Кіріспе

Оңтүстік Малавидегі Шир жотасы – Шир өзенінің шығысында орналасқан Малавидің оңтүстігіндегі үстірт. Бұл маңызды ауыл шаруашылығы аймағы және елдің ең халық тығыздығы жоғары бөлігі.

География

Жоғарғы жазықтар шамамен 7250 шаршы шақырым аумақты қамтиды. Жазықтың биіктігі 600 метрден 1100 метрге дейін өзгереді, әртүрлі төбелер мен таулар одан да биікке көтеріледі. Ең биік нүктесі – 2087 метрлік Зомба тауы. Жоғарғы жазықтар батысы мен оңтүстігінде Африканың Рифт аңғарының жалғасы болып табылатын Шир өзенінің аңғарымен шектеледі. Фаломбе жазығы солтүстік-шығысқа қарай Чилу көліне қарай бірте-бірте еңкейеді және жоғарғы жазықтарды шығыстағы биік Муланже массивінен бөліп тұрады. Жоғарғы жазықтардан бастау алатын өзендер батысқа, оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай Шир өзеніне немесе солтүстік-шығысқа қарай Чилуа көлінің жабық алабына құйылады. Жоғарғы жазықтарда климат салқын, жауын-шашын мөлшері көп, және Оңтүстік Малави таулы орман-дала мозаикасын құрайтын ерекше орман, орманды және шөптесін алқаптарға мекендейді. Жазықтың ең солтүстік бөлігінде шығысқа және батысқа қарай 40 шақырымға созылған Чиндузи, Монголове, Чаоне және Чикала төбелерінің тізбегі бар. Олардың оңтүстігіндегі Зомба үстірті орналасқан. Солтүстік төбелер сиенит және нефелин сиенитінен, ал Зомба үстірті сиенит және кварц сиенитінен тұрады, бұл таулы жерлердің көп бөлігін құрайтын кембрийге дейінгі ескі магмалық және метаморфтық тау жыныстарына енген. Орталық бөлігінде Чираджулу (1774 м), Ндиранде (1613 м), Соче (1533 м) және Мичиру (1474 м) сияқты көптеген төбелер мен таулар бар. Тийоло тауы жоғарғы жазықтың оңтүстік шетінде жатыр.

Адамдар

Яо халқы солтүстік таулы аймақтың басым халқы, ал орталық және оңтүстік аймақтарда чева халқы қоныстанған. Ломве халқы да таулы жерлерде өмір сүреді. Блантайр – таулы аймақтағы ең ірі қала. Зомба екінші ірі қала және 1975 жылға дейін Ниасаленд пен тәуелсіз Малавидің астанасы болды. Тийоло шай өндірісінің маңызды орталығы.

Тарих

Археологиялық деректерге сүйенсек, биік жерлер мыңдаған жылдар бойы қоныстанған. 19 ғасырдың ортасында Яо халқы Мозамбиктің солтүстік жағалауынан шығысқа қарай көшіп, биік таулы аймақтарда Малемия (Домати), Млумбе (Зомба), Кавинга (Чикала), Мпама (Чираджулу) және Капени мен Сомба (Блантайр округінде) басшылықтар құрды. Яо басшылары Мозамбиктегі Квелимане портындағы сауда орталығы болған піл сүйегі мен құл саудасына қатысты. Дэвид Ливингстонның екінші Замбези экспедициясының ынталандыруымен және көмегімен 1861 жылы Орталық Африкаға миссиялық университеттің епископы Чарльз Маккензи Зомбаға жақын Магомерода миссионерлік станция құрды. 1863 жылы Маккензи қайтыс болғаннан кейін миссия тоқтатылды. 19 ғасырдың соңында британдық миссиялар мен плантациялар көбейді, бұл биік таулы аймақтардағы британдық ықпалды кеңейтті. 1891 жылы Гарри Джонстон Британдық Орталық Африка протекторатының комиссары және бас консулы болып тағайындалды, бұл Замбези өзенінің солтүстігіндегі британдықтардың ықпал ету аймағындағы аумақтарды қамтыды. Джонстон штаб-пәтерін Зомбада құрып, 1891 мен 1895 жылдар арасында Яо басшыларын британдық билікке бағындырды, көбінесе күш қолданып. Джонстон құл саудасын тоқтатып, британдық миссионерлер мен қоныс аударушыларға биік таулы аймақтардың үлкен бөлігін иеленуге рұқсат берді. 1894 жылға қарай Джонстон бірнеше британдық қоныс аударушыларға, миссионерлерге және жеке компанияларға «талап ету куәліктерін» берді, оларға 3776 км² немесе биік таулы аймақтың жалпы аумағының жартысынан астамын еркін иелену құқығын берді. Жеке жерлерден басқа, Джонстон орман қорықтары мен африкалық сенімдік жерлерді қамтитын мемлекеттік және тәждік жерлерді құрды, олар колониялық мемлекеттің жергілікті халықтың дәстүрлі пайдалануы үшін иелігінде болды. Кейін мемлекеттік және сенімдік жерлер 99 жылға дейін жалға берілді, бұл олардың кейбіреулерін тиімді жекешелендіруге әкелді. Shire Highlands Railway Company 1903 және 1907 жылдар арасында Блантайрден Шир өзеніне құятын Руо өзеніне дейін темір жол салды. Кейіннен темір жол солтүстікке қарай Блантайрден Малавидің орталық бөлігіндегі Салимаға дейін, оңтүстікке қарай Чиромодан Порт-Геральдқа (қазіргі Нсанье) дейін 1908 жылы, ал Порт-Геральдтан 1914 жылы Замбези өзеніндегі Мозамбик портына дейін созылды. 19 ғасырдың соңынан бастап экспортқа темекі, мақта және кофе өсірілді. 1900 жылға қарай кофе өсірудің маңызы төмендеді, себебі құрғақшылық пен бразилиялық кофе өсірушілермен бәсекелестік болды. 1930 жылдары биік таулы аймақтарда, әсіресе климаты мен топырағы қолайлы Тийоло аймағында шай плантациялары құрылды. Шай биік таулы аймақта әлі де маңызды экономикалық дақыл болып табылады. Басқа маңызды дақылдарға тун майы, темекі, жержаңғақ және жүгері кіреді.