Кіріспе

Солтүстік Норвегиядағы қала Киркенес (Kirkenes; ; ; ; ; Киркенес) – Норвегияның солтүстік-шығысындағы Финнмарк округінің Сор-Варенгер муниципалитетіне қарасты қала. Қала үлкен Варангерфьорденнің бұтасы – Бёкфьорден бойындағы жартыаралда орналасқан және Норвегия-Ресей шекарасынан бірнеше километр қашықтықта жатыр. Қаланың халқы (2018 жылы) 3 529 адамды құрайды. Киркенес қаласына жақын маңындағы Хессенг, Санднес және Бьорневатн елді мекендері де ескерілгенде, қалалық аймақтың жалпы саны шамамен 8 000 адамға жетеді. Киркенес Ресей шекарасына ең жақын норвегиялық қала болғанымен, оның солтүстігіндегі Вардё Норвегияның шығыс бөлігінде орналасқан.

Тарих

Киркенес айналасындағы аймақ 1826 жылға дейін, қазіргі шекара белгіленгенге дейін, Норвегия мен Ресейдің ортақ ауданы болды. Мұрыншаның бастапқы атауы Писелвнес ("Пис өзенінің төңірегі") еді, бірақ 1862 жылы Киркенес шіркеуі салынғаннан кейін Киркенес ("шіркеу төңірегі") деп өзгертілді. Киркенес 1998 жылға дейін ауыл болып келді, содан кейін қала мәртебесін алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Норвегияны нацистік Германия басып алған кезде, Киркенес неміс Кригсмаринесі мен Люфтваффенің Ягдгешвадер 5-і үшін көптеген базалардың бірі болды. Сонымен қатар, бұл аймақ Мурманск майданына жабдықтаудың негізгі базасы ретінде қызмет етті (Лапландия соғысын қараңыз). Мағлұматтарға сәйкес, Киркенес Еуропа қалаларының арасында әуе шабуылы дабылы мен шабуылдар саны бойынша Мальтадан кейін екінші орында тұрды, 1000-нан астам дабыл және 320 әуе шабуылы болды. Қала 1944 жылдың 25 қазанында Қызыл Армия тарапынан басылып алынды, сол кезде неміс Вермахты аймақтан шығарылып, қалған инфрақұрылымның көп бөлігін жойғаннан кейін қашып кетті. Соғыстан тек 13 үй ғана аман қалды. Қалаға жақын жерде партизандарға неміс оккупациясы туралы ақпарат жинауға көмектескен 11 еркіндік күрескеріне арналған ескерткіш орнатылған. 1943 жылдың жазында олардың әрекеттері анықталып, көптегендері Киркенеске жақын жердегі әскери тұтқын лагеріне жіберілді. Әскери сот шешімімен 11 адам өлім жазасына кесіліп, 1943 жылдың 18 тамызында ескерткіш орнының жанында өлімге жеткізілді. 1946 жылы жалпы қабір ашылғанда, ерлер ұрып-соғылып өлтірілгені анықталды. Сараптамадан және қоштасу рәсімінен кейін денелері туған жерлеріне қайтарылды.

Демография

Киркенес тұрғындарының көп бөлігі норвегиялық текті, ал аз бөлігі – саамдар. Басқалары Финляндиядан, олар квен халқының мүшелері немесе соңғы кезде келген фин иммигранттары. Сонымен қатар, шамамен 500 адам салыстырмалы түрде жақында Ресейден көшіп келген. 2015 жылдың бірнеше айында қала сириялық босқындар үшін шекарадан өту пункты болып қызмет етті, апта сайын жүздеген адам Ресейден (Мурманск және Никель арқылы) велосипедпен Норвегияға өтіп келді.

География

Киркенес Норвегияның солтүстік-шығыс бөлігінде, Ресей-Норвегия шекарасына жақын Баренц теңізіне қосылған кең шығанақ – Варангерфьорденнің тармағы Бокфьорденде орналасқан. Қала Арктикалық айнадан солтүстікке қарай шамамен орналасқан, нәтижесінде түн ортасында күн мен полярлық түн маусымға байланысты ұзаққа созылады. Киркенес 30-шы шығыс бойламының шығысында жатыр. Осының салдарынан, ол Еуропаның Азиямен шекарасының бірін белгілейтін Стамбулдан шығысқа қарай орналасқан. Норвегияның ең шығыс нүктесі және муниципалитеті Санкт-Петербургтен де шығысқа қарай орналасқан. Норвегияның көп бөлігінен айырмашылығы, Киркенес көршілес Финляндияның шығысында орналасқан. Сондықтан, Киркенестен тікелей батысқа саяхаттағанда уақыт белдеуі әдеттегідей кері емес, алға қарай өзгереді. Киркенестен (Ресейге) тікелей шығысқа қарай саяхаттағанда жазда уақыт белдеуі бір сағатқа, ал қыста екі сағатқа алға жылжиды. Ресей 2011 және 2014 жылдар арасында тұрақты жазғы уақытқа көшкен кезде, муниципалитеттің шығыс бөлігінен батыс Ресей аймақтарына қыста үш сағаттық айырмашылық болды. Киркенес уақыт белдеуін Испаниядағы Галисия сияқты, одан әлдеқайда батысқа орналасқан аймақтармен бөліседі, онда күн уақыты екі жарым сағатқа өзгеше. Оңтүстікке қарай саяхаттап, Øvre Pasvik ұлттық паркіне кіріп, үш елдің шекаралық нүктесіне (Muotkavaara) жете аласыз, онда үш уақыт белдеуі кездеседі. Әлемде осындай жерлер өте аз. Норвегия және Ресей заңдарына сәйкес, шекаралық белгіні айналып өтуге тыйым салынған, себебі Норвегия-Ресей шекарасынан өтуге болатын жалғыз заңды жол – Сторскогтағы шекаралық бақылау бекеті.

Климат

17 мамырдан 21 шілдеге дейін түн ортасында күн көрінеді. Сәйкесінше, 21 қарашадан 21 қаңтарға дейін полярлық түн созылады. Жағалауда орналасқандықтан, Киркенес Солтүстік Норвегия жағалауының батысынан қарағанда құрлықтық субарктикалық климатқа (Dfc) ие. Бұл батыстан Киркенеске жететін теңіз ауасының азаюымен байланысты. Ең жоғары температура 1972 жылғы шілдеде 32,7 °C (91 °F) және ең төменгі температура 1999 жылғы қаңтарда -41,8 °C (43 °F) тіркелді. 2000 жылдан кейін тіркелген ең төменгі температура 2003 жылғы ақпанда -32,7 °C (27 °F) болды. Өсімдік жамылғысы – солтүстік тайга, қарағай және қайың ормандары. Көктемдегі соңғы түнгі аяздың орташа күні 26 мамыр, ал күздегі алғашқы аяздың орташа күні 22 қыркүйек, нәтижесінде мұзсыз маусым 116 күнге созылады (Киркенес әуежайы, 1981-2010 жылдар аралығының орташа көрсеткіші). Киркенес әуежайы қаладан 5 км қашықтықта орналасқан және 1940 жылдан бері деректер тіркеліп келеді.

Экономика және туризм

Киркенес Норвегияның Ресеймен шекарасына жақын орналасқан, бұл фактор жергілікті экономикаға әсер етеді. Норвегия-Ресей ынтымақтастығын дамытуға бағытталған Норвегияның Баренц хатшылығы Киркенес қаласында орналасқан. 2010 жылы Норвегия мен Ресейдің сыртқы істер министрлері 9 000 норвегиялық және 45 000 ресейлік азаматтың ортақ шекара маңында бір-бірін зиярат етуіне қолайлы жағдай жасауға бағытталған келісімге қол қойды. Туристік тартымдылықтардың қатарында Норвегия-Ресей шекарасындағы соғыс және бейбітшілік тарихын көрсететін Гренселандмузееті (Шекаралық аймақ мұражайы), суретші Джон Савионың (1902–1938) саам өнері көрмелері, сондай-ақ аймақтағы кен өнеркәсібінің тарихы бар. Мұражайда шағын дүкен мен кафе жұмыс істейді. Әдетте, әр айдың соңғы бейсенбісінде қаланың орталық алаңында Ресей жәрмеңкесі өтеді, онда Мурманск қаласынан келген саудагерлер өз тауарын сатады. Мұнда матриошкалардан бастап, зығыр маталар мен қолөнер бұйымдарынан, орыс кристалы мен фарфор ыдыстарына дейін алуан түрлі тауарларды табуға болады. Киркенестен тыс, Хёйбуктмоенде Сёр-Варангер гарнизонының әскери базасы орналасқан. Осы базаға Ресей шекарасындағы алты шекаралық пост біріктірілген. Бұл база мен шекаралық посттардың мақсаты – заңсыз көшіп-қонушылармен және шекара арқылы жасалатын басқа да заңсыз әрекеттермен күресу. Ресми түрдегі жалғыз шекаралық өткізу пункті – Киркенестің оңтүстік-шығысында орналасқан Сторског. Киркенес қаласының орталық бөлігінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұрғындарды қорғау үшін салынған, үлкен Андерсгротта жер асты бункері орналасқан. Бункерге экскурсиялар ұйымдастырылады. 2017 жылы Киркенесте өткен мақтаныш шеруіне Ресейден де қатысушылар келді, олар Ресейдегі үкімет пен полиция тарапынан көрсетілген жауынгерлікке байланысты ЛГБТ іс-шараларына қатысуға батыл болмады. Сондай-ақ, шеруге Amnesty International және Норвегияның Хельсинки комитетінің өкілдері де қатысты. Киркенестің Солтүстік теңіз жолындағы орналасуы және климаттың өзгеруінің теңіз мұзына тигізетін әсері қаладағы порт және көлік инфрақұрылымын дамытуға қызығушылық тудырды, соның ішінде Қытайдың мемлекеттік кәсіпорындары да осы мәселеге ден қойып отыр. Аталған жобаларға қатысты Киркенес тұрғындарының пікірі әртүрлі.

Көлік

Киркенес – Хуртигрутен бағытының бір ұшы, ол күн сайын Норвегия жағалауымен Бергенге және кері бағытта жүреді. Киркенеске Киркенес әуежайы, Høybuktmoen қызмет көрсетеді. Осло, Вадсё, Вардё, Алта және Тромсё қалаларына тікелей рейстер бар. Еуропалық E6 тас жолының солтүстік нүктесі Киркенесте орналасқан. Еуропалық E105 тас жолының солтүстік аяқталуы қаланың оңтүстігіндегі Хессенгте. Киркенес – Киркенес-Бьёрневатн тарамдарының соңғы стансасы, бұл әлемдегі екінші ең солтүстік теміржол, ол Бьёрневатн кен орындарынан Киркенес портына темір кенін тасымалдау үшін қолданылады. Арктикалық теміржол жобасы Киркенесті солтүстік Финляндиямен байланыстыруды көздейді. Киркенес қаласы EV13 – Темір перде жолының бастапқы нүктесі болып табылады, бұл велосипед жолы, ол Суық соғыс кезеңінде капиталистік Батыс пен коммунистік Шығыс арасындағы тарихи шекара бойымен өтеді.

Дін

Киркенес қаласының басты шіркеуі – Киркенес шіркеуі, ол қаланың Хаганес аймағында орналасқан.