Кіріспе

Пагадиан қаласы (; Subanen: Gembagel G'benwa Pagadian; Maguindanaon: Kuta nu Pagadian, كوت نو ڤڬديان; Iranun: Bandar a Pagadian, بندر ا ڤاڬاديان; ; ), Филиппиннің 1-ші сыныпты құрамдас қаласы және Филиппиннің Замбоанга-дель-Сур провинциясының астанасы. Бұл Замбоанга түбегінің аймақтық орталығы және аймақтағы және провинциядағы тәуелсіз Замбоанга қаласынан кейінгі екінші ірі қала. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 210 452 адамды құрайды. Президент Родриго Дутерте 2021 жылғы 8 қарашада қол қойған №1247 Жарлық күшімен қала жоғары урбанизацияланған қалаға айналады. Пагадиан Замбоанга түбегінің оңтүстік-батыс шетіндегі ескі испандық бекініс қаласы Замбоанга мен ескі Замбоанга провинциясының солтүстігіндегі басқа да үлкен қалалар арасындағы сауда жолындағы саудагерлер үшін тоқтау орны ретінде пайда болды. Бұл жердің қорғанышпен жабдықталған шығанағы мен жақсы балық аулау орындарынан басқа, тік төбелі жерде орналасқандықтан перспективасы жоқ еді. Тарихы барысында әртүрлі адамдар келіп, өздерін "Пагадиандықтар" деп атады. Пагадианның ерекше символы – қаланың төбелі ландшафтына бейімделген ерекше дизайндағы трицикл. Бұл Филиппинде 25-40° бұрышпен еңкейтілген жалғыз қоғамдық көлік құралы. Соңғы жылдары бұл ескерткіштік көлбеу қоғамдық көлік құралдары отынның үнемділігі, шудың аздығы және шығарындыларының аздығы арқасында қоршаған ортаға зиянсыздығының арқасында жергілікті тұрғындар "бао бао" деп атайтын авторикшалармен бірте-бірте алмастырылуда.

Этимология

Қаланың өзі және оның айналасындағы қазіргі Мурикай, Таваган Сур және Уайт Бич барангайлары бастапқыда Талапукан деп аталды, бұл жергілікті сөз "көптеген бұлақтар орны" дегенді білдіреді. Оның атауының ресми түрде қабылданған шығу тегі – Иранун тілінен алынған "пагад" ("күту") және "падиан" ("базар") сөздері. Дату Акоб, сондай-ақ Дату Мимбалавуаг деп белгілі болған, қайтыс болғаннан кейін, оның күйеу баласы Дату Макаумбанг (Тага Нонок сұлтаны) басшылықты өз қолына алды; ол қазіргі қаланың аумақтық шекарасын батыстағы Балангасан өзенінен шығыстағы Таваган Сур өзеніне дейін белгіледі. Таваган Сур өзенінен тыс жерлер Дату Балимбинанның иелігінде болды. Бір кезде Дату Макаумбанг аймақта кең таралған қарақшылық пен қабақшылық салдарынан Филиппин жасақтарының көмегін сұрады. Полковник Тибурсио Балестерос басқарған Малангастағы жасақ осы жерге келіп, Думагок аралына орналасты. Әскерлердің келуі тыныштық пен тәртіпті қалпына келтірді, соның арқасында басқа жерлерден көшіп келгендер ағыны ұлғайды. Пагадиан шіркеуі 1971 жылдың 2 қарашасында диоцез болып құрылды және Озамис архиепископтығының суфрагандық епархиясы болып табылады. М.М. Иса Б. Тукиб алғашқы епископ болып тағайындалды және 1973 жылдың 24 ақпанында қызметке кірісті.

Маргосатубиг тұсында (1920-шы жылдар)

Қазіргі Пагадиан Маргосатубигтің шағын елді мекені ретінде пайда болды. 1927 жылдың шілде айында №70 атқару бұйрығы күшіне енген кезде, ол Замбоанга-дель-Сур облысы Лабанан муниципалды ауданының бариосына біріктірілді.

Соғысқа дейінгі кезең (1930-шы жылдар)

Лабаган үкіметінің орнын Пагадианға көшіру 1934 жылы Филиппиннің генерал-губернаторы Леонард Вудтың тапсырмасымен директор Теофисто Гингона ағаның күш-жігері арқасында жүзеге асты. Ол Лабаган муниципалитетінің үкіметін басқа жерге көшіру мүмкіндігін зерттеуді тапсырған болатын. Бастапқыда Датулар мен ерте христиан қоныс аударушыларымен бірге конференция өткізілді, себебі христиандар көшіру идеясына қарсы болды. Бірақ Лабаганның Дату Балимбинан басқарған және Дату Макаунгтың келісімімен құрылған комиссия қазіргі аумақтың батыс бөлігін зерттеп, Пагадиан бариосының бір бөлігі – Талпоканды көшіруге қолайлы орын деп тапқанда келісімге келді. Сонымен қатар, Дату Макаумбанг аймаққа көшіп келуге ниет білдірген христиандарға 260 гектар жер сыйлады. 1937 жылдың 23 наурызында Хуан С. Аланоның белсенді бастамасымен 77-ші жарлық арқылы Пагадиан муниципалитет болып құрылды, ал Жозе Сансон әрекеттегі мэр болып тағайындалды. Норберто Бана аға тұрақты сайлаудан кейін алғашқы ресми сайланған муниципалитет мэрі болды. Пагадиан муниципалитеті Лабаган және Динас муниципалитеттерінің аудандарын біріктіру арқылы құрылды, нәтижесінде Лабаган бұрынғы барионың құрамына кірді. Жаңа құрылған қалада 19 барангай немесе аудан болды. 1950 жылы Пагадиан муниципалитетіне қарасты Динас, Легарда, Мирапао, Мигпулао, Калипапа, Писан, Бубвей, Тинюганган, Табина және Диматалинг бариолары жаңа құрылған Диматалинг қаласына қосылды. Сол сияқты, 1956 жылы Думалинао, Бегонг, Нило, Тигбао, Тиквас, Балонгтинг, Багитан, Пантад, Наполан, Тагуло, Каманга, Мараганг, Сибукао, Тина, Гулинг, Микулонг, Бага, Ребукон және Мамбилик бариолары Думалинао болып біріктірілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пагадиан қаласын жапон әскерлері басып алды. 1944 жылдың 5-20 қараша аралығында америкалық және филиппиндік әскерлер бірігіп, қаланы жапондықтардан қайтарып алуға тырысты. Нәтижесінде 16 жапон сарбазы қаза тапты, бірақ жапондықтар Пагадианды өз бақылауында ұстап тұрды. Филиппин Ұлттық Армиясының және Филиппин Қарулы Күштерінің бас штабы Пагадианда құрылып, 1944 жылдың 21 қарашасынан 1946 жылдың 30 маусымына дейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін, жапондықтарға қарсы әскери операциялар мен Минданаодағы босатылған аймақтардағы әрекеттерге қатысты. Пагадиан – жер сілкінісі мен цунамиге ұшыраған және салдарынан ең көп адам қаза тапқан маңызды қала болды.

Маркос диктатурасы кезінде

1970 жылдары Минданао аралында, соның ішінде Думингаг пен Замбоанга-дель-Сурда көптеген бір мезгілдегі қақтығыстар болды. Бұл Лусон мен Висаядан қоныс аударушылардың келуінен туындаған жер дауы мен Маркос әкімшілігінің Илага сияқты жасақ топтарды қолдауына байланысты қақтығыстарды қамтиды. Осы қақтығыстарда саяси қарсыластар, студент-белсенділер, журналистер, дін қызметкерлері, шаруалар және Маркос диктатурасына қарсы күрескендер бұйрықсыз қамауға алынып, өлтіріліп, дене, сексуалдық немесе психикалық түрде азапталды. Оңтүстік Замбоангада мұндай оқиғалар көбінесе әскери қолдауы бар жасақтарға, оның ішінде Илага және бірнеше қарулы культ топтарына байланысты болды, олар әртүрлі қарсылық қозғалыстарымен күрескенде әскери күшін арттыру үшін пайдаланылды. Пагадиан қаласының өзінде Филиппин констабуляриясымен тікелей байланысты адам құқықтарының бұзылуы құжатталды, оның ішінде Пагадиан қалалық түрмесіндегі саяси тұтқындардың өлтірілуі болды. Милиция мен қарулы культ топтарының қатысуымен болған зорлық-зомбылық оқиғалары 1981 жылғы Филиппин президенттік сайлауы мен референдумына дейін жалғасты, соның ішінде Барангай Лабагандағы бақылау бекетінде католик шіркеуінің қызметкері Матео Оливардың қазасы Пагадиан округінде жергілікті наразылықты тудырды, ал Оливар Филиппиннің диктатураға қарсы күресінің шейіті ретінде құрметке ие болды. Алайда, Пагадиан 2004 жылдың 12 қарашасында ғана ресми түрде IX аймақтың орталығы – Замбоанга түбегінің орталығы атанды, бұл бұрынғы аймақтық орталық болған Замбоанга қаласының қарсылығына байланысты болды, ол ауыстыру процесін кешіктірді.

Өте урбанизацияланған қала

№1 Жарлық 1247 президент Родриго Дутерте 2021 жылдың 8 желтоқсанында қол қойылды, ол Пагадиан қаласын жоғары дамыған қалаға айналдыру мақсатын көздеді.

География

Пагадиан Батыс Минданао аймағының солтүстік-шығысында, Ильяна шығанағымен шектеседі. Оңтүстік-батыста Тигбао және Думалиноа муниципалитеттерімен, батыста Лейквуд, шығыста және солтүстік-батыста Лабаган, солтүстікте Мидсалип муниципалитеттерімен көршілес. Қаланың жалпы аумағының 45% солтүстік-батыс бөлігіндегі дөңгелектер мен таулардың тік беткейлі жерін құрайды, бұл шамамен 15 090 гектарды алады. Шахырлы нан тауы (1376 м.), Пинукис тауы (1213 м.) және Пальпалан тауы (650 м.) – үш танымал тау шыңы. Солтүстік және орталық бөліктердегі жерлер көлбеу немесе орташа көлбеу болып келеді, бұл жалпы аумақтың 47% құрайды. Қалған 8% тегіс немесе жақсы тегіс, қаланың шығыс және оңтүстік бөлігін құрайды. Қалалық аймақ шамамен 845,48 гектарды алып жатыр. Қаланың қалалық аймағының биіктігі Пагадиан шығанағының жанында теңіз деңгейінен 1 метр (MSL) болса, Сан-Хосе барангайы ауданында шамамен 100 метрге (MSL) жетеді. Тигума, Булаток, Гатас және Балаңгасан өзендері Пагадиан шығанағына құйылып, табиғи дренаж қызметін атқарады. Топографиялық ерекшеліктеріне байланысты қаланың 54 барангайының көпшілігі су тасқынына ұшырамайды. Қаланың оңтүстік және шығыс бөліктері, әсіресе ауыр жаңбыр кезінде, су тасқынына бейім.

Климат

Солтүстік жарты шардағы тропик аймағында орналасқан Пагадиан қаңтардан наурызға дейін айқын құрғақ маусымды, ал сәуірден желтоқсанға дейін жаңбырлы маусымды бастан кешіреді. Аймақ әдетте тропикалық дауылдар мен тайфундардың ықпалына түспейді, себебі ол Филиппин тайфун белдеуінен тыс жерде жатыр. Температура диапазоны алдымен теңізден соққан оңтүстік-батыс желдері құрғақ маусымда солтүстік-шығысқа қарай, сондай-ақ таулы аймақтардан келген сауда желдерімен анықталады. Жылдық жауын-шашын мөлшері орташа деңгейде болады.

Демография

Пагадиандықтар (пагадиандықтар) негізінен сенім мен мұраға негізделген үш негізгі топқа бөлінеді: (а) Субанендер (немесе Минданаода исламның пайда болуына дейін осы аймақта өмір сүрген басқа да жергілікті тайпалар), (б) Минданаоның басқа аймақтарынан, сондай-ақ Сабах және Индонезия сияқты елдерден келген мұсылман қоныс аударушылар және (с) көбінесе Висаялар мен Лузоннан келген христиан қоныс аударушылар. Пагадиандықтардың көпшілігі себуано тілінде сөйлейді. Ұлттық тіл – филиппин (тагалог) тілі кеңінен түсініледі және халықтың шағын бөлігінің ана тілі болып табылады. Магуинданаон, Иранун, Маранао, Таусуг және Самал тілдері мұсылман қауымында қолданылады. Субанен диалектін тек Субанен халқы, осы аймақтың түпкілікті тұрғындары қолданады. Халықтың қалған бөлігі хилигайно және замбоангуэно тілдерінде сөйлейді. Филиппиннің басқа аймақтарындағыдай, ағылшын тілі кеңінен түсініледі және бизнес жүргізу үшін басты тіл ретінде қолданылады.

Экономика

Пагадиан 2009-2016 жылдар аралығындағы қаржы жылында орташа жылдық тұрақты кірісі 662 511 106,21 песоны құрады, осылайша ол Филиппиннің 1-ші сыныпты құрамына кіретін қала ретінде жіктелді. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, қаланың жалпы активтері 5,568 миллиард песоға жетеді және ол Минданаодағы ең бай жетінші қала болып табылады. Аймақтық кеңселердің Замбоанга қаласынан Пагадианға көшірілуіне байланысты, Замбоанга түбегіндегі басқа қалалар мен аудандардан келушілердің саны артуы нәтижесінде, қалада қызмет көрсету секторындағы кәсіпорындардың саны артып келеді. Бұл қаладағы қарқынды құрылыс тенденциясынан көрінеді. Кейбір сауда орталықтары бұрыннан бар, бірақ ең танымал – 2011 жылы салынған қалалық сауда орталығы, «Қалалық сауда орталығы» немесе C3 сауда орталығы. Дегенмен, ауыл шаруашылығы күріш, жүгері, кокос, жемістер, түйнек дақылдары және мал шаруашылығы өнімдерін өндіру арқылы негізгі экономикалық ресурс болып саналады. Жергілікті фермерлерге арналған арнайы қаржылық көмек бағдарламалары бар; «Қалалық өмір сүруді дамыту бағдарламасы» (CILDAP) өмір сүру қызметі үшін қаржылық көмекке мұқтаж адамдарға несие береді. Жергілікті экономиканың үлкен бөлігін теңіз шөптерін, кокос өңдеу және маниок өндіру құрайды; ағаш, бамбук, ратан, болат және пластиктен жасалған жиһаз және интерьер заттарын шағын көлемде өндіру; бамбук, ратан, кокос қабығы, ағаш, теңіз қабығы, керамика және тоқымадан жасалған қолөнер бұйымдары. Пагадиан шығанағы және сыртқы Илана шығанағы (Иранун шығанағы) теңіз өнімдеріне бай; шығанақ суларында теңіз шөптерін өсіру гүлденуде, ал шығанаққа жақын немесе бойындағы балық шаруашылықтарында сүт балығы, креветкалар мен крабтар өсіріледі. Сулу теңізіне және Оңтүстік Қытай теңізіне дейін жүретін көптеген ірі терең теңіз балық аулау кемелері Пагадиан балық портын өздерінің базасы ретінде пайдаланады. Табыс әкелетін тағы бір сала – Лисон аңғарының оңтүстік-шығысында, Барангайдан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км қашықтықта орналасқан және алтын, мыс және молибден өндірілетін кен орны.

Фестивальдар

Қалалық Fiesta әр қаңтар айының үшінші жексенбісінде қасиетті бала Исаның (Санто Нино) құрметіне тойланады, ол Себу қаласының мерекесімен бірге келеді. Бұл ресми түрде Пасаламат фестивалі деп аталады, оның басты белгілері – өзендегі парад (регата), сауда көрмелері, Мутя нг Пагадиан сұлулық сайысы, карнавалдық қойылымдар және азаматтық-әскери шеру. Маусымның 21-күні әр жыл сайын Пагадиан қаласының жарғылық қала ретінде құрылған күні еске алынады. Замбоанга-дель-Сур облысының орталығы ретінде, қала қыркүйек айында агросауда көрмелері, азаматтық-әскери шеру, мәдени шаралар және спорт жарыстарымен облыстық мерекеге төңкеріледі. Мегаён фестивалі – қыркүйек айында Замбоанга-дель-Сур облысының жылдығымен бірге аталып өтетін бір апталық той. Бұл фестиваль үш халықтың – Субанендер, Бангсаморо мұсылмандары және христиандардың – құрметіне арналады. "Мегаён" дегені – Субанен тілінде "бірлік және ынтымақ" деген мағына беретін сөз. Фестиваль үш мәдениеттің ерекше мұрасын әндер, билер, бейбітшілік ритуалдары, тағамдар мен қолөнер арқылы көрсетіп, үш мәдениет арасындағы бірлік пен түсіністікті нығайтуға бағытталған. Сондай-ақ, қоршаған ортаға қатысты іс-шаралар, бейбітшілік және даму форумы, сондай-ақ халықтық спорт жарыстары ұйымдастырылады. Пагадиан қаласы Қытайдың Жаңа жылын да ресми түрде тойлайды, ол жергілікті қытай қауымын құрметтеуге арналған.

Туризм

Пагадиан Ротондасы – бұл айналма және дөңгелек саябақ, ол Ілана шығанағына қарап тұрады, солтүстік айналма жолы мен Ф. С. Паджарес даңғылы осы жерде қосылады, бұл қала орталығындағы үш маңызды жолдың екеуі (үшіншісі – Ризал даңғылы). Plaza Luz – Пагадиан қалалық әкімдігінің қарсы жағында орналасқан саябақ. Саябақта музыкалық би фонтаны бар, ол әдетте кешкі сағат 6-да іске қосылады. Дао Дао аралдары. Бұл есімді Ілана шығанағындағы екі арал бөліседі, сондықтан аралдарды оңайрақ ажырату үшін аттарына Дако (үлкен) және Гамай (кішкентай) деген сөздер қосылған. "Дао Дао Дако" – бұл шамамен бір гектар жерді алып жатқан үлкен арал, теңіз портынан моторлы қайықпен 7-10 минуттық сапарда. Онда ескі шиналардан жасалған жасанды коралл рифтері бар. "Дао Дао Гамай" техникалық тұрғыдан арал емес, су тасқыны кезінде ішінара суға батып кететін құм сілкінісі. Springland Resort – бұл табиғи бұлақтық сулы курорт, онда үш бассейн, балық шарабы және жиналыстар өткізуге арналған көп функциялы залдар бар. Балас – жергілікті диалектте "ақ құм" деген мағынаны білдіреді. Бұл ақ құмдыққа жатады. Қаланың шалғайдағы барангайларында көптеген үңгірлер мен сарқырамалар да табылған. Облыстық үкімет кешені – Пагадиан қаласының әкімдік орталығы болып табылатын Замбоанга-дель-Сур провинциясының азаматтық, спорттық және мәдени орталығы. Онда стандартты өлшемдегі овалды жүгіру жолы мен стадион, стандартты өлшемдегі бассейн, жабық және ашық спорт түрлеріне арналған ғимараттар, сондай-ақ мәдени ауыл және Біріккендік паркі орналасқан. Біріккендік паркі – бұл Пагадианға қоныстанған үш халық (Лумадалар, мұсылмандар және христиандар) құрметіне орнатылған ескерткіш.

Көлік

Үш тегершікті велосипедтер немесе Бао Бао қалалық орталықтағы басты қоғамдық көлік құралы, ал жипнилер көбінесе қаланың ауылдық бараңгайларында қатынайды. Жеке көліктер трафиктің ең үлкен бөлігін құрайды. Автобустар, шағын автобустар және жипнилер көршілес муниципалитеттерге және Замбоанга-дель-Сурдың басқа аймақтарына бағытталған жолаушылар үшін көлік құралдары болып табылады. Бұл қала ішіндегі қысқа қашықтыққа жүретін көліктер қала орталығында орналасқан автобус терминалына да қызмет көрсетеді. Әуежай. Қалаға 1-сыныпты (немесе ірі ішкі) Басты Әуежай қызмет көрсетеді. Ол Барангай Мурикайда, қала орталығынан шамамен бес шақырым қашықтықта орналасқан. Әуежай Манила және Себу қалаларына тікелей рейстермен Замбоанга-дель-Сур провинциясындағы жалғыз әуе қақпасы болып табылады. Теңіз порты. Пагадиан қаласының портына жолаушылар мен жүк тасымалдау үшін кеме қатынасы бар кеме компаниялары қызмет көрсетеді. Порттарға Замбоанга қаласы, Сулудағы Джоло және Сиаси, Тави-Тавидегі Бонгао және Ситанкай, сондай-ақ Котабато қаласы кіреді. Біріктірілген автобус терминалы (IBT Main). Екі ірі автобус компаниясы және бірнеше кіші қоғамдық көлік құралдары (ҚКҚ), яғни микроавтобустар қызмет көрсететін терминал тау үстінде орналасқан және шығыс және батыс бағытындағы, әсіресе Замбоанга қаласы, Бутан, Озамиз, Диполог, Илиган қаласы, Кагаян-де-Оро, Котабато қаласы, Кидапаван қаласы, Дигос қаласы, Давао қаласы, Такуронг қаласы, Коронадал қаласы және Женерал Сантос қаласына бағытталған көліктер үшін станция болып табылады. Біріктірілген автобус терминалы (Анекс Паласио). Бірнеше шағын автобус компаниялары мен басқа да кішігірім ҚКҚ қызмет көрсетеді. Терминал қалалық Санта-Лусия ауданында орналасқан және шығыс және батыс бағытындағы, әсіресе Баганян түбегіндегі көршілес қалаларға бағытталған қоғамдық көліктер үшін станция болып табылады.

Коммуналдық қызметтер

Телекоммуникациялар Филиппиннің алыс қашықтыққа телефон компаниясы (PLDT) және Cruztelco екі негізгі телекоммуникация провайдері болып табылады. Көлік және коммуникация министрлігі (DOTC) бағынысындағы Пагадиан қалалық телефон стансасы (PACITELEX) басқа телефон компанияларының қызмет көрсете алмайтын шалқар ауылдарына (барангайларға) қызмет көрсетеді. Қалаға түрлі ұялы телефон операторлары қызмет көрсетеді. Су және электрмен жабдықтау Пагадиан қалалық су басқармасы (PCWD немесе PAWAD) қалаға ішуге жарамды сумен қамтамасыз етеді. 1976 жылы құрылған PCWD-ның 14 000-нан астам белсенді абоненттік қосылымы бар және су көздері терең құдықтар мен бұлақтардан алынады. Электр энергиясы Ұлттық энергетикалық корпорацияның Илигиан қаласындағы су электр стансасынан, Мария Кристина шатқалынан алынатын Zamboanga del Sur I электр кооперативі (ZAMSURECO I) арқылы жеткізіледі. Қаланың барлық 54 барангайының шамамен 77,70%-ы, яғни 42-сі тәулік бойы электр қуатымен қамтамасыз етілген.

FM радио станциялары

91.1 Дауыстық радио (Кайсар хабар тарату желісі)
91.9 Радио Натин (Манила хабар тарату компаниясы)
93.5 FMR (Филиппин ұжымдық медиа корпорациясы)
94.1 Radio One (MIT Radio TV Network, Inc.)
96.7 iFM (Radio Mindanao Network)
98.3 Энергия FM (Ультрадыбыстық хабар тарату жүйесі)
99.1 Muews Radio (Sagay хабар тарату корпорациясы)
99.9 Радио Бисдак (Times Broadcasting Network Corporation)
103.1 Радио Кидлат (Zamboanga del Sur I электр кооперативі, Inc.; Филиппин хабар тарату қызметімен байланысты)
103.9 LCM FM (Subic хабар тарату корпорациясы; Loud Cry Ministries басқарады)
104.7 Радио Сакто (Malindang хабар тарату желісі корпорациясы)
105.7 Brigada News FM (Baycomms хабар тарату корпорациясы/Brigada Mass Media Corporation)
106.3 Bell FM (Baganian хабар тарату корпорациясы)
107.1 Juander Radio (Capitol Broadcasting Center; RSV Broadcasting Services басқарады)
88.7 CocoyBags Radio
101.5 DXID FM Ислам радиосы