Джон Чилембве: Малави тәуелсіздігінің күрескері

Кіріспе

Малавиде тәуелсіздік күресінің желі басшысы (1871–1915)

Джон Нколого Чилембве (1871 жылдың маусымы – 1915 жылдың 3 ақпаны) – баптист пасторы, педагог және революционер. АҚШ-та дін қызметкері болып білім алғаннан кейін 1901 жылы Ньясалендке оралды. Ол Ньясалендте (Малави) колониализмге қарсы күрестің ерте кезеңіндегі маңызды тұлға болды. Еуропалықтарға тиесілі плантациялардағы ауыл шаруашылығы жұмысында еңбек ететін африкалықтарға жасалған қатыгездікке және колониялық үкіметтің африкалықтардың әлеуметтік және саяси дамуын қолдамауына қарсы шықты. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай Чилембве колониалдық билікке қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Бүгінде Чилембве кейбір африкалық елдерде тәуелсіздік батыры ретінде құрметтеледі, ал Малавиде жыл сайын 15 қаңтарда Джон Чилембве күні тойланады.

Ерте өмір

Джон Чилембвенің тегі мен тууы туралы мәліметтер шектеулі. 1914 жылғы американдық жарияламада Джон Чилембве 1871 жылғы маусымда Ниасаленд болып кейіннен аталған аймақтың оңтүстігіндегі Чирадзулу ауданының Сангано елді мекенінде дүниеге келгені айтылған. Джозеф Бут Чилембвенің әкесі Яо тайпасынан, ал анасы Манганджа тайпасының соғыста тұтқынға түскен құлы болғанын да мәлімдеді. Бұл мәліметтер сол кездегі болған; 1990 жылдары Джон Чилембвенің немересі Чилембвенің әкесі Каундама деп аталған болуы мүмкін екенін, ол Яо тайпасының Маганджа аумағына енуі кезінде Мангочи төбесіне қоныстанғандардың бірі болғанын, ал анасы Нянгу деп аталған болуы мүмкін екенін айтты: оның христиан дініне ену алдындағы есімі Нколого болған. Дегенмен, басқа да, соңғы кезде пайда болған деректерде ата-аналарының есімдері әртүрлі көрсетілген. Чилембве 1890 жылдардан бастап Шотландия шіркеуінің миссиясына қатысқан.

Джозеф Буттың ықпалы

1892 жылы ол радикалды және тәуелсіз ойлы миссионер Джозеф Буттың үй қызметшісі болды. Бут 1892 жылы Африкаға баптист ретінде келіп, Блантайр маңында Замбези өндірістік миссиясын құрды. Бут шотландтық пресвитериандық миссионерлердің африкалықтарды толыққанды шіркеу мүшелері ретінде қабылдауға көрсеткен тартыншалығына сын көзбен қарады, содан кейін Ньясалендте тағы жеті тәуелсіз миссия құрды, олар Замбези өндірістік миссиясы сияқты барлық құлшынып ғибадат етушілердің теңдігіне баса назар аударды. Буттың үйі мен миссиясында, ол Бутпен тығыз байланыста болғандықтан, Чилембве Буттың радикалды діни идеяларымен және теңдік сезімімен танысты. Бут 1897 жылы Чилембвемен бірге Ньясалендтен кетті; ол 1899 жылы Ньясалендке жалғыз оралды, бірақ 1902 жылы мұражайлық түрде кетіп қалды, бірақ Чилембвемен хат алысуын жалғастырды. 1906 жылдан кейін Бут Мыңжылдықтар іліміне күшті ықпал етті, бірақ 1902 жылдан кейін ол Чилембвеге қаншалықты әсер еткені немесе оны мыңжылдық сенімдеріне баулығандығы күмәнді, алайда Бут кейіннен Чарльз Тейз Расселдің «Күзет мұнарасы» жақтастарының алғашқы жетекшісі Эллиот Кенан Камванаға зор әсер етті.

АҚШ-тағы білім беру және Америка мен Африкадағы тәуелсіз шіркеулермен қарым-қатынастар

1897 жылы Бут пен Чилембве бірге Америка Құрама Штаттарына сапар шекті. Екеуінің Америка Құрама Штаттарында бірге саяхаттағанда кездескен қиындықтарына байланысты Бут Чилембвені Ұлттық баптист конвенциясының шетелдік миссиялар хатшысы, пастор Льюис Г. Гордонмен таныстырды. Ол Чилембвеге Вирджиния теологиялық семинариясы мен колледжіне (қазіргі Вирджиния университеті, Линчбург қаласында) оқуға баруына көмектесті, онда ол, әрине, афроамерикандық тарихты оқыды. Семинарияның директоры – тәуелсіздікке ұмтылған негр Грегори Хейс болды. Чилембве екеуі де негрлерге қарсы заманауи дискриминацияны бастан өткерді және Джон Браун, Букер Т. Вашингтон, Фредерик Дуглас сияқты радикалды американдық афроамерикандық идеялармен және олардың еңбектерімен танысты. 1899 жылы ол Линчбургте баптист пасторы болып тағайындалды. 1900 жылы Линчбургте оқуын аяқтағаннан кейін, ол шетелдік миссиялар кеңесінің қолдауымен және Ұлттық баптист конвенциясының қаржылық көмегімен 1900 жылы Ниасалендке оралды. Ниасалендке оралғаннан кейінгі алғашқы 12 жыл бойы Чилембве африкалықтардың өзін-өзі құрметтеуіне және білім, қажырлы еңбек және жеке жауапкершілік арқылы өркендеуіне шақырып, Букер Т. Вашингтонның ұстанымдарын қолдады. Оның қызметі бастапқыда ақ протестант миссионерлерімен қолдауға ие болды, бірақ католик миссияларымен қарым-қатынасы одан бетер болды. 1912 жылдан кейін Чилембве жергілікті тәуелсіз африкалық шіркеулермен, оның ішінде жетінші күндік баптистер және Мәсіх шіркеулерімен байланысын күшейтті, мақсаты – осы африкалық шіркеулердің бірін немесе барлығын оның жеке миссиялық шіркеуімен біріктіру болды. Чилембве шіркеуінің бір бөлігі бұрын «Күзет мұнарасы» қозғалысының жақтастары болған және ол Эллиот Камванамен байланыста болды. Бірақ, Линдендерден басқа көптеген авторлар «Күзет мұнарасының» мыңжылдық сенімдерінің оған тигізген әсерін азайтады. Көтеріліс жасады деп айыпталып, өлім жазасына кесілген немесе ұзақ мерзімге түрмеге жабылғандардың көп бөлігі Чилембве шіркеуінің мүшелері болды, бірақ Зомбадағы Мәсіх шіркеуінің де бірнеше мүшелері кінәлі деп танылды.

In 1897 Booth and Chilembwe traveled together to the United States. Because of the difficulties the two encountered when traveling together in the United States, Booth introduced Chilembwe to the Reverend Lewis G Gordon, Foreign Missions Secretary of the National Baptist Convention, who arranged for the latter to attend the Virginia Theological Seminary and College (now Virginia University of Lynchburg), a small Baptist institution at Lynchburg, Virginia where he almost certainly studied African American history. The principal was a militantly independent Negro, Gregory Hayes, and Chilembwe both experienced the contemporary prejudice against negroes and was exposed to radical American Negro ideas and the works of John Brown, Booker T. Washington, Frederick Douglass and others. He was ordained as a Baptist minister at Lynchburg in 1899. After completing his studies at Lynchburg in 1900, he returned to Nyasaland in 1900 with the blessing of the Foreign Missions Board and financial assistance from the National Baptist Convention. For the first 12 years of his ministry after his return to Nyasaland, Chilembwe encouraged African self respect and advancement through education, hard work and personal responsibility, as advocated by Booker T. Washington, His activities were initially supported by white Protestant missionaries, although his relations with Catholic missions were less friendly. After 1912, Chilembwe developed closer contacts with local independent African churches, including Seventh Day Baptist and Churches of Christ congregations, with the aim of uniting some or all of these African churches with his own mission church at the centre. Some of Chilembwe's congregation had formerly been Watchtower followers and he maintained contact with Elliot Kamwana, but the influence of Watchtower's millennial beliefs on him is minimised by most authors except the Lindens. Although the vast majority of those found guilty of rebellion and sentenced to death or to long terms of imprisonment were members of Chilembwe's church, a few other members of the Churches of Christ in Zomba were also found guilty.

Ньясалендке оралу және миссионерлік жұмыс

1900 жылы Чилембве Ньясалендке қайтып оралды, өз сөздерімен айтқанда, "өзінің қараңғы халқының арасында еңбек етуге". Американың Ұлттық баптистік конвенциясы, Inc. қаржылық қолдау көрсетті, ол 1906 жылға дейін екі американдық баптист көмекшісін ұсынды, және Чилембве Чираджулу ауданында өзінің Провиденс индустриялық миссиясын (ПИМ) құрды. Миссияның алғашқы онжылдығында американдық демеушілерінен түсетін үнемі шағын қайырымдылықтардың көмегімен баяу дамыды, және Чилембве бірнеше мектеп ашты, 1912 жылға қарай онда 1000 оқушы мен 800 ересек студент оқыды. Ол қауымға еңбекқорлық, өзіне деген құрмет және өзін-өзі қолдау құндылықтарын уағыздады, және 1905 жылдың өзінде шіркеудегі лауазымын пайдаланып протектораттағы африкалықтардың жағдайын айыптағанмен, бастапқыда үкіметтің қиындық тудыруы мүмкін екендігі ойылын тудыратын нақты сыннан сақтанды. Алайда, 1912 немесе 1913 жылдары Чилембве саяси жағынан белсендірек болды және Шир таулы аймағындағы африкалықтардың жер құқығы мен ондағы жұмысшылардың жағдайын, әсіресе А. Л. Брюс иеліктерінде ашық сынады. Сондай-ақ, Чилембве мыңжылдық ілімді уағыздады деп айтылады, және бұл оның 1915 жылы қарулы көтеріліс бастау туралы шешіміне әсер еткен болуы мүмкін. Чилембве не уағыздағаны туралы тікелей дәлелдер өте аз, бірақ Ньясалендтегі алғашқы онжылдығында оның негізгі хабары христиандық пен еңбек арқылы африкалықтардың өркендеуі болды. Оның мыңжылдық көзқарастарын көрсететін дәлелдер 1914 жылдан бастап пайда болды, ол көптеген жаңа шіркеу мүшелерін баптисттік практикаға сәйкес, алдымен оқытусыз шомылдыру рәсімінен өткізді. Алайда бұл дәлелдер күмәнді, және Чилембведің қызметі еуропалықтар бақылауындағы православиелік, баптистік, методистік немесе басқа да конфессиялардан бөлініп шыққан африкалық шіркеулердің эфиопиялық қозғалысымен байланысты, олар көбінесе афроамерикандықтардың қолдауына ие болды, одан гөрі жетінші күн адвентистері сияқты ашық мыңжылдық топтардың ықпалында болған жоқ.

In 1900 Chilembwe returned to Nyasaland, in his own words, "to labour amongst his benighted race". Backed financially by the National Baptist Convention of America, Inc., which also provided two American Baptist helpers until 1906, Chilembwe started his Providence Industrial Mission (P. I. M.) in Chiradzulu district. In its first decade, the mission developed slowly, assisted by regular small donations from his American backers, and Chilembwe founded several schools, which by 1912 had 1,000 pupils and 800 adult students. He preached the values of hard work, self respect and self help to his congregation and, although as early as 1905 he used his church position to deplore the condition of Africans in the protectorate, he initially avoided specific criticism of the government that might be thought subversive. However, by 1912 or 1913, Chilembwe had become more politically militant and openly voiced criticism over the state of African land rights in the Shire Highlands and of the conditions of labour tenants there, particularly on the A. L. Bruce Estates. It has also been claimed that Chilembwe preached a form of Millenarianism and that this may have influenced his decision to initiate an armed uprising in 1915. There is very little direct evidence of what Chilembwe did preach although, at least in his first decade in Nyasaland, his main message was of African advancement through Christianity and hard work. The evidence that has been interpreted as showing his millenarian views is dated from 1914 onward, when he began baptizing many new church members without their first receiving instruction, as was normal Baptist practice. However this evidence is ambiguous, and Chilembwe's activities have been more closely related to the Ethiopian movement of African churches breaking away, often with black American backing, from the more orthodox but European controlled Presbyterian, Baptist, Methodist or other denominations, than being under the influence of overtly millenarian groups such as the Seventh day Adventists.

Колониялық наразылықтар

Шаир таулығы, протектораттың ең густо маманделген аймағында, еуропалық иеліктер шамамен 867 000 акр, немесе 350 000 гектардан астам жерді, яғни ең жақсы егістік жердің жартысын алып жатты. Иелік иелері еңбек ақысын енгізген кезде, жергілікті африкалықтардың салыстырмалы түрде аз бөлігі қалды, олар дәстүрлі құқық бойынша қауымдық жерді (кейде тығыз қоныстанған) пайдалануға немесе көшіп-қонушы жұмысшылар болуға құқық беретін Корольдік жерге қоныстанғанды жөн көрді. Бірақ, үлкен жер көлеміне ие болған, бірақ жұмыс күші шектеулі плантаторлар Мозамбиктен келгендерді (қауымдық жерді пайдалануға құқығы жоқ) Ньясаленд африкалықтары қабылдамайтын шарттармен жұмысқа тарта алатын. Бұл адамдар "Ангуру" деп аталды – еуропалықтардың Мозамбиктен шыққан, бірақ Ньясалендке көшіп келген, көбінесе макуа тілдерінің бірінде, әсіресе ломве тілінде сөйлейтін, өздерінің туған жерлерін әртүрлі атаулармен атаған түрлі халықтарды сипаттау үшін қолданатын ыңғайлы, бірақ осыратылған термин. Олар 1899 жылдан бастап, қатал жаңа еңбек кодексі енгізілгеннен кейін, және әсіресе 1912 және 1913 жылдары Мозамбикте ашаршылық болғаннан кейін Мозамбиктен көптеп кетуге мәжбүр болды. 1912 жылы Колониялық кеңсе олардың еңбекақысы "Африканың ешбір қоныстанған бөлігінде бұрын-соңды тіркелмегендей төмен" екенін айтты. Көтерілістен кейін сотталғандардың көптегені "Ангуру" деп танылды. "Ангуру" жалдаған иеліктердегі жағдай әдетте нашар болды, ал иеліктерде де, Корольдік жерлерде де африкалықтар 1912 жылы азық-түлік тапшылығына қарамастан, үй салығының өсуіне ұшырады. Чилембведің Провиденс индустриалдық миссиясы Дэвид Ливингстонның күйеуінің құрметіне аталған А. Л. Брюс Эстейтс Магомеро иелігінде орналасқан. 1906 жылдан бастап А. Л. Брюс Эстейтс Шир таулығына қолайлы, төзімді мақта сорттарын өсіре бастады. Мақта өсіру үшін ұзақ уақыт бойы қарқынды еңбек қажет болды, ал иелік басқарушысы Уильям Джервис Ливингстон (Дэвид Ливингстонның алыс туысы деп есептеледі) "тангата" деп аталатын көшіп-қонушы еңбекпен байланысты міндеттемелерді пайдаланып, Магомеро иелігінде бес немесе алты ай бойы 5000 жұмысшының болуын қамтамасыз етті. А. Л. Брюс Эстейтс операцияларын басқарған Александр Ливингстон Брюс Ливингстонға Брюс иеліктерінде миссионерлік жұмыс жүргізуге немесе мектептер ашуға рұқсат бермеуді бұйырды, бірақ компания жұмысшыларға тегін медициналық және ауруханалық көмек көрсетті. Александр Ливингстон Брюс білімді африкалықтардың отаршылдық қоғамда орын жоқ деп санады және олардың білім алуына қарсы болды. Ол Чилембвені білімді африкалық ретінде жек көретінін жазды, барлық африкалықтар басқаратын шіркеулерді агитация орталығы деп есептеді және оларды Магомеро иелігінде салуға тыйым салды. Бұл тыйым барлық миссияларға қатысты болғанымен, Чилембве миссиясы ең жақын жерде орналасқандықтан, африкалық агитацияның табиғи ошағына айналды, ал Чилембве Брюс иеліктеріндегі африкалық жалға алушылардың өкілі болды. Чилембве иелік жерлерінде шіркеулер салып, қарсыласуға ұйтқы болды, оларды Ливингстон басқаруға қарсы агитация орталығы деп есептегендіктен және олар иелік жеріне талап етуі мүмкін болғандықтан өртеп жіберді.

In the Shire Highlands, the most densely populated part of the protectorate, European estates occupied about 867,000 acres, or over 350,000 hectares, almost half of the best arable land. Relatively few local Africans remained on the estates when the owners introduced labour rents, preferring to settle on Crown Land where customary law entitled them to use (sometimes overcrowded) land belonging to the community, or to become migrant workers. However, planters with large areas of available land but limited labour could engage migrants from Mozambique (who had no right to use community lands) on terms that Nyasaland Africans found unacceptable. These were called "Anguru", a convenient term with derogatory implications employed by Europeans to describe a number of different peoples who originated in Mozambique but had migrated into Nyasaland, mostly those speaking one of the Makua languages, often the Lomwe language, who themselves used various names to refer to their places of origin. They left Mozambique in significant numbers from 1899 when a harsh new labour code was introduced, and especially in 1912 and 1913 after a Mozambique famine in 1912. In 1912, the Colonial Office described them as working for such low wages as were "a record for any settled part of Africa". Many of those convicted after the rising were identified as "Anguru". Conditions on the estates where the "Anguru" became tenants were generally poor, and Africans both on estates and Crown Lands were subjected to an increase in Hut tax in 1912, despite food shortages. Chilembwe's Providence Industrial Mission was situated in an area dominated by the Magomero estate of A. L. Bruce Estates, named after a son in law of David Livingstone. From 1906, A. L. Bruce Estates developed and started to plant a hardy variety of cotton suitable for the Shire Highlands. Cotton required intensive labour over a long growing period, and the estate manager William Jervis Livingstone (reputed to be a distant relative of David Livingstone) ensured that 5,000 workers were available on the Magomero estate throughout that five or six month period by exploiting the obligations of the migrant labour tenancy system called thangata. Alexander Livingstone Bruce, who controlled the A. L. Bruce Estates operations, instructed Livingstone
not to allow any mission work to be carried on or schools to be opened on the Bruce Estates, although the company provided free medical and hospital treatment for workers. Alexander Livingstone Bruce held the considered view that educated Africans had no place in colonial society and he opposed their education. He also recorded his personal dislike for Chilembwe as an educated African; he considered all African led churches were centres for agitation, and prohibited their being built on the Magomero estate. Although this prohibition applied to all missions, Chilembwe's mission was the closest; it became a natural focus for African agitation, and Chilembwe became the spokesman for African tenants on the Bruce Estates. Chilembwe provoked confrontation by erecting churches on estate land, which Livingstone burned down because he considered them as centres for agitation against the management and because they made potential claims on estate land.

Колониялық жүйеге қарсы әрекет

Чилембве Ливингстонның африкалықтардың қадір-қасиетін мойындаудан бас тартуына ашуланып, сондай-ақ отарлаушылар мен үкіметтің Ниасалендтегі пресвитериандық және басқа миссияларда білім алған, немесе кейбір жағдайларда шетелде жоғары білім алған африкалық "жаңа адамдарға" лайықты мүмкіндіктер мен саяси үн беруден бас тартуына наразы болды. Осы сияқты адамдардың бірқатары көтерілісте Чилембвенің серіктеріне айналды. П.И.М.-дегі алғашқы он жылы Чилембве үшін табысты болғанмен, өмірінің соңғы бес жылында ол миссиялық және жеке өмірінде көптеген қиындықтарға тап болды. Шамамен 1910 жылдан бастап, миссиялық шығындар өскен және американдық демеушілерінен келетін қаржы азайған кезде ол бірнеше қарызға батты. Астма шабуылы, қызының қазасы, көру қабілетінің және жалпы денсаулығының нашарлауы оның ашуын және көңілсіздігін күшейткен болуы мүмкін.

1915 жылғы көтерілістің тарихы

Жоғарыда келтірілген дереккөздер 1912 немесе 1913 жылдан кейін айтылған әлеуметтік және жеке мәселелердің тізбегі Чилембвенің Ньясаландтағы еуропалықтарға деген ашуын күшейтіп, оны бүлік және геноцид туралы ойларға жетелегенін көрсетеді. Дегенмен, олар Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын және салдарынан туған жағдайды, оның ойдан жоспарлауға, содан кейін іс-қимылға көшуіне, өз халқын азат етуді тағдыры деп сенгеніне ықпал еткен басты фактор деп санайды. Осы соғыс кезеңінде шамамен 19 000 Ньясаланд африкалықтары Корольдің Африкалық атқыш әскерінде қызмет етті, ал тағы 200 000-ға жуық адам түрлі мерзімдерге, көбінесе Танганьикадағы немістерге қарсы Шығыс Африка кампаниясында, жүкті тасуға мәжбүр болды. Олардың көптегені содан туған аурулардан қаза тапты. Немістердің Ньясаландқа басып кіруі және 1914 жылдың қыркүйегінде Каронгада болған шайқас Чилембвені «Ньясаланд Таймс» газетіне соғысқа қарсы ыстық хат жазуға итерді. Ол өз отандастарының біразының «қанағаттан тыс қан төккенін», ал басқаларының «өмір бойы мүгедек болып қалуын» және «өздеріне жат себеп үшін өлуге шақырылып жатқанын» жазды. Соғыс кезеңіндегі цензура хатты жариялауға рұқсат бермеді, ал 1914 жылдың желтоқсанына қарай Чилембве колониялық билік тарапынан күдікпен қарала бастады. Губернатор Чилембвені және оның бірнеше ізбасарларын елден шығарып жіберуге шешім қабылдады және көтеріліс басталғанға дейін бірнеше күн бұрын Маврикий үкіметінен депортацияланғандарды қабылдауды сұрады. Чилембвенің хатына цензура салғандықтан оның құпия жоспарларынан іс-қимылға көшуіне себеп болды деп есептеледі. Ол көтерілістің егжей-тегжейлі жоспарын жасауға кірісіп, Блантайр миссиясында немесе Шаир тауларындағы және Нчеу ауданындағы тәуелсіз, сепаратистік африкалық шіркеулердің мектептерінде білім алған африкалықтардың шағын тобын басшылары ретінде жинады. 1914 жылдың желтоқсаны мен 1915 жылдың қаңтарында өткен бірнеше кездесуде Чилембве және оның жетекші ізбасарлары отаршылдық билікті құлатып, мүмкіндігі болса, оны ауыстыруды мақсат етті. Алайда, ол өзінің депортациялану жоспары туралы білген болуы мүмкін, сондықтан көтеріліс күнін алға жылжытуға мәжбүр болды, бұл оның табысқа жететін мүмкіндігін азайтып, оны наразылықтың символдық актісіне айналдырды. Шаир таулы айманындағы көтеріліс күнін алға жылжытқан кезде Чилембве оны Нчеу ауданындағы жоспарланған көтеріліспен үйлестіре алмай, оның сәтсіз аяқталуына себеп болды. Нчеу ауданындағы сәтсіздікке Седьмой күн адвентистері мен «Құдайдың патшалығы» бағытындағы достардың көптеген өкілдерінің бейбітшілікке ұмтылысы да себеп болуы мүмкін.

The sources cited above agree that, after 1912 or 1913 the series of social and personal issues mentioned increased Chilembwe's bitterness toward Europeans in Nyasaland, and moved him towards thoughts of revolt and genocide. However, they treat the outbreak and effects of the First World War as the key factor in moving him from thought to planning to take action, which he believed it was his destiny to lead, for the deliverance of his people. In the course of this war, some 19,000 Nyasaland Africans served in the King's African Rifles, and up to 200,000 others were forced to be porters for varying periods, mostly in the East African Campaign against the Germans in Tanganyika, and disease caused many casualties among them. One of the earliest campaigns, a German invasion of Nyasaland and a battle at Karonga in September 1914 caused Chilembwe to write an impassioned letter against the war to the "Nyasaland Times" newspaper, saying that a number of his countrymen, "have already shed their blood", others were being "crippled for life" and "invited to die for a cause which is not theirs". The war time censor prevented publication of the letter, and by December 1914, Chilembwe was regarded with suspicion by the colonial authorities. The Governor decided to deport Chilembwe and some of his followers, and approached the Mauritius government asking them to accept the deportees a few days before the rising started. The censoring of Chilembwe's letter appears to be the trigger moving him from conspiracy to action. He began the detailed organisation for a rebellion, gathering together a small group of Africans, educated either at the Blantyre Mission or the schools of the independent, separatist African churches in the Shire Highlands and Ncheu District, as his lieutenants. In a series of meetings held in December 1914 and early January 1915, Chilembwe and his leading followers aimed at overturning colonial rule and supplanting it, if possible. However, it is possible that he learnt of his intended deportation, and was forced to bring forward the date of his revolt, making the prospects of its success more unlikely, and turning it into a symbolic gesture of protest. When he brought forward the date of the Shire Highlands rising, Chilembwe was unable to ensure that it could still be coordinated with the planned rising in the Ntcheu District, which was therefore largely abortive. The failure in Ncheu District may also relate to the pacifism of many Seventh Day Baptist and Watchtower followers who were expected to rise there.

1915 жылғы көтерілістер мен өлім

Көтерілістің мақсаттары әлі күнге дейін белгісіз, себебі Чилембве мен оның көптеген жетекші жақтастары қаза тапты, сондай-ақ көптеген құжаттар 1919 жылы өртеніп кетті. Дегенмен, "Африка африкалықтар үшін" деген тақырыпты пайдалану, оның таза діни емес, саяси мақсаттары болғанын көрсетеді. Чилембве өзінің көтерілісі мен Джон Браунның көтерілісі арасында ұқсастықтар бар екенін айтқан, және көтеріліс басталғанға дейін "соққы беріп, өлуге" дайын екенін білдірген. Алайда, бұл ақпарат тек 1915 жылы Ньясалендте болмаған Джордж Симеон Мвазе 17 жылдан кейін жазған естеліктеріне негізделген. Мвазе Чилембвенің "соққы беріп, өлуге" деген сөздерін бірнеше рет айтқанын мәлімдеген, бірақ бұл ақпарат басқа ешбір деректе кездеспейді және көтерілістің нақты барысымен қайшы келеді. Көтеріліс кезінде таңдалған көшбасшылардың бір бөлігі үйде қалды, ал көптеген жақтастары әскер келген кезде қашып кетті. Чилембвенің жоспарының бірінші бөлігі – 1915 жылдың 23-24 қаңтары аралығында Шир таулы аймағындағы еуропалық орталықтарға шабуыл жасап, қару-жарақ пен оқ-дәрі алу болды. Екінші бөлігі – сол аймақтағы еуропалық иеліктерге бірдей уақытта шабуыл жасау еді. Чилембвенің шамамен 200 адамнан тұратын күшінің көп бөлігі Чираджулу мен Мланжедегі П.И.М. қауымдарынан жиналды, сондай-ақ Шир таулы аймағындағы басқа да тәуелсіз африкалық шіркеулерден де қолдау алды. Жоспардың үшінші бөлігінде Нчеу көтерілісінің күштері, жергілікті тәуелсіз жетінші күн адвентистеріне негізделіп, Чилембвемен қосылу үшін оңтүстікке қарай жылжуы тиіс болды. Ол еуропалық иеліктердегі наразы африкалықтардың, соғыста қаза тапқан сарбаздардың туыстарының және басқалардың көтеріліс күшейген сайын қосылатынына үміттенді. Чилембве сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қандай жоспары болғаны белгісіз; кейбіреулер оның символдық өлімге ұмтылғанын, ал басқалары Мозамбикке қашуды жоспарлағанын айтады. Жоспардың бірінші және үшінші бөліктері дерлік толығымен сәтсіз аяқталды: оның кейбір лейтенанттары шабуылдарын жүргізбеді, сондықтан аз ғана қару-жарақ алынды, Нчеу тобы оңтүстікке қарай жылжуға үлкермеді және көтеріліске жаппай қолдау болмады. Еуропалық иеліктерге жасалған шабуыл негізінен Брюс иелігіне жасалды, онда Уильям Джервис Ливингстон өлтіріліп, басы кесілді, ал тағы екі еуропалық қызметкер қаза тапты. Көтерілісшілер үш африкалық адамды өлтірді; еуропалық миссияға от қойылды, миссионер ауыр жарақат алды, ал өрттен бір қыз қайтыс болды. Бұл қызды қоспағанда, өлгендер мен жарақат алғандардың барлығы ер адамдар болды, өйткені Чилембве әйелдерге зиян келтірмеуді бұйырған еді. 24 қаңтарда, жексенбі күні, Чилембве П.И.М. шіркеуінде Ливингстонның басы тіктеп қойылған қызмет өткізді. Алайда, 26 қаңтарда ол көтеріліс жергілікті қолдау таба алмағанын түсінді. Оны тұтқындауға жасалған әрекеттерден қашып, Мозамбикке қашуға тырысқаннан кейін, 3 ақпанда askari әскери патрулі оны іздеп тауып, өлтірді. Чилембвенің денесін тексерген көмекші судья үкіметтік тергеуге оның "қою көк пальто, түрлі-түсті жейде және жейдесінің үстіне жолақты пижама жакеті, сондай-ақ сұр фланель шалбары кигенін" хабарлады. Денесімен бірге көз айнек, пинце-нез және қара аяқ киімдер табылды. Мозамбик шекарасындағы патрульдер оны іздеп тапқан кезде де Чилембве өзін "әдепті адам" ретінде көрсетуді жалғастырды.

The aims of the rising remain unclear, partly because Chilembwe and many of his leading supporters were killed, and also because many documents were destroyed in a fire in 1919. However, use of the theme of "Africa for the Africans" suggests a political motive rather than a purely millennial religious one. Chilembwe is said to have drawn parallels between his rising and that of John Brown, and stated his wish to "strike a blow and die" immediately before the rising started. However, this is based solely on what George Simeon Mwase, who was absent from Nyasaland in 1915, wrote 17 years after the event. Mwase claimed the phrase, " strike a blow and die " was said by Chilembwe several times, but it is not recorded elsewhere, and it conflicts with the actual course of the uprising, during which several of the chosen leaders stayed home and many followers fled once troops appeared. The first part of Chilembwe's plan was to attack European centres in the Shire Highlands on the night between 23 and 24 January 1915 to obtain arms and ammunition, and the second was to attack European estates in the same area simultaneously. Most of Chilembwe's force of about 200 men were from his P. I. M. congregations in Chiradzulu and Mlanje, with some support from other independent African churches in the Shire Highlands. In the third part of the plan, the forces of the Ncheu revolt based on the local independent Seventh Day Baptists would move south to link up with Chilembwe. He hoped that discontented Africans on European estates, relatives of soldiers killed in the war and others would join as the rising progressed. It is uncertain if Chilembwe had definite plans in the event of failure; some suggest he intended to seek a symbolic death, others that he planned to escape to Mozambique. The first and third parts of the plan failed almost completely: some of his lieutenants did not carry out their attacks, so few arms were obtained, the Ncheu group had failed to form and move south, and there was no mass support for the rising. The attack on European estates was largely one on the Bruce estates, where William Jervis Livingstone was killed and beheaded and two other European employees killed. Three African men were also killed by the rebels; a European run mission was set on fire, a missionary was severely wounded and a girl died in the fire. Apart from this girl, all the dead and injured were men, as Chilembwe had ordered that women should not be harmed. On 24 January, which was a Sunday, Chilembwe conducted a service in the P. I. M. church with Livingstone's impaled head prominently displayed. However, by 26 January he realised that the uprising had failed to gain local support. After avoiding attempts to capture him and apparently trying to escape into Mozambique, he was tracked down and killed by an askari military patrol on 3 February. An assistant magistrate that had inspected Chilembwe's body informed the government inquiry that he had been "wearing a dark blue coat, a coloured shirt and a striped pyjama jacket over the shirt and grey flannel trousers. With the body was brought in a pair of spectacles, a pair of pince nez and a pair of black boots". Even when being tracked down by patrols on the Mozambique border Chilembwe had continued to maintain his appearance as a "civilised gentleman".

Көтерілістің салдары

Чилембведің жетекші ізбасарларының көпшілігі және көтеріліске қатысқан басқа да бірқатар адамдар, көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін әскери жағдай режимінде жүргізілген шағын сот отырыстарынан кейін жазаланды. Қаза тапқандардың жалпы саны нақты емес, себебі Ньясаленд ерікті резервінің еуропалық мүшелері соттан тыс өлім жазаларын орындады. Үкімет сондай-ақ Чилембвенің Провиденс индустриалды миссиясын жапты. PIM 1926 жылға дейін жабық күйде болды, содан кейін бұрынғы студент Дэниел Шарп Малекебу басшылығымен қайта ашылды. Чилембве көтерілісін зерттеу комиссиясы құрылды және 1915 жылғы маусымдағы тыңдауларында еуропалық фермерлер миссионерлік қызметті айыптады, ал еуропалық миссионерлер Чилембве сияқты тәуелсіз африкалық шіркеулердің уағыздауы мен үйретуінің қауіптілігін баса көрсетті. Күәлік берген бірнеше африкалықтар егістіктердегі жұмысшыларға қатысты шағымдарын білдірді, бірақ олар көбінесе ескерілмеді. Ресми тергеу көтерілістің себептерін анықтауға тиіс болды және Чилембвені саяси және діни ілімдерін араластырғаны үшін, сондай-ақ А.Л. Брюс иеліктеріндегі қанағаттандырмас жағдайлар мен У.Ж. Ливингстоунның шамадан тыс қатал тәртібі үшін кінәлады. Тергеу көрсеткендей, А.Л. Брюс иеліктеріндегі жағдайлар заңсыз және қысымшылық болды, оның ішінде жұмысшыларға азын-аулақ жалақы төлеу немесе ақшасыз тауар түрінде төлеу, жалға алушылардан артық жұмыс талап ету немесе олардың атқарған жұмысын тіркемеу, жұмысшылар мен жалға алушыларды қамшымен ұру және соғу. Бұл бұзушылықтар 1915 жылы Комиссия сұраған Магомеро жұмысшылары мен жалға алушыларымен расталды. Ливингстон ғана осы қанағаттандырмас жағдайлар үшін кінәланды, ал А.Л. Брюс иеліктерінің резидент директоры Александр Ливингстон Брюс, ол иеліктің саясатын толық бақылап, білімді африкалықтардың отаршылдық қоғамда орны жоқ деп есептеді, жазадан құтылды. Еуропалықтар мен африкалықтар арасындағы дұрыс қарым-қатынас – қожайын мен қызметші деген түсінік отаршылдық қоғамның негізгі қағидасы болды, оған жер иелері жетекшілік етті. Бұл түсінік Чилембве мектептері мен өзін-өзі көмектестіру жобалары арқылы күресуге тырысқан нәрсе болуы мүмкін, және соңында оның зорлық-зомбылыққа жүгінуіне себеп болды, бірақ басқа да көзқарасқа да назар аударыңыз.

Most of Chilembwe's leading followers and some other participants in the rising were executed after summary trials under martial law shortly after it failed. The total number of those killed is unclear, because extrajudicial killings were carried out by European members of the Nyasaland Volunteer Reserve. The government also shut down Chilembwe's Providence Industrial Mission. The PIM remained inactive until 1926, when it reopened under the leadership of former student Daniel Sharpe Malekebu. A Commission of Enquiry into Chilembwe's uprising was appointed and, at its hearings in June 1915, the European planters blamed missionary activities while European missionaries emphasised the dangers of the teaching and preaching by independent African churches like those led by Chilembwe. Several Africans who gave evidence complained about the treatment of workers on estates, but were largely ignored. The official enquiry needed to find causes for the rising and it blamed Chilembwe for his mixture of political and religious teaching, but also the unsatisfactory conditions on the A L Bruce Estates and the unduly harsh regime of W. J. Livingstone. The enquiry heard that the conditions imposed on the A L Bruce Estates were illegal and oppressive, including paying workers poorly or in kind (not in cash), demanding excessive labour from tenants or not recording the work they did, and whipping and beating both workers and tenants. The abuses were confirmed by Magomero workers and tenants questioned by the Commission in 1915. Livingstone alone was blamed for these unsatisfactory conditions, and the resident director of the A L Bruce Estates, Alexander Livingstone Bruce, who had absolute control over estate policy and considered that educated Africans had no place in colonial society, escaped censure. The concept that the only appropriate relationship between Europeans and Africans was that of master and servant was at the heart of colonial society, led by the landowners. This concept may have been what Chilembwe aimed to fight against with his schools and self help schemes, and ultimately why he turned to violent action, although see also for an alternate viewpoint.

Ньясаленд тәуелсіздігі мен мұрасы

Ньясаленд 1964 жылы тәуелсіздік алып, Малави деген атау алды. Чилембведің суреті 1997 жылдан 2012 жылдың мамырына дейін барлық малавилік квача банкноттарының алдыңғы жағында бейнеленген; 500 квача банкноты әлі күнге дейін оның суретімен шығарылуда. 2016 жылдың желтоқсанынан бастап, жаңадан енгізілген 2000 квача банкнотында да оның суреті бар. Джон Чилембве күні Малавиде жыл сайын 15 қаңтарда тойланады. Джон Чилембвенің ірі мүсіні 2022 жылдың қыркүйегінде Лондонның Трафальгар алаңында ашылды.

Жеке өмір

Чилембвэдің Айда есімді әйелі болған. Олардың екі ұлы, Джон (Чарли деп лақап аталған) және Дональд белгісіз күндері дүниеге келді, сондай-ақ нәресте кезінде қайтыс болған Эмма деген қызы болды. Чилембвэ өлтірілгеннен кейін Ида 1918 жылғы тұмау эпидемиясында қайтыс болғанға дейін екі ұлын бағып-қадағалаған, одан кейін олар 1922 жылы қайтыс болған әжелерінің күтімінде болды. Соңынан, олар жетімдер ретінде Блантайр миссиясы мен үкіметке тапсырылды. Чарли мен Дональд әкесінің мұрасын жалғастыруға тырысты; Чарли өмірінің соңғы жылдарын 1971 жылы қайтыс болғанға дейін Блантайрда сыпырушы болып жұмыс істеді, ал Дональд жұмыс табуға қиналды және 1930 жылдары тарихи деректерден жоғалып кетті. Оның Америка Құрама Штаттарына немесе Оңтүстік Африкаға кеткен болуы мүмкін деп есептеледі.