Кіріспе

Американдық пьеса математикалық генийдің психикалық ауруға шалығуы мүмкіндігін қарастырады.
Дэвид Обернның пьесасы.

«Дәлел» – 2000 жылы американдық драматург Дэвид Оберн жазған пьеса. «Дәлел» 1999 жылы Нью-Джерси штатының Нью-Брансуик қаласындағы Джордж-стрит плейхаусында өткен жаңа пьесалардың «Next Stage» сериясында дамытылды. Пьесаның тұңғыш көрсетілімі 2000 жылдың мамырында Бродвейден тыс сахнада болды, ал 2000 жылдың қазан айында Бродвейге көшірілді. Пьеса 2001 жылы «Драма» номинациясы бойынша Пулитцер сыйлығын және «Үздік пьеса» номинациясы бойынша «Тони» сыйлығын жеңіп алды.

Сюжет

Пьеса Роберттің – жақында қайтыс болған, елу шамасындағы математикалық гений және Чикаго университетінің профессоры – қызы Кэтринге және оның математикалық қабілет пен психикалық аурумен күресіне баса назар береді. Кэтрин әкесінің ұзаққа созылған психикалық ауруына күтім жасаған. Роберттің қайтысынан кейін, оның бұрынғы аспиранты Хал Роберттің кабинетінде жай сан туралы жаңа парадигмалық дәлелді табады. Атау осы дәлелге де, пьесаның басты сұрағына да сілтеме жасайды: Кэтрин дәлелдің авторлығын дәлелдей ала ма? Дәлелдің түпнұсқа екенін көрсетумен қатар, Кэтрин Халмен қарым-қатынасқа түседі. Пьеса барысында Кэтриннің әкесінің жолын жалғаудан, математикалық және психикалық тұрғыдан да, қорқуы және бақылауда қалуға жасаған тығырықтан шығу әрекеттері зерттеледі.

Бірінші акт

Пьеса Екатеринаның үлкен ескі үйінің ауласында отырғанынан басталады. Әкесі Роберт оның 25 жасқа толуын атап өту үшін шампаннан бір бөтелке шығарады. Кэтрин математика саласында ешқандай пайдалы жұмыс жасамағанына шағымданады, кем дегенде, атасының деңгейіне жетпеді, ол математиканың белгілі даһиі. Ол қызды, егер ол түске дейін ұйықтап, журналдарды оқып уақытын ысырап етпесе, жақсы жұмыс істей алатынына сендіреді. Кэтрин Роберттің психикалық тұрақсыздыққа деген бейімділігін мұра етіп алудан қорқатынын мойындайды. Ол оны жұбатуға кіріседі, бірақ бір апта бұрын қайтыс болғанын айтып, "жаман белгі" деп атайды. Роберт Кэтрин ұйықтап жатқанда жоғалады. Ол Роберттің оқушыларының бірі Хал үйден шыққанда оянады. Ол Роберт қайтыс болғаннан кейін қалдырған жүздеген жазбаларды зерттейді, басылып шығатын кез келген шығарманы іздеді. Кэтрин оған атасының ең көп қиялданған кезінде жазған дептерлері қоңыр-қоңыр сөздермен және ақымақтықпен толтырылғанын айтады. Хал онымен флиртке ұмтылып, кешке өзінің тобымен бірге көруге шақырады. Кэтрин оған күдікпен қарап, рюкзакта не бар екенін көруді талап етеді. Ол оны түбегейлі зерттейді, бірақ ештеңе таба алмайды, бірақ Хэлдің курткасынан жазба түсіп кеткенде ашуланады. Ол полицияға қоңырау шалып, оны әкесінің жұмысын ұрлап, өзінікі деп танытуға тырысқаны үшін айыптайды. Ол оны ұрлап алып, кейін туған күніне сыйға бергенін мойындады. Ол Роберттің ақыл-ойы толған кезде жазған бір парақшасын ашады. Онда Роберт "жақсы күн" екенін және оған қамқорлық жасағаны үшін Кэтринге алғыс білдіріп, болашаққа үміт білдіреді. Хал Кэтринге кітапты қалдырады. Ол полиция сиренасын естігенше жылай бастайды. Келесі күні Нью-Йорктен келген Клериннің әпкесі Клэр олардың үйінің ауласында түскі асқа дайындалып жатыр. Кэтрин кіреді және Клэр оны бос әңгімеге итермелеуге тырысады, Кэтрин тыныш қайнап тұр. Клэр үйленетінін мәлімдейді және Кэтринді Нью-Йоркте өзімен және оның күйеу жігітімен бірге болуға шақырады. Кэтрин оны қаңтарда үйлену тойына келетіндігіне сендіреді, бірақ Клэр оны ертерек баруды талап етеді. Кэтрин Клэрдің неге сұрақтармен суға батып жатқанын білгісі келгенде, Клэр оған полиция Кэтринді тексеру үшін ертерек келгенін айтады. Кэтрин полицияға хабарлағанын мойындайды және Халмен болған дау-дамайды түсіндіруге тырысады, бірақ күмәнді Клэрге тек алаңдаушылықпен аяқталады. Хал келіп, кітаптарды сұрыптау жұмысын жалғастыруды сұрайды. Кэтрин оны кіргізеді, ал Клэр Кэтринге бейгел ұсынып, Халмен флиртке түсуге кеңес береді. Кэтрин үйге шабуыл жасайды. Сол түні, жерлеуден кейін, Клэр достарына, сондай-ақ Хал мен Роберттің студенттеріне үйде қонақ шақырады. Кэтрин верандаға қашып кетеді, онда Хал оны тауып, сыра ұсынады. Хал математиканы "жас жігіттің ойыны" деп санайтындықтан, өзінің математикалық қабілеттеріне сенімді емес екенін мойындайды. Екатерина Карл Фридрих Гаустың сөзін келтіріп, оны жігерлендіруге тырысады. Хал оған сүйіспеншілікпен жауап береді, Кэтрин таңғалады. Ол кітапты ұрлағаны үшін кешірім сұрайды, ал қыз полиция шақырғаны үшін кешірім сұрайды. Олар қайтадан сүйісіп, Хал Кэтриннен онымен бірнеше жыл бұрын кездескенін есіне түсіре ме деп сұрайды. Ол оны жақсы көретінін айтады және ол оны "сарықтырмайтын" деп ойлағандығын еске алады. Олар үндесуді жалғастырады. Келесі күні таңертең Кэтрин сыртта отырды. Хал үйден шығып, күні бойы онымен бірге болғысы келетінін айтады. Кэтрин оған Роберттің үстелінің кілтін береді де, ішін қарап шығуын айтады. Ол үйге кіреді. Бірден кейін Клэр үйдің артқы ауласына келіп, қатты маңдайы күйді. Кэтрин қазір жақсы көңіл-күйде, Клэрмен жақсы қарым-қатынас жасауға тырысады. Клэр бұл мүмкіндікті пайдаланып, Кэтринді Нью-Йоркке көшіруге итермелеуді жалғастырады. Кэтрин Нью-Йоркке неге көшу керектігін сұрайды, оған Клэр үйді сататынын мойындайды. Кэтрин бұл ойға ашуланып, Клэрді ауру әкесіне жалғыз қарау үшін тастап кеткен деп айыптайды. Клэр мұны үйді және Кэтриннің білімін төлеу үшін жұмыс істеуге мәжбүр болғанын айтады. Кэтрин Робертке қамқорлық жасау үшін мектепті тастауға мәжбүр болғанын айтады, содан кейін Клэрді оны ұстауға тырысқаны үшін айыптайды. Клэр Кэтринге арналған дәрігерлер мен мекемелерді іздестіргенін мойындайды, бірақ оны емдеуге жатқызуды жоспарламағанын айтады. Қатар ортасында Хал өзінің қолын бір дәптерге тығып, қуанышын елестетіп тұр. Ол Клэрге Роберттің жазбаларының бірін Кэтриннің иелігінде е...

ІІ акт

Төрт жыл бұрын Роберт аулада отырды. Кэтрин оған жақсырақ болатынын айтады, ол келіседі. Ол бірнеше айдан кейін колледжге түсуге шешім қабылдағанын айтады, оны Клэр қаржыландырады, бірақ егер оған тағы қажет болса, ол қысқа ғана қашықтықта болады деп уәде береді. Роберт оған қарсы шығып, неге көп уақыт күткенін сұрайды. Ол өзінің жақында ғана денсаулығы жақсарғанын, ал бұрын кітапхана кітаптарында ғарышкерлердің хабарларын түсінуге тырысқанын айтса, ол ашуланады. Хал өзінің соңғы диссертациясын Робертке ұсыну үшін сөзін үзіп, оны ұялтады. Роберт оны проблемалық нүктелерді бірге шеше алатындарына сендіреді, содан кейін кенеттен ол Кэтриннің туған күнін ұмытып кеткенін түсінеді. Ол кешірім сұрап, оны кешкі асқа шақырады. Кэтрин Хэлді шақырады, бірақ ол бара алмайтынын айтады. Кэтрин Хэлді шығарып жібереді, ал Роберт ол туралы жазба жазуға отырады, ол жоғарыда аталған "жақсы күн" деп жариялайды. Бірінші актінің соңына қарай, Кэтрин дәлелді өзі жазғанын мәлімдейді және оны Хал мен оның әпкесі сенбеушілікпен қарсы алады. Қолжазба Роберттің қолымен жазылған сияқты, ал Хэл Кэтриннің математикалық қабілеттеріне күмән келтіреді, себебі ол Солтүстік-Батыс университетіне бірнеше ай ғана оқуға түсті. Кэтрин оған өзінің шынайы білімін Робертпен бірге өмір сүргенін айтады. Хэл дәлелдің шынайылығын растау үшін оны басқа математикалық сарапшыларға көрсетуге ұсынғанда, Кэтрин бас тартады. Ол Халға өзіне сенім артқанын айтады, содан кейін оны таланты жоқ және өзінің ең жақсы кезеңінен өткен деп айыптайды. Хал қашып кетеді, ал Кэтрин кітапты жыртып тастайды. Клэр оны алып кетеді, Кэтрин үйге қашады. Келесі күні таңертең Хал Кэтринге барып, өзін-өзі ұстағаны үшін кешірім сұрайды. Клэр оны тоқтатып, Кэтрин онымен сөйлеспейді, Хэлді айтпағанда. Клэр оны Кэтринмен бірге ұйықтады деп айыптайды, оның тұрақсыз болғанына қарамастан. Хал өзінің жаман ниеті жоқ екенін және Кэтрин Клэр ойлағаннан да күшті екенін айтады. Ол кітапшаның шынайылығын математик әріптестерімен тексеру үшін оны алуды сұрайды. Клэр оны оған береді және келесі күні Кэтринді өзімен бірге Нью-Йоркке алып баратынын айтады. Ол Кэтриннің болашақтағы психикалық тұрақтылығы үшін алаңдаушылық білдіреді. Осыдан төрт жыл бұрын Роберт аулада суықта отырып, ашуланып жазады. Екатерина кіреді және оны күртесіз суықта отырғаны үшін сөгіп тастайды. Роберт оған үйде тым ыстық екенін және оған жұмыс істеуге көмектесетін суық жақсы екенін айтады. Кэтрин оның қайтадан жұмыс істегеніне таңғалады және ол өзін бұрынғыдан да ақылды екеніне сендіреді. Ол оның бұрынғы психикалық тұрақсыздығының өткеніне қуанып, оның жұмысын көруді сұрайды. Ол қыздың оған барып, жұмыс істеуге рұқсат беруін сұрайды. Ол шешім қабылдамас бұрын, Роберт өзінің соңғы идеясын қарауға мәжбүрлейді және қолына жазба кітапшасын шабуды талап етеді. Екатерина оған бір көз тастап, үндемей қалады. Ол оған ішке кіру керектігін айтады, ал Роберт ашуға түседі. Ол қызға өз жазғанын оқып беруін айқайлап сұрайды. Ол математикалық тұрғыдан қысты, кітаптарды және суықты теңейтін, мағынасыз, түсініксіз абзацты дауыстап оқиды. Роберттің ақыл-ойы бұрынғыдай нашарлап бара жатқаны анық. Кэтрин Роберттің шатасып, бақылаусыз дірілдеп жатқанын түсінеді. Ол оны үйге кіргізіп, үйден кетпеуін сұрайды. Ол бұған уәде береді. Төрт жылдан кейін Клэр үйдің ауласында тұр. Кэтрин өзінің чемоданын алып кіреді. Ол Клэрден Нью-Йорктегі өмір туралы сұрайды. Клэр Кэтринге арналған мектептер мен жұмыс орындарын атап көрсетеді, ол Кэтринді күлкіге түсіріп, Фрейдтік психиатр туралы күлкілі талаптарды қояды, ол барлық проблемаларын Клэрді кінәлайды. Клэр ұшаққа билетін қалдырып, кетіп барады. Хал кіріп, Кэтринге дәлелдемелердің дұрыс екенін айтады және оған сенбегені үшін кешірім сұрайды. Кэтрин оған оны өзі жазғанын дәлелдеу мүмкін емес екенін және ол қаласа, оны өзінікі деп айта алатынын айтады. Хал оған оны өзі жазғанын және онымен бірге оқып шығуын ұсынады. Кэтрин өзінің әкесіндей екенін біледі, бірақ әкесіндей болудан қорқады. Хал оны жақсырақ болатынына сендіреді. Кэтрин дәлелді ашады және оны Халмен сөйлесе бастайды.

Кейіпкерлер

Кэтрин 25 жастағы жас әйел, әкесі математикалық генийдің көп бөлігін және оның "тұрақсыздығын" мұра етті; ол өмірінен және оқудан бас тартып, жақында қайтыс болғанға дейін әкесіне қамқорлық жасады. Клэр - Кэтриннің үлкен әпкесі, жұмыс істеген және қарым-қатынастарында табысты болған практикалық және іскерлік жан. Ол Роберт пен Кэтринді тастап, жастық шағында үйінен кетіп қалды. Ол Нью-Йоркте жаңа өмір сүру үшін отбасын тастап кетті. Роберт Жақында қайтыс болған математик, жастарында өзінің жаңашыл еңбегі үшін мақталған, бірақ оның кейінгі жылдары алдаулы психикалық аурумен ауырған; ол Кэтриннің қиялында және флешбэктерде көрінеді. Гарольд Доббс - Роберттің соңғы филологиясының студенті. D. студенттері бір жыл ішінде оның құрметіне және ұстазының ауруы ремиссияға түсті, кем дегенде Роберт өз шығармашылық математикалық жұмысын жалғастырмаса да, оқыта алады.

Өндіріс тарихы

Бастапқыда Манхэттен театр клубы шығарған, 2000 жылдың 23 мамырында ашылған бұл пьеса 2000 жылдың 24 қазанында Уолтер Керр театрында Бродвейге көшті. Режиссері Дэниел Дж. Салливан, ал Мэри Луиза Паркер Кэтрин, Джоанна Дей Клэр, Ларри Брэггман Роберт және Бен Шенкман Хэл рөлдерін сомдады. Кейін Бродвей сахнасында Дженифер Джейсон Ли (2001 жылдың 13 қыркүйегінен 2002 жылдың 30 маусымына дейін) және Энн Хеч (2002 жылдың 2 шілдесінен 2003 жылдың 5 қаңтарына дейін) басты рөлді ойнады. Содан кейін Джош Гамильтон мен Нил Патрик Харрис Хал рөліне кірді. «Proof» пьесасы 2003 жылы Австралияда Сидней опера театрында Джеклин Маккензидің Кэтрин, Кристина Элисонның Клэр, Барри Оттоның Роберт және Джонни Пасвольскийдің Хэл рөлдеріндегі премьерасымен көрсетілді. Режиссерлігін Джордж Огилви Сидней театр компаниясы қойды. Бұл танымал қойылым кассалық рекордтарды жаңартты және мерзімі ұзартылды. Лондонның Menier шоколад фабрикасы 2013 жылдың 13 наурызынан 27 сәуіріне дейін пьесаны қойды, онда Кэтрин рөлінде Мэрайя Гейл ойнады, ал режиссерлігін Полли Финдлей жасады. 2013 жылдың сәуір және мамыр айларында Уитмор Эклектикалық Театр Тобы Лос-Анджелестегі Хейворт театрында шектеулі мерзімге жаңа қойылым ашты. Сыйлыққа ие болған әйгілі актер Джеймс Уитмордың ұлы Джеймс Уитмор-младший басты рөлде ойнады, ал оның қызы Әлия Уитмор режиссерлік жасады. 2013 жылдың мамыр айында Солтүстік Каролина штатының Шарлотта қаласындағы Carolina Actors Studio Theatre театрында қойылым ашылды. 2013 жылдың қыркүйек-қазан айларында «Proof» пьесасын Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы МакКартер театрында Эмили Манн режиссерлік етті. Лондонның Табард театры 2015 жылдың 29 қыркүйегінен 24 қазанына дейін Себастьен Бланктың (Реймонд Бланктың ұлы) режиссерлік еткен пьесасын қойды. Роберт рөлінде Royal Shakespeare Company-дің «Marat/Sade» спектаклінен таныс Тим Харди, Кэтрин рөлінде Джулия Пэпп, Клэр рөлінде Мэри Энн Кафферки және Иан Чарльсон сыйлығына ие болған Ким Харди ойнады. 2017 жылдың қаңтар айында Сиэтлде Strawberry Theatre Workshop-та қойылым ашылды. «Proof» пьесасын Грег Картер «12-ші авеню» өнер үйінің бас сахнасында қойды. Бұл 2004 жылдан бері Сиэтлдегі алғашқы кәсіби қойылым болды. Спринг Грин, Висконсин штатындағы Американдық ойыншылар театры 2023 жылдың 26 қазанынан 19 қарашасына дейін пьесаны қойды, режиссерлігін APT көркемдік директоры Бренда Де Вита (актер және режиссер Джеймс Де Витаның әйелі) жасады. Кэтрин рөлінде Келси Бреннан, Роберт рөлінде Дэвид Дэниел, Хал рөлінде Нейт Бёргер және Клэр рөлінде Лора Рук ойнады.

Фильмге бейімделу

2005 жылы Джон Мэдден режиссерлік еткен фильмде Гвинет Пэлтроу Кэтрин рөлін ойнаған, сондай-ақ Антони Хопкинс, Хоуп Дэвис және Джейк Джилленхол да қатысқан. Ребекка Миллердің бейімдеуімен жасалған фильм нұсқасына қосымша кейіпкерлер (эпизодтық рөлдерде) енгізілген, ал пьесада бар болғаны төртеу ғана кейіпкер бар.