Сисак шайқасы: Осман империясына қарсы Хорватияның жеңісі

Кіріспе

1593 жылы Хорватияда хорваттардың османдықтарға қарсы жеңісі.

Сисак шайқасы 1593 жылдың 22 маусымында Османдық Босния күштері мен Габсбург жерлерінен – негізінен Хорватия Корольдігі және Ішкі Австриядан келген біріккен христиан армиясы арасында болды. Шайқас Христиан Еуропасы мен Осман империясының шекарасында, Сава және Купа өзендерінің қосылған жерінде, Орталық Хорватиядағы Сисак қаласында өтті. 1591 және 1593 жылдар аралығында Боснияның Осман әскери губернаторы, Беглербег Телли Хасан-паша, Габсбургтер Хорватиядағы әскери шекараның бір бөлігі ретінде сақтап тұрған гарнизондық қамалдың бірі – Сисак бекінісін басып алуға екі рет тырысты. 1592 жылы түріктер Бихачтың маңызды императорлық бекінісін басып алғаннан кейін, Хорватияның бас қаласы Загребке дейін тек Сисак ғана кедергі келтірді. Рим папасы Климент VIII османдықтарға қарсы христиан одағын құруға шақырды, ал Сабор шамамен 5000 кәсіби сарбаздан тұратын күш жинады. 15 маусымда, 1593 жылы, Сисакқа босниялық паша және оның газилері тағы да қоршау салды. Сисак гарнизоны Загреб діни округінің хорват дін қызметкерлері Блаж Дюрак пен Матия Финтичтің басқаруында болды. Габсбургтердің жоғары қолбасшысы, стириялық генерал Рупрехт фон Эггенберг басшылығымен қоршауды бұзу үшін жедел түрде көмекші әскер жиналды. Хорват әскерлерін Хорватия баны Тамас Эрдёди басқарды, ал Карниола және Каринтия герцогтықтарынан келген негізгі күштер Хорват әскери шекарасының командирі, «Карниола Ахиллесі» деп белгілі Андреас фон Ауэрспергтің басқаруында болды. 22 маусымда австро-хорват көмекші армиясы қоршауға алған күштерге күтпеген шабуыл жасады, сонымен бірге гарнизон да шабуылға қосылу үшін бекіністен шықты; одан кейін болған шайқаста босниялық Осман армиясы ауыр жеңіліске ұшырады, Хасан-паша шайқас кезінде қаза тауып, оның армиясының көп бөлігі жойылды. Сисак шайқасы Габсбургтер мен Осман империясы арасында 1593 жылдан 1606 жылға дейін созылған Ұзақ соғыстың басталуына негізгі түрткі болды.

Өмірбаян

Осман империясының және Габсбург монархиясының орталық биліктері екі рет Венгрия және Молдавия жерлерінде бірнеше әскери науқандар жүргізгеннен кейін, сондай-ақ 1547 жылғы бітім шарты төрт рет жаңарып тұрғандықтан, бір-бірімен соғысуға құлшынбады; бірақ екі тараптың да аумақтарына ірі әскери шабуылдар ұйымдастырылып жатты. Османның жеңіл атқыштар тобы – ақыншылар Габсбург Венгриясына көптеген шабуылдар жасады, ал қарсы жағынан, Адриатика теңізінің шығысындағы Балқан аймағындағы Габсбург тарапындағы жалдама әскерлер – ушкоктар Осман аумақтарына шабуыл жасауға ынталандырылды. Бітімге қарамастан, Хорватия шекарасында да қақтығыстар жалғасты. Хорватия-Осман шекарасы Копривница мен Вировитика арасынан Сисакқа дейін, содан батысқа қарай Карловацқа, оңтүстікке Плитвиц көлдеріне және оңтүстік-батысқа Адриатика теңізіне дейін созылды. Ол кезде Хорватияның еркін аумағы 16 800 км² ғана болды және шамамен 400 000 халқы болды. Шекарадағы үнемі болатын қақтығыстардан күші әлсірегенімен, 16 ғасырдың соңында хорваттың бекітілген қалалары Осман әскерлерін тоқтатуға қабілетті болды. Осы кезеңде Осман Босниясының әскерлері Уна және Сава өзендерінен өтетін маңызды бекіністер мен қалаларды басып алуға бірнеше рет әрекеттенді. 1584 жылдың 26 қазанында Слюнь шайқасында Османның кішігірім бөлімдері жеңіліске ұшырады, ал 1586 жылдың 6 желтоқсанында Иванич-Град тұсында тағы да жеңіліске ұшырады.

Негізгі идея

1591 жылдың тамызында соғыс жарияламастан, Босния эялетінің Осман белербегі және визирі Телли Хасан паша Хорватияға шабуыл жасап, Сисаққа жетті, бірақ төрт күндік шайқастан кейін кері шегінді. Хорватияның баны Тамас Эрдёди қарсы шабуыл ұйымдастырып, Мославина аймағының көп бөлігін басып алды. Сол жылы Хасан паша тағы бір шабуыл жасап, Уна өзені бойындағы Рипач қаласын жаулап алды. Бұл шабуылдар Эрдёдиді 1592 жылдың 5 қаңтарында Загребте Сабор отырысын шақыруға және елді қорғау үшін жалпы көтеріліс жариялауға мәжбүр етті. Хасан пашаның басшылығыменгі аймақтық Осман күштерінің бұл әрекеттері Константинопольдегі орталық Осман әкімшілігінің мүддесіне және саясатына қайшы келгендей көрінді, көбінесе Босниялық Сипахи сияқты жаулап алу және ұйымдастырылған тонау мақсатына бағытталған, бірақ бұл Еялетке жасалған Ускок шабуылдарын тоқтату үшін жасалған сылтау болуы мүмкін; өйткені екі мемлекет 1590 жылы тоғыз жылдық бейбітшілік шартына қол қойған еді. 1592 жылдың маусым айында Хасан паша Бихачты басып алып, күштерін екінші рет Сисаққа қарай бағыттады. Бихачтың құлауы Хорватияда үлкен қорқыныш тудырды, себебі ол ондаған жылдар бойы шекарада орналасқан болатын. Хасан паша 1592 жылдың 19 шілдесінде Эрдёди бірнеше ай бұрын Петриня маңында салған Банның әскери лагерін Брест қаласында жаулап алып, өртеп жіберді. Лагерде шамамен 3000 сарбаз болды, ал Осман күштерінің саны шамамен 7-8000-ға жетеді. 24 шілдеде Осман әскері Сисақты қоршауға кірісті, бірақ 5 күндік шайқастан кейін қоршаудан бас тартып, ауыр шығынға ұшырап, Турополье аймағын қиратып жіберді. Бұл оқиғалар императорды Османды тоқтату үшін қосымша күш-жігер жұмсауға ынталандырды, олардың әрекеттері қыс суына дейін тоқтатылған еді.

Шайқас

1593 жылдың көктемінде Бейлербей Тели Хасан-паша Петриньяда үлкен әскер жинады, ал 15 маусымда Купа өзенінен қайтадан өтіп, Сисаққа үшінші шабуыл жасады. Оның босниялық Осман әскері Клис, Лика, Зворник, Герцеговина, Погега және Черник санджактарынан шамамен 12 000–16 000 әскерден тұрды. Сисақты ең көп дегенде 800 адам қорғады, оның қолбасшылары 21 маусымда қайтыс болған Матия Финтич және Блаж Дюрак еді, екеуі де Загребтің рим-католик епископының орны – Каптолдан келген дін қызметкерлері. Қалаға ауыр артиллериялық оқтар тиді, хорват банына көмек сұрауы жіберілді. Австриялық генерал-полковник Рупрехт фон Эггенберг, Бан Тамас Эрдёди және полковник Андреас фон Ауэрсперг бастаған күшейтулер 21 маусымда Сисаққа жетті. Олардың саны шамамен 4 000–5 000 атты және жаяу әскерден тұрды. Мұстафа Наима айтуынша, шайқасқа дайындық жұмыстарын аяқтағаннан кейін Хасан-паша Сархош Ибрагим-пашаның, атақты әскери қолбасшының әкесі Гази Ходжа Меми бекке өзенді кесіп өтіп, жау әскерін зерделеуді бұйырды. Ол Хабсбург әскерінің күші өте зор болғандықтан, шайқас қираумен аяқталады деп хабарлады (вероятно, олардың қару-жарақтары мен оқ-дәрісінің көптігіне байланысты). Наима сондай-ақ, осыны естігеннен кейін, батыл әскери жетекші ретінде танылған және сол сәтте шахмат ойнап отырған Хасан-паша оған қатты жауап бергенін айтады: "Сені қарғасын, сен жеккөрінішті жансың! Санға қорқуға болмайды: көз алдымынан жоғал! – деп айқайлап, содан кейін жылқыға мініп, бұрыннан тапсырылған көпірлер арқылы Осман әскерін жинамай бастады. Хорватиялық Бан Тамас Эрдёди 1 240 сарбазымен қоршаудағы қаланы азат етуге аттанды. Оған Андреас фон Ауэрсперг 300 атты архэбузиермен бірге Краньска мен Каринтиядан, содан кейін Рупрехт Эггенберг 300 неміс сарбазымен, Слав Крайнасының қолбасшысы Стьепан Грассвайн 400 атты әскермен, Петар Эрдёди 500 Жумбарак Ускоктарымен, Мельхиор Рёдерн 500 атыс қаруымен қаруланған Силезия атты әскерімен, Вейнектиң Адам Раубері 200 архэбузиермен, Кристофор Обрютчан 100 сарбазбен, Стьепан Тахи 80 гусармен, Мартин Пицник 100 сарбазбен, Георгизм Зигунд Парадейзер 160 мушкетермен Карловац, Каринтия және Краньскадан, Фердинанд Вайднер 100 сарбазбен, ал граф Монтекуколи 100 атты әскермен қосылды. Сонымен қатар, келесі хорват капитандыры өз әскерлерімен бірге болды: Иван Драскович, Бенедикт Тюрочи, Франхо Ореховачки, Вук Друшковка және граф Стьепан X Благайский (1598 ж. қайтыс болды). Барлығы, Сисақты қоршаудан құтқаруға келген хорват-словен-неміс әскері шамамен 5 000–6 000 жауынгерден тұрды, олардың үштен екісі хорваттардан құралды. 22 маусымда сағат он бір мен он екі арасында Эрдоди мен Ауэрспергтің әскерлері Османдықтардың позицияларына шабуыл жасады, Эрдоди әскері алда жүрді, олар хорват гусарлары мен жаяу әскерінен тұрды. Бірінші шабуылды Осман атты әскері кері қайтарды. Содан кейін полковник Ауэрспергтің сарбаздары шабуылға қосылды, одан кейін Эггенбергтің және басқа қолбасшылардың әскерлері Османдықтарды Купа өзеніне қарай шегінуге мәжбүр етті. Хасан-паша әскері Одра мен Купа өзендерінің арасына бұрышқа түсіп, Карловацтан келген сарбаздар Купадағы көпірді басып алды. Христиан әскерінің шығындары аз болды; Андреас фон Ауэрспергтің 1593 жылғы 24 маусымда Эрнест еркек иелігіне берген есебінде оның адамдары арасында 40-50 адам ғана қаза тапқан. Сисак гарнизонының қолбасшысы Блаж Дюрак жеңіске қосқан үлесі үшін Хорватия парламентімен марапатталды. Бан Тамас Эрдёди жеңісті пайдаланып, Осман әскерінің қалдықтары қашып кеткен Петриньяны алуға ниеттенді. Алайда, генерал-полковник Эггенберг олардың әскеріне жеткілікті азық-түлік қоры жоқ деп есептеді және Петриньяға шабуыл тоқтатылды. Соғыс Мехмед III (1595-1603) билігі кезінде және Ахмет I (1603-1617) билігі кезінде жалғасты. Сол соғыста Осман әскері Сисақты қайтадан басып алды. 1593 жылғы 24 тамызда Осман әскері Сисақтың маңында үлкен әскердің жоқтығын пайдаланды, оны тек 100 сарбаз қорғады. Олар қалың оқпен қабырғаларды бұзып, 30 тамызда берілді. 1593 жылғы 10 қыркүйекте Сисақты Осман әскері Румелияның Беглербегі Мехмед-пашаның қолбасшылығымен басып алды. 1594 жылғы 11 тамызда Осман гарнизоны қашып кетіп, қамалға от қойды. Ішкі Австрия, Штирия, Каринтия және Карниола герцогтіктері Осман империясының бақылауынан босап қалды. Хорватия Осман империясының одан әрі шабуылдарынан тәуелсіздігін сақтап қалды және бейбітшілік келісімінен кейін Петринья, Мославина және Чазма сияқты кейбір аумақтық табыстарға қол жеткізді. Сонымен қатар, солтүстік-батыс Балқандағы алғашқы Осман жеңілісінен кейін империяның православиелік христиан субъектілері, әсіресе сербтер мен влахтар (ол кезге дейін адал және әскери жағынан пайдалы болған) мұсылман қожайындарына деген сенімін жоғалта бастады және Османдықтардың бақылауынан Хабсбургтердің жеріне көшіп, тіпті өздерінің аумағында Османдықтарға қарсы көтеріліс жасады (Банаттағы көтеріліс).

In the spring of 1593, Beylerbey Telli Hasan Pasha gathered a large army in Petrinja, and on 15 June again crossed the Kupa River and conducted his third attack on Sisak. His Bosnian Ottoman army consisted of around 12,000–16,000 troops from the sanjaks of Klis, Lika, Zvornik, Herzegovina, Pojega, and Cernik. Sisak was defended by 800 men at most, and commanded by Matija Fintić, who died on 21 June, and Blaž Đurak, both being priests from Kaptol, seat of the Roman Catholic bishop of Zagreb. The town suffered heavy artillery fire, and a call for help was sent to the Croatian ban. Reinforcements led by Austrian Colonel General Ruprecht von Eggenberg, Ban Tamás Erdődy, and Colonel Andreas von Auersperg, arrived nearby Sisak on 21 June. They numbered around 4,000–5,000 cavalry and infantry. Mustafa Naima narrates that, after making the preparations before the battle, Hasan Pasha ordered Gazi Hodža Memi Bey, father of Sarhoš Ibrahim Pasha, a renowned military commander, to cross the river and recognise the enemy forces. He reported back that a battle would end in ruin, as the Habsburg army had a very superior force (probably referring to its larger quantity of guns and ammunition). Naima also narrates that after hearing this, Hasan Pasha, who was credited as a fearless military leader, and happened to be playing chess at that very moment, severely responded to him: Curse you, you despicable wretch! to be afraid of numbers: out of my sight!, and then he mounted his horse and began to mobilize the Ottoman forces across the bridges he had previously ordered to be constructed. Croatian Ban Tamás Erdődy set out to relieve the besieged town with 1,240 of his soldiers. He was joined by Andreas von Auersperg with 300 mounted archebusiers from Kranjska and Carinthia, then by Ruprecht Eggenberg with 300 German soldiers, by Stjepan Grasswein, commander of the Slavonian Krajina, with 400 horsemen, by Petar Erdődy with 500 Žumberak Uskoks, by Melchior Rödern with 500 Silesian horsemen armed with firearms, by Adam Rauber of Weineck with 200 archebusiers, by Krštofor Obrutschan with 100 soldiers, by Stjepan Tahy with 80 hussars, by Martin Pietschnik from Altenhof with 100 soldiers, by Georg Sigismund Paradeiser, commanding 160 musketeers from Karlovac, Carinthia and Kranjska, by Ferdinand Weidner with 100 foot soldiers, and by Count Montecuccoli with 100 horsemen. In addition, the following Croatian captains were present with their armies: Ivan Draskovic, Benedict Thuroczy, Franjo Orehovački, Vuk of Druškovca and Count Stjepan X Blagajski (d. 1598). In all, such Croatian Slovenian German army, which came to the aid of the besieged Croatian town, gathered about 5,000–6,000 fighters, with more than two thirds of them being Croatian. On 22 June, between eleven and twelve o'clock, Erdődy and Auersperg's forces attacked Ottoman positions with Erdődy's army in front, consisting such an army of Croatian Hussars and infantry. The first assault was repulsed by the Ottoman cavalry. Then the soldiers of Colonel Auersperg joined the attack, followed by Eggenberg's and other commanders' troops, forcing the Ottomans to retreat towards the Kupa River. The army of Hasan Pasha was driven into a corner between the rivers Odra and the Kupa, with the bridge across the Kupa being taken by soldiers from Karlovac. Christian army losses were light; a report from Andreas von Auersperg submitted to Archduke Ernest on 24 June 1593 mentions only 40–50 casualties among his men. Blaž Đurak, commander of the Sisak garrison, was awarded by the Croatian Parliament for his contribution to the victory. Ban Tamás Erdődy wished to take advantage of the victory and to take Petrinja, where the remnants of the Ottoman army had fled to. However, Colonel General Eggenberg considered that there was not enough food supply for their army and the attack on Petrinja was halted. The war extended through the reign of Mehmed III (1595–1603) and into that of Ahmed I (1603–1617). During that war, the Ottomans managed to take Sisak. On 24 August 1593, the Ottomans took advantage of the absence of a large army nearby Sisak, which was defended by 100 soldiers only. With strong cannon fire they managed to break through the walls, and on 30 August the fortress surrendered. On 10 September 1593, Sisak was captured by an Ottoman army under the command of Mehmed Pasha, Beglerbeg of Rumelia. On 11 August 1594, the Ottoman garrison fled and set the fortress on fire. Inner Austria, with the duchies of Styria, Carinthia, and Carniola, remained free from Ottoman control. Croatia was also able to maintain its independence from further Ottoman incursions and made some territorial gains following the peace treaty, such as Petrinja, Moslavina, and Čazma. It is also important to point out that after this first major Ottoman defeat in northwestern Balkans, the Orthodox Christian subjects of the empire, particularly Serbs and Vlachs (who had been loyal and military useful until then) began to lose faith in their Muslim masters, and began passing slowly over to the Habsburg side, both by emigrating from Ottoman controlled lands to those of the Habsburgs, and even by revolting against the Ottomans in their own territory (Uprising in Banat).

Мұра

Бұл шайқас Хорватия аумағында болғандықтан және христиан қорғаушыларының басым бөлігі хорват әскерлерінен тұрғандықтан, жеңіс Хорватия тарихнамасында үлкен рөл атқарды. 1993 жылы Хорватия үкіметі "Сисақтағы жеңіс" деген атаумен ескерткіш марка шығарды. Загреб соборының кішкентай қоңырауы күн сайын сағат 14:00-де шайқасты еске түсіру үшін соғылады, себебі Сисак бекінісінің көп бөлігін қаржыландырған Загреб епискобы болды. Жақын орналасқан Карниола және Штириядан келген жауынгерлер қорғаушыларға көмек көрсеткендіктен, бұл шайқас словен дәстүрінің де бір бөлігі болып табылады. 1993 жылдың 22 маусымында Словения Республикасы Сисак шайқасының 400 жылдығына арналған үш ескерткіш монета және пошта маркасын шығарды. 1943 жылға дейін Люблянадағы католик шіркеуінде жыл сайын еске алу шарасы өткізіліп, дін қызметкері шайқас күні Хасан-паша киген плащты киеді.