үйіне Сент-Жозеф сестерлері қызмет көрсетті. 1904 жылы Мишо Сент-Эдмунд ерлер қоғамын Вермонт штатының Винооски паркінде Сент-Михаил колледжін құруға шақырды. 1905 жылы Исаның қасиетті жүрегінің қайырымдылық қыздары Ньюпортқа (Вермонт штаты) миссионерлік орталық ашу үшін келді, онда олар мұғалімдер, медбикелер және катехизаторлар ретінде қызмет етті. Мишо қызмет еткен кезеңде Вермонттағы шіркеулердің саны 72-ден 94-ке дейін өсті. Епархияда 75 000 католик, 102 діни қызметкер, 286 діни әйел бауырлас және 7000-ге жуық оқушы оқитын 20 шіркеу мектебі болды. Мишо 1908 жылы қайтыс болды. 1910 жылы Папа Пий X Массачусетс штатының Нортбридж қаласындағы Сент-Питер шіркеуінің пасторы Джозеф Райсты Берлингтонның жаңа епископы етіп тағайындады. Райс Берлингтондағы ДеГосбриан еске алу ауруханасын Сент-Жозефтің діни қызметкерлерінің қамқорлығына алды және Берлингтонда үш жоғары мектеп пен Тринити колледжін ашты. 1925 жылдың қарашасында, бүкіл Америка Құрама Штаттарында католиктерге қарсы агитация кезінде, Ку-клукс-клан Вермонт штатының Монпельер қаласындағы Сент-Августин шіркеуінің алдында айқышқа өрт қойды. Райс 1938 жылы қайтыс болғаннан кейін Папа Пий XI оның орнына Хартфорд епархиясынан Мэтью Брэйддиді тағайындады. Брэйдди Вермонт штатындағы Ферфакс, Гилман, Солтүстік Трой, Орлеанс және Оңтүстік Берлингтон қалаларында 12 жаңа приход құрды. 1944 жылы Брэйддиді Папа Пий XII Манчестер епархиясының епископы етіп тағайындағанда, келесі епископ Бостон архиепархиясынан Эдвард Райан болды. 1945 жылы Райан Сент-Жозеф балалар үйіне жақын жерді сатып алып, тәртіпсіз балаларға арналған Дон Боско мектебін құрды.

1950 жылдан бүгінгі күнге дейін

1954 жылы Пий XII Роберт Джойсты Бёрлингтонның бірінші көмекші епископы етіп тағайындады. 1956 жылы Райан қайтыс болғанда, Пий XII оның орнын Джойске тапсырды. 1971 жылы Джойс зейнетке шыққаннан кейін, Папа Пауыл VI Джон Маршаллды келесі епископ етіп тағайындады. 1972 жылы өрт қойғыш Қасиетті Босану соборын өртеп жіберді. Маршалл 1977 жылы сол жерде сол атпен жаңа собор салды. 1974 жылы Маршалл Сент-Джозеф жесірханасын жабып, кейін мүлікті сатты. Қазір ол «Liberty House» деп аталатын пәтерлер үйі. 1992 жылы Папа Иоанн Павел II Провиденс епархиясынан келген көмекші епископ Кеннет Ангелді Бёрлингтонның жаңа епископы етіп тағайындады. Ангелдің басшылығымен епархиядағы католик мектептерінде 1998-2008 жылдар аралығында оқушылар саны 24%-ға төмендеді, яғни 3190-нан 2431-ге дейін азайды. Бёрлингтонда діни қызметкерлердің жетіспеушілігіне және апталық қажылыққа келушілердің азаюына байланысты Ангел Бенингтондағы Sacred Heart және St. Francis de Sales, сондай-ақ Шығыс Барредегі St. Cecilia және St. Frances Cabrini шіркеулерін біріктірді, ал Сент-Олбанстағы Our Lady of the Lake шіркеуін жапты. 1999 жылы Ватикан Бёрлингтондағы Сент-Жозеф шіркеуін епархияның қосымша соборы етіп жариялады. Бұл Бёрлингтонды бір қалада екі толыққанды соборы бар төрт американдық епархияның бірі етті. 2005 жылы Папа Иоанн Павел II Провиденс епархиясынан Сальваторе Матаноны епархияның коадъютор епископы етіп тағайындады. Бірнеше айдан кейін Агнелл зейнетке шыққанда, Матано Бёрлингтонның жаңа епископы болды. 2010 жылы Матано төрт діни қызметкерді тағайындады, бұл соңғы онжылдықтарда епархия үшін рекордты көрсеткіш. 2014 жылы Папа Франциск Индианаполис архиепархиясынан келген көмекші епископ Кристофер Дж. Койнді келесі епархиялық епископ етіп тағайындады. Ол Рочестер епархиясының епископы болып тағайындалған Матаноның орнын басты. Койннің орнату рәсімі 2015 жылдың 29 қаңтарында Сент-Жозеф соборында өтті. 2018 жылы Койн епархияның Кемелсіз Тұжырымдама соборын ұзақ жылдар бойы келушілердің азаюына байланысты сататынын хабарлады. Оның жамааты Сент-Жозеф шіркеуіне көшірілді, ол епархияның жалғыз соборына айналды. 2023 жылдың маусым айында Франциск Койнді Хартфорд архиепархиясының коадъютор архиепископы етіп тағайындады. М.М. Джон Макдермот 2024 жылдың 6 мамырында епархияның епископы болып тағайындалды.

Жыныстық зорлық-зомбылық

1990 жылдары Берлингтон епархиясын Санкт-Джозеф балалар үйінің бірнеше бұрынғы тұрғыны сотқа берді, олар қызметкерлердің зұлымдық жасағанын мәлімдеді. Провиденция қарындастары басқаратын Сент-Джозеф 1974 жылы жабылған болатын. 100-ден астам бұрынғы тұрғын 1940-1970 жылдар аралығында монахтар, діни қызметкерлер мен қызметкерлердің тарапынан физикалық, сексуалдық және эмоционалдық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеді. Бұған ағашқа байлау, қамшымен соғу, кішкентай қораптарға кіргізу, зорлау, ұрып-соғу, темекі мен отқа күйдіру, терезеден төменге ілу, "батып кетсін немесе жүзіп шықсын" деп суға лақтыру жатады. Бұл келісімдердің басым бөлігі епархия тарапынан ұсынылған 5000.00 доллар көлемінде болды – бұл олардың күніне 24 сағат бақылап отырған бұрынғы балаларға беруге дайын болған ең жоғары сома. Заңгерлеріне үштен бірін төлегеннен кейін, көптеген тұрғындар 3333.00 доллар ғана алды. Көптеген бұрынғы тұрғындар оны қабылдады, себебі сол кезде шектеу мерзімінен өтудің жолы болмады. Балалар жетімдер үйіне кірген кездегі барлық мүлкін алып қойып, одан кейін қайта көрінбейтін еді. (Ерекшеліктер тек балаларды ата-аналары интернат ретінде пайдалану үшін жіберген жағдайларда ғана жасалды). Балаларға бірден нөмір беріліп, оны шақырғанда жауап берулері талап етілді. Бұл нөмір олар киетін киімдерге жазылып қойылды, оларды монахтар таңдап берген. (Нөмірдің жанындағы «X» белгісі – бұл киім олардың өздеріне тиесілі екенін білдіретін. Әдетте балалар сегізінші сыныпқа дейін киімдеріне «X» белгісін қоймайтын, себебі олар келесі оқу жылынан бұрын жетімдер үйінен кететін және бірнеше киімдерін алып кетуге қажетті болатын). Келіп түскен және жіберілген барлық хаттар ашылып, оқылатын. Кез келген қателік көбінесе соққымен жазаланды. Тамақ ішу кезінде тамақты бітірмеген жағдайда, бір монах баласын ұстап, екіншісі оның мұрнын жауып, тамақты құлағына тығып жейтін. Тамақ ішу кезінде құсу – қарсылық актісі деп есептелді, сондықтан монахтар баланы құсығын жеуге мәжбүрлейтін, тіпті еденнен. Монахинялар балалардың қорқыныштарын оларға қарсы пайдаланып, оларды азаптаудың жолдарын іздейтін. Бірде, жылатуға тырысып, сәтті болмаған баланың көзіне пияз шырыны шашырылды. Балалар жетімдер үйінің барлық бөлігін тазалап, бірінші балалар бағындағы нәрестелерге және екінші балалар бағындағы кішкентай балаларға көмектесе отырып күн сайын жұмыс істеді. Жұмыстарын тиімді орындамаған жағдайда жазаланды. Ата-анасы ажырасқан немесе ресми некеде тұрмаған балалар "шайтанның балалары" деп есептеліп, жазалауға лайық деп үйретілді. Бұл епархияның барлық жерінде берік сенім болды, себебі олардың жетім балаларынан күткен жалғыз құндылық – епархия мүшелеріне қандай қызметтер көрсетуге болатындығы еді. 1994 жылы Майкл Гей епархияны сотқа берді, ол 1970 жылдары Эдвард Пакеттің сексуалдық зорлық-зомбылық жасағанын мәлімдеді. Пакеттің Фолл-Ривер епархиясы мен Форт-Уэйн-Саут-Бенд епархиясындағы қызметінен бастап балаларды сексуалдық зорлық-зомбылыққа ұшыратудың ұзақ тарихы болды. 1971 жылы Индиана епархиясы Пакетке педофилияны емдеу үшін электроконвульсивті терапиядан өтуді бұйырды. Пакеттің емделгеніне сенген епископ Маршалл оны 1972 жылы Берлингтон епархиясына әкелді. 1978 жылы ол діни қызметтен тоқтатылды. 2006 жылы епархия Гейдің ісі бойынша 965 000 долларға келісім жасады, содан кейін тағы екі істі 8,75 миллион және 3,6 миллион долларға келісті. Пакет 2009 жылдың сәуірінде діннен шығарылды. 2010 жылдың ақпан айында епархия сексуалдық зорлық-зомбылық құрбандарына төлеу үшін Берлингтондағы штаб-пәтерін және Колчестердегі Холи-Кросс лагерін сататынын мәлімдеді. 2010 жылдың мамыр айында епархия дін қызметкерлерінің сексуалдық зорлық-зомбылық жасағаны үшін бұрынғы алтарьлардың 26 ісін 17,65 миллион долларға шешті. 2013 жылы епархия жасырын сомада тағы 11 сексуалдық зорлық-зомбылық ісін шешті. Олардың тоғызы Пакеттің құрбандары болды. 2019 жылдың тамызында епархия 1950 жылдан бері сексуалдық зорлық-зомбылық жасады деп "сенімді түрде айыпталған" 40 дін қызметкерінің есімдерін жариялады. Олардың көп бөлігі қайтыс болды және ешқайсысы белсенді қызметте болған жоқ. Зорлық-зомбылықтың көп бөлігі Сент-Джозефте орын алды, және аталған барлық жайттардың біреуінен басқасы 2000 жылға дейін болды. Бас прокуратураның есебінде бұл мекемеде кісі өлтіру оқиғалары болғандығын растайтын ешқандай дәлел жоқ екені анықталды. Алайда, тергеу барысында тұрғындарға қатысты физикалық және сексуалдық зорлық-зомбылық туралы мол дәлелдер табылды. Бұл кейбір бұрынғы тұрғындар үшін күтпеген жайт болмады, себебі ауруханаға сапарларға кем дегенде бір монах әйел еріп, кез келген жарақатты баланың немесе басқа баланың кінәсі деп түсіндіретін. Монахинялардың кінәсінен болған өлім жағдайлары да осылай түсіндірілуі мүмкін еді. Балаларға қарағанда монахтардың сөздеріне көбінесе сенілетін, ал балалардың көпшілігі "жетімдер үйінің жақсы атын" қорғау үшін монахтардың сөзіне қарсы сөйлеуден қорқып, сақтық танытар еді.

2022 жылдың мамырында епархия Роджер В. Карлинмен сексуалдық зорлық-зомбылық жасады деп мәлімдеген ер адамның сот талабын шешті. 2021 жылы сотқа шағымданған талапкер Карлиннің 1966-1967 жылдар аралығында Оңтүстік Берлингтондағы Сент-Джон Вианней шіркеуінде оны зорлағанын айтты.

Білім

2023 жылға қарай, Берлингтон епархиясында 12 католик мектебі болды, онда оқушылардың саны (катехизис оқушыларын қоса алғанда) шамамен 2500 адамды құрады. Дейв Янг мектептер бастығы.

Активтер

2005 жылы Берлингтон епархиясының таза активтері 5,679,217 долларды құрады. Бұл көрсеткіш "шығынға түскен құнымен" алынған активтерді қамтиды. Сақтандыру компаниясының бағалауынша, епархияның физикалық активтерін – шіркеулерді, мектептерді және зейнеткерлер үйлерін – ауыстыруға 400 миллион доллар жұмсалуы керек. Вермонт католик қайырымдылық қорының жалпы таза активтері 3,874,935 долларды құрады.

Белгілі тұлғалар

1808 жылы Фанни Аллен, Американ революциясының генералы Итан Алленнің қызы, католик дініне өтті және Монреальдегі Хотел-Диу новициатына қабылданды, онда ол орденнің мүшесі ретінде қабылданды. Католик жазушысы және философ Орест Браунсон 1803 жылы Стокбридж қаласында дүниеге келді.