Кіріспе

"Тағайындалған аза тұтушы" – Уоллес Шонның 1996 жылы жазған пьесасы. 1997 жылы Дэвид Хейрдің режиссерлігімен одан фильм жасалды. Фильм пьесаның түпнұсқа сценарийіне жақын, ал негізі – Хейрдің режиссерлік еткен лондондық сахналық қойылымы. Актерлік құрам да сол: Джек рөлінде Майк Николс, Джуди рөлінде Миранда Ричардсон, Говард рөлінде Дэвид де Кейзер. "Тағайындалған аза тұтушының" Солтүстік Америкадағы тұңғыш көрсетілісі 1997 жылдың наурыз айында Чикагодағы Степпенвольф театрында Лес Уотерстің режиссерлігімен сахналанды. Онда Джек рөлінде Дэвид Шапиро, Джуди рөлінде Марта Лавей, Говард рөлінде Николас Рудалл ойнады. Кейін Андре Грегори 2000 жылы Нью-Йоркте сахналық қойылым мен радио пьесасын қойды, екеуінде де Джек рөлінде Уоллес Шон, Джуди рөлінде Дебора Эйзенберг, Говард рөлінде Ларри Пайн ойнады. Пьеса 2017 жылы REDCAT (Roy and Edna Disney/CalArts театры) театрында қайта қойылды. Бұл қойылымды Андре Грегори режиссерлік етті, актерлік құрам Нью-Йорк қойылымындағы актерлермен бірдей болды, ал оны Алекс Вестерман ұсынды. 2018 жылы "Нью-Йорк Таймс" сыншыларының пікірінше, бұл пьеса соңғы 25 жылдағы ең үздік американдық пьесалардың ондығына кірді.

Кескіннің қысқаша мазмұны

Ойын қазіргі заманда немесе жақын арада, атаусыз батыс елінде (кейде Ұлыбритания деп жоғарыда айтылғандай) өтеді. Ол Латын Америкасы елдерінде суық соғыс кезінде болған саяси шиеленістерге ұқсас: фашистік бейімділіктері бар билеуші олигархия, төменгі топқа ден қойған коммунистік партизан қозғалысынан қауіп көреді. Олар бұрынғыларын түрмеге қамап, күдікпен қарағандарды, тіпті партизандармен тікелей байланысы жоқ жазушылар мен зиялыларды да жазалайды. Осы зиялылардың бірі – жастық шағында саяси эсселер жазған құрметті ақын Говард. Оның қызы Джуди мен күйеуі Джек те байланыс арқылы күдікке ілігу қаупі бар. Ағылшын тілінен сабақ беретін, ашулы профессор Джек – осы пьесаның басты баяндаушысы. Ол саясатқа көңілі жоқ, бірақ үкіметтің зорлық-зомбылық әрекеттеріне екі себептен келіседі: ол Говардты "жоғары мәдениеттің" өкілі ретінде жасырын түрде жек көреді және бүлікшілер жеңіске жетсе, оның орта таптық әлемі құлайды деп қорқады. Саяси қуғын-сүргін күшейген сайын Джек отбасынан және шындықтан алыстайды. Говард үкіметтің еріксіз шешімімен өлтіріледі, Джуди тұтқындалып, кейіннен түсініксіз себептермен жазаланады, ал Джек, жүйкелік аурудан кейін, Говардтың әдеби айналасының жалғыз тірі қалған мүшесі болып қалады. Пьесада немесе фильмде көзге көрінетін әрекет жоқ; үш кейіпкер өздерінің естеліктерін жеке монологтармен (Сэмюэл Беккеттің "Ойын" пьесасындағыдай) және олардың арасындағы қысқа диалогтармен бөліседі. Бұл пьеса Шонның бұрынғы саяси пьесасы "Жылудан" гөрі реалистік болғанымен, кейіпкерлердің эмоционалдық жағдайларына назар аударады және азаматтық соғысты екінші планға ысырады. Сондықтан пьеса мен фильм туралы көптеген сыншылар өлтірілген кейіпкерлерді үкімет бүлікшілерге көмектескені үшін өлтірген-өлтірмегенін, немесе (Джек қорқатынындай) бүлікшілердің, олардың мәртебелі ғалымдар болғандықтары үшін өлтіргенін анықтай алмады. Пьесаны мұқият оқығанда, бүлікшілер (егер олар болған болса) билікке ие болмаған және осы оқиға – режимнің бір фракциясы жасаған тазалау операциясы екені көрінеді. Time Out New York журналында фильмнің соңы туралы жазған Эндрю Джонстон: "Фильмнің соңғы көрінісі, онда Джек 1984 жылғы Уинстон Смит басынан өткен аянды теріске шығаратын аянға ие болады, керемет түрде қайғылы. Барлық ұлы саяси өнер сияқты, "Азаттық" оңай жауаптар бермейді; керісінше, ол көрермендер мен кейіпкерлер арасындағы байланысты пайдаланып, бізді әлсіздіктен оятып, ойлағаннан гөрі әрқашан кеш екенін еске салады."