Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Малавидегі Шир жотасы – Шир өзенінің шығысында орналасқан Малавидің оңтүстігіндегі үстірт. Бұл маңызды ауыл шаруашылығы аймағы және елдің ең халық тығыздығы жоғары бөлігі.
Plateau in southern Malawi
The Shire Highlands are a plateau in southern Malawi, located east of the Shire River. It is a major agricultural area and the most densely populated part of the country.
География
Жоғарғы жазықтар шамамен 7250 шаршы шақырым аумақты қамтиды. Жазықтың биіктігі 600 метрден 1100 метрге дейін өзгереді, әртүрлі төбелер мен таулар одан да биікке көтеріледі. Ең биік нүктесі – 2087 метрлік Зомба тауы. Жоғарғы жазықтар батысы мен оңтүстігінде Африканың Рифт аңғарының жалғасы болып табылатын Шир өзенінің аңғарымен шектеледі. Фаломбе жазығы солтүстік-шығысқа қарай Чилу көліне қарай бірте-бірте еңкейеді және жоғарғы жазықтарды шығыстағы биік Муланже массивінен бөліп тұрады. Жоғарғы жазықтардан бастау алатын өзендер батысқа, оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай Шир өзеніне немесе солтүстік-шығысқа қарай Чилуа көлінің жабық алабына құйылады. Жоғарғы жазықтарда климат салқын, жауын-шашын мөлшері көп, және Оңтүстік Малави таулы орман-дала мозаикасын құрайтын ерекше орман, орманды және шөптесін алқаптарға мекендейді. Жазықтың ең солтүстік бөлігінде шығысқа және батысқа қарай 40 шақырымға созылған Чиндузи, Монголове, Чаоне және Чикала төбелерінің тізбегі бар. Олардың оңтүстігіндегі Зомба үстірті орналасқан. Солтүстік төбелер сиенит және нефелин сиенитінен, ал Зомба үстірті сиенит және кварц сиенитінен тұрады, бұл таулы жерлердің көп бөлігін құрайтын кембрийге дейінгі ескі магмалық және метаморфтық тау жыныстарына енген. Орталық бөлігінде Чираджулу (1774 м), Ндиранде (1613 м), Соче (1533 м) және Мичиру (1474 м) сияқты көптеген төбелер мен таулар бар. Тийоло тауы жоғарғы жазықтың оңтүстік шетінде жатыр.
The highlands cover an area of roughly 7250 square kilometers. the plateau varies in elevation from 600 to 1100 meters, with various hills and mountains rising higher. The highest peak is Zomba Mountain at 2087 meters. The highlands are bounded on the west and south by the valley of the Shire River, an extension of the African Rift Valley. The Phalombe Plain slopes gently towards Lake Chilwa to the northeast, and separates the highlands from the taller Mulanje Massif to the east. Streams originating in the highlands drain west, south, and southeast towards the Shire River, or northeast into the closed basin of Lake Chilwa. The highlands have a cooler climate and more rainfall than the surrounding lowlands, and are home to distinct forests, woodlands, and grasslands that make up the South Malawi montane forest grassland mosaic. The northernmost portion of the plateau includes a line of hills – Chinduzi, Mongolowe, Chaone, and Chikala – that extend 40 km east and west. The taller Zomba Plateau south of them. The northern hills are made up of syenite and nepheline syenite, and the Zomba plateau is made up of syenite and quartz syenite, which intruded into the much older Precambrian igneous and metamorphic rocks that compose much of the highlands. The central portion includes numerous hills and mountains, including Chiradzulu (1774 m), Ndirande (1613 m), Soche (1533 m), and Michiru (1474 m). Thyolo Mountain lies at the southern end of the highlands.
Адамдар
Яо халқы солтүстік таулы аймақтың басым халқы, ал орталық және оңтүстік аймақтарда чева халқы қоныстанған. Ломве халқы да таулы жерлерде өмір сүреді. Блантайр – таулы аймақтағы ең ірі қала. Зомба екінші ірі қала және 1975 жылға дейін Ниасаленд пен тәуелсіз Малавидің астанасы болды. Тийоло шай өндірісінің маңызды орталығы.
Yao are the predominant people of the northern highlands, and Chewa people in the center and south. The Lomwe people also live in the highlands. Blantyre is the largest city in the highlands. Zomba is the second largest, and served as the capital of Nyasaland and independent Malawi until 1975. Thyolo is a center of tea production.
Тарих
Археологиялық деректерге сүйенсек, биік жерлер мыңдаған жылдар бойы қоныстанған. 19 ғасырдың ортасында Яо халқы Мозамбиктің солтүстік жағалауынан шығысқа қарай көшіп, биік таулы аймақтарда Малемия (Домати), Млумбе (Зомба), Кавинга (Чикала), Мпама (Чираджулу) және Капени мен Сомба (Блантайр округінде) басшылықтар құрды. Яо басшылары Мозамбиктегі Квелимане портындағы сауда орталығы болған піл сүйегі мен құл саудасына қатысты. Дэвид Ливингстонның екінші Замбези экспедициясының ынталандыруымен және көмегімен 1861 жылы Орталық Африкаға миссиялық университеттің епископы Чарльз Маккензи Зомбаға жақын Магомерода миссионерлік станция құрды. 1863 жылы Маккензи қайтыс болғаннан кейін миссия тоқтатылды. 19 ғасырдың соңында британдық миссиялар мен плантациялар көбейді, бұл биік таулы аймақтардағы британдық ықпалды кеңейтті. 1891 жылы Гарри Джонстон Британдық Орталық Африка протекторатының комиссары және бас консулы болып тағайындалды, бұл Замбези өзенінің солтүстігіндегі британдықтардың ықпал ету аймағындағы аумақтарды қамтыды. Джонстон штаб-пәтерін Зомбада құрып, 1891 мен 1895 жылдар арасында Яо басшыларын британдық билікке бағындырды, көбінесе күш қолданып. Джонстон құл саудасын тоқтатып, британдық миссионерлер мен қоныс аударушыларға биік таулы аймақтардың үлкен бөлігін иеленуге рұқсат берді. 1894 жылға қарай Джонстон бірнеше британдық қоныс аударушыларға, миссионерлерге және жеке компанияларға «талап ету куәліктерін» берді, оларға 3776 км² немесе биік таулы аймақтың жалпы аумағының жартысынан астамын еркін иелену құқығын берді. Жеке жерлерден басқа, Джонстон орман қорықтары мен африкалық сенімдік жерлерді қамтитын мемлекеттік және тәждік жерлерді құрды, олар колониялық мемлекеттің жергілікті халықтың дәстүрлі пайдалануы үшін иелігінде болды. Кейін мемлекеттік және сенімдік жерлер 99 жылға дейін жалға берілді, бұл олардың кейбіреулерін тиімді жекешелендіруге әкелді. Shire Highlands Railway Company 1903 және 1907 жылдар арасында Блантайрден Шир өзеніне құятын Руо өзеніне дейін темір жол салды. Кейіннен темір жол солтүстікке қарай Блантайрден Малавидің орталық бөлігіндегі Салимаға дейін, оңтүстікке қарай Чиромодан Порт-Геральдқа (қазіргі Нсанье) дейін 1908 жылы, ал Порт-Геральдтан 1914 жылы Замбези өзеніндегі Мозамбик портына дейін созылды. 19 ғасырдың соңынан бастап экспортқа темекі, мақта және кофе өсірілді. 1900 жылға қарай кофе өсірудің маңызы төмендеді, себебі құрғақшылық пен бразилиялық кофе өсірушілермен бәсекелестік болды. 1930 жылдары биік таулы аймақтарда, әсіресе климаты мен топырағы қолайлы Тийоло аймағында шай плантациялары құрылды. Шай биік таулы аймақта әлі де маңызды экономикалық дақыл болып табылады. Басқа маңызды дақылдарға тун майы, темекі, жержаңғақ және жүгері кіреді.
Archeological evidence shows the highlands have been populated for thousands of years. In the middle of the 19th century, Yao people migrated eastwards from the northern Mozambican coast, and established chiefdoms in the highlands – Malemia (Domasi), Mlumbe (Zomba), Kawinga (Chikala), Mpama (Chiradzulu), and Kapeni and Somba (in Blantyre District). The Yao chiefs were involved in the trade of ivory and slaves, centered on the Mozambican port of Quelimane. With encouragement and assistance from David Livingstone during his second Zambesi expedition, in 1861 Bishop Charles Mackenzie of the Universities' Mission to Central Africa set up a missionary station at Magomero, near Zomba in the highlands. After Mackenzie died in 1863, the mission was withdrawn. Later in the 19th century more British missions and plantations were established, expanding British influence in the highlands. In 1891 Harry Johnston was appointed Commissioner and Consul General to the British Central Africa Protectorate, the territories in the British sphere of influence north of the Zambezi River. Johnston set up a headquarters at Zomba, and between 1891 and 1895 subordinated the Yao chiefs to British rule, often by force. Johnston abolished the slave trade, and allowed British missionaries and settlers to lay claim to large tracts of the highlands. By 1894, Johnston had granted 'certificates of claim' to a handful of British settlers, missionaries, and private companies, granting them freehold property rights to 3776 km2, or over half the total area of the highlands. In addition to private lands, Johnston established public or crown lands that included forest reserves, and African trust lands, held by the colonial state for customary use by the native people. Public lands and trust lands were later opened up to leaseholds of up to 99 years, effectively privatizing some of them. The Shire Highlands Railway Company built a railway across the highlands between 1903 and 1907, from Blantyre in the highlands to the river port of Chiromo, on the Shire River where it meets the Ruo. The railway was later extended north from Blantyre to Salima in central Malawi, south from Chiromo to Port Herald (present day Nsanje) in 1908, and from Port Herald to the Mozambican river port of Chindio on the Zambezi River in 1914. From the late 19th century, tobacco, cotton, and coffee were grown for export. Coffee growing declined in importance by 1900, displaced by drought and competition with Brazilian coffee growers. Tea plantations were established in the highlands in the 1930s, first around Thyolo where the climate and soils were most favorable. Tea is still economically important in the highlands. Other important crops include tung oil, tobacco, peanuts (groundnuts), and maize (corn).