Сандардан туындаған префикстер

Кіріспе

Сандардан немесе басқа да сандардан туындаған префикстер – сандардан немесе кейде басқа сандардан алынған префикстер болып табылады. Ағылшын және көптеген басқа тілдерде олар көптеген сөздер қатарын жасау үшін қолданылады. Мысалы:

симплекс, дуплекс (бір уақытта бір бағытта, бір мезгілде екі бағытта байланыс)
моноцикл, велосипед, трицикл (бір доңғалақты, екі доңғалақты, үш доңғалақты көлік құралы)
диада, триада, тетрада (екі бөлік, үш бөлік, төрт бөлік)
бипед, төрт аяқты, гексапод (екі аяқты, төрт аяқты, алты аяқты жануар)
қыркүйек, қазан, қараша, желтоқсан (жетінші ай, сегізінші ай, тоғызыншы ай, он бірінші ай)
бинарлық, үштік, сегіздік, ондық, он алтылық (2-лік, 3-тік, 8-дік, 10-дық, 16-дық санау жүйесіндегі сандар)
жетпіс жасар, сексен жасар (70–79 жастағы адам, 80–89 жастағы адам)
жүз аяқты, мың аяқты (шамамен 100 аяқты немесе одан да көп аяқты бунақденелілердің топтары)

Еуропа тілдерінің көпшілігінде латын және грек тілдерінен алынған екі негізгі жүйе бар, олардың әрқайсысы бірнеше кіші жүйелерді қамтиды; сонымен қатар, санскрит маргиналды орынға ие. Әлемдік стандартты өлшемдер жүйесінде қолданылатын метрикалық префикстердің халықаралық жиынтығы да бар.

Оқиғалар

Сандық префикстер 19-шы, 20-шы және 21-ші ғасырлардағы жаңа сөздерде кездеседі, көбінесе технологиялық жаңалықтармен байланысты немесе олардың атаулары болып табылатын терминдерде, мысалы, гексадецимал және велосипед. Сондай-ақ, мерейтойларды еске алуға арналған медальдарда қолданылады, мысалы, жартылай ғасырлық (150 жыл), ғасырлық (100 жыл) немесе екі ғасырлық (200 жыл). Олар жүйелі атаулар сияқты жасалған сөздерде де кездеседі. Жүйелі атаулар грек тілінен алынған сандық префикстерді пайдаланады, бірақ бір ерекшелік бар – нона. Олар СИ жүйесінде өлшем бірліктерінің алдында қолданылады. СИ префиксін қараңыз. Олар компьютерлік деректердің өлшем бірліктерінің алдында да қолданылады. Бинарлық префикстерді қараңыз. Олар сандық сөздердің пайда болған тілдерінде және олардың туындыларында кездеседі. (Қатаң айтқанда, осы мысалдардың кейбіреуі шын мәнінде префикстер емес. Мысалы, мыңжылдық миллиден емес, mille латын түбірінен шыққан.) Роман тілдеріндегі грек және латын түбірлерінің ортақ болуы, осы сөздіктердің көптеген тілдерге (мысалы, ағылшын тіліне нормандық француз тілі арқылы) ауысуы және 19-шы және 20-шы ғасырлардағы жаңа сөздердің көптеген тілдерге қарызға алынуы нәтижесінде, көптеген тілдерде бірдей сандық префикстер кездеседі. Сандық префикстер тек толық сандарды көрсетумен шектелмейді. СИ префикстерінің кейбіреулері 10-ның теріс дәрежелерін көрсетеді, яғни көбейтудің орнына 10-ға бөлуді білдіреді. Көптеген қолданылатын сандық префикстер бөлшектерді көрсетеді. Техникалық емес сандық префикстері бар сөздер көбінесе дефиспен бөлінбейді. Бірақ бұл қатаң ереже емес, және кейбір ерекшеліктер бар (мысалы, төрттен бір палуба, төрттенбірпалубадан басқа). Дегенмен, техникалық сандық префикстерден тұратын сөздер үшін ешқандай ерекшелік жоқ. Жүйелі атаулар және СИ және бинарлық префикстері бар сөздер анықтама бойынша дефиспен бөлінбейді. Дегенмен, түсініктілік үшін сөздіктер сандық префикстерді дефиспен көрсетеді, осылайша префикстерді бірдей жазылатын сөздерден (мысалы, дуо және дуо) ажыратуға болады. Кейбір техникалық сандық префикстер сандарды білдіретін сөздерден шыққан емес. (Мысалы, мега сан сөзінен туындамаған.) Сол сияқты, кейбіреулері сандарды білдіретін сөздерден шыққан, бірақ олар сөз ойыны болып табылады. (Мысалы, пета пента сөзімен сөз ойыны. Толығырақ этимологиясын қараңыз.) Сандық префикстің түбір тілі, оның қосылған сөзінің түбір тілімен байланысты болуы міндетті емес. Сандық префикстерден тұратын кейбір сөздер гибридті болып табылады. Жүйелі атаулардың кейбір түрлерінде грек тілінен алынған сандық префикстерді пайдалану ережесінен басқа да ерекшеліктер бар. Мысалы, органикалық химияның IUPAC номенклатурасы грек тілінен алынған сандық префикстерді қолданады, 9 префиксінен (жоғарыда айтылғандай) және 1-ден 4-ке дейінгі префикстерден (мет, эт, проп және бут) басқа, олар сандар сөзінен алынбаған. Бұл префикстерді IUPAC ойлап тапты, оларды жаңа жүйеде сақтау үшін бірнеше қосылыстардың бұрыннан бар атауларынан алды: метан (метил арқылы, ол өз кезегінде грек сөзі шараптан), этан (Justus von Liebig 1834 жылы этилден жасаған), пропан (пропионнан, ол өз кезегінде про және грек сөзі майдан), және бутан (бутилден, ол өз кезегінде майдан, ол латын сөзінен майдан).

Numerical prefixes occur in 19th , 20th , and 21st century coinages, mainly the terms that are used in relation to or that are the names of technological innovations, such as hexadecimal and bicycle. Also used in medals that commemorate an anniversary, such as sesquicentennial (150 years), centennial (100 years), or bicentennial (200 years). They occur in constructed words such as systematic names. Systematic names use numerical prefixes derived from Greek, with one principal exception, nona They occur as prefixes to units of measure in the SI system. See SI prefix. They occur as prefixes to units of computer data. See binary prefixes. They occur in words in the same languages as the original number word, and their respective derivatives. (Strictly speaking, some of the common citations of these occurrences are not in fact occurrences of the prefixes. For example: millennium is not formed from milli , but is in fact derived from the same shared Latin root – mille.) Because of the common inheritance of Greek and Latin roots across the Romance languages, the import of much of that derived vocabulary into non Romance languages (such as into English via Norman French), and the borrowing of 19th and 20th century coinages into many languages, the same numerical prefixes occur in many languages. Numerical prefixes are not restricted to denoting integers. Some of the SI prefixes denote negative powers of 10, i. e. division by a multiple of 10 rather than multiplication by it. Several common use numerical prefixes denote vulgar fractions. Words containing non technical numerical prefixes are usually not hyphenated. This is not an absolute rule, however, and there are exceptions (for example: quarter deck occurs in addition to quarterdeck). There are no exceptions for words comprising technical numerical prefixes, though. Systematic names and words comprising SI prefixes and binary prefixes are not hyphenated, by definition. Nonetheless, for clarity, dictionaries list numerical prefixes in hyphenated form, to distinguish the prefixes from words with the same spellings (such as duo and duo). Several technical numerical prefixes are not derived from words for numbers. (mega is not derived from a number word, for example.) Similarly, some are only derived from words for numbers inasmuch as they are word play. (Peta is word play on penta , for example. See its etymology for details.) The root language of a numerical prefix need not be related to the root language of the word that it prefixes. Some words comprising numerical prefixes are hybrid words. In certain classes of systematic names, there are a few other exceptions to the rule of using Greek derived numerical prefixes. The IUPAC nomenclature of organic chemistry, for example, uses the numerical prefixes derived from Greek, except for the prefix for 9 (as mentioned) and the prefixes from 1 to 4 (meth , eth , prop , and but ), which are not derived from words for numbers. These prefixes were invented by the IUPAC, deriving them from the pre existing names for several compounds that it was intended to preserve in the new system: methane (via methyl, which is in turn from the Greek word for wine), ethane (from ethyl coined by Justus von Liebig in 1834), propane (from propionic, which is in turn from pro and the Greek word for fat), and butane (from butyl, which is in turn from butyric, which is in turn from the Latin word for butter).

Латындық таралу сериясы

бірлік, екілік, үштік, төрттік, бесдік, алтылық, жиырмалық, жүздік, ондық, жиырма жылдық, отыз жылдық, қырық жылдық, елу жылдық, алты жүз жылдық, жеті жүз жылдық, сексен жылдық, тоқсан жылдық, жүз жылдық, мың жылдық.