Кіріспе

Үнді сарбазы және азаттық күрескері (1827–1857)
үнді сарбазы

Мангал Пандей 1857 жылғы Үнді көтерілісінің басталуына дейін болған оқиғаларда маңызды рөл атқарған үнді сарбазы болды. Ол Британдық Шығыс Үндістан компаниясының 34-ші Бенгал тума әскері (БНИ) полкіндегі сепой (жаяу әскері) болды. 1984 жылы Үндістан үкіметі оның есімін еске алу үшін пошта маркасын шығарды. Оның өмірі мен іс-қимылдары бірнеше фильмдерде бейнеленген.

Ерте өмір

Мангал Пандей Балиа ауданындағы Нагва ауылында (қазіргі Уттар-Прадеш штаты) индус брахман отбасында дүниеге келген. Пандей 1849 жылы Бенгал армиясына қосылған. 1857 жылғы наурыз айында ол Бенгалдың 34-ші туысқандық жаяу әскерінің 5-ші взводындағы жеке сарбаз (сепой) болды.

Көтеріліс

1857 жылғы 29 наурызда түстен кейін Баракпорда орналасқан 34-ші Бенгал тума жергілікті жаяу әскерінің адъютанты лейтенант Баугқа полктің бірнеше адамының қатты толқығаны туралы хабарланды. Оның айтуынша, олардың бірі Мангал Пандей парад алаңындағы полк күзетшілерінің бөлмесі алдында жүріп-келіп, қолында зарядталған мылтықпен, адамдарды бүлікке шақырып, көзге түскен алғашқы еуропалықты атып өлтірумен қорқытып жатыр. Кейінгі тергеуде куәгерлер Пандейдің сепоилер арасындағы алаңдаушылыққа түсіп, есірткі бхангтан мас болғанын, қару-жарағын алып, британдық сарбаздардың жасағы кемеден түсіп жатқанын білгеннен кейін күзет ғимаратына жүгіргенін айтты. Бау бірден қаруланып, атымен майданға қарай шапты. Пандей 34-ші полк күзетшісінің алдында тұрған станоктық зеңбіректің артында тұрып, Бауға бағыттап, атып жіберді. Ол Баугты өткізіп алды, бірақ оқ оның жылқысының қабырғасын жарып, жылқы мен оның аттысын құлатты. Бау тез арада өзін босатып, бір пистолетін ұстап, Пандейге қарай жылжып, атып жіберді. Оқ тимеді. Бау қылышын суыруға үлкермей, Пандей оған талвар (ауыр үнді қылышы)пен шабуыл жасап, жақынға келгенде Баудың иығы мен мойнын кесіп, жерге құлатты. Содан кейін тағы бір сепуи, Шейх Палту, араласып, Пандейді ұстап қалуға тырысты. Баугтан бұрын парад алаңына Хьюсон есімді британдық сержант-майоры келді, оны үнділік наақ (корпорал) шақырған еді. Хьюсон Пандейді тұтқындауға күзет бөлімінің бас офицері Джемадар Ишвари Прасадқа бұйрық берді. Оған жауап ретінде Джемадар өзінің кіші офицерлерінің көмекке кеткенін және ол Пандейді жалғыз өзі ұстай алмайтынын айтты. Хьюсон Ишвари Прасадқа қару-жарақтарымен күзетке түсуді бұйырды. Сол кезде Бау алаңға шығып: "Ол қайда? Ол қайда?" - деп сұрады. Хьюсон жауап ретінде Бауға: "Өмірің үшін оңға қарай жүріңіз, мырза. Сепуи сізді атып тастайды!" - деп айғайлады. Сол сәтте Пандей оқ атты. Хьюсон Пандеймен соғысып жатқан лейтенант Бауға қарсы шабуыл жасады. Пандейге қарсы тұрғанда Хьюсонды Пандейдің мылтығынан келген соққы жерге құлатты. Атыс дыбысы казармадан басқа сепоилерді де шақырды, олар үнсіз көрермен болып қалды. Осы кезде Шейх Палту екі ағылшынды қорғауға тырысып, басқа сепоилерді өзіне көмектесуге шақырды. Сепоилер оған тас және аяқ киім лақтырып, Шейх Палту күзетшілерді Пандейді ұстауға көмектесуге шақырды, бірақ олар көтерілісшіні жібермесе, оны атып өлтіреміз деп қорқытты. Ол бір бағытта, ал Бау мен Хьюсон екінші бағытта артқа шегінді, күзетшілердің мылтықтарының саптарымен соққыға ұшырады. 34-ші БНИ-нің қару-жарағы (арсенал) қоңырауындағы дүрбелеңді көріп, Хирси күзетке жақындап, пистолетін тартып алып, Мангал Пандейді тұтқындап, өз міндеттерін орындауға бұйрық берді. Генерал бұйрыққа бағынбаған адамды атып өлтіремін деп қорқытты. Күзетшілер қақпаға түсіп, Хирсидің соңынан ілесіп, Пандейге қарай бет алды. Содан кейін Пандей мылтықтың тұмсығын кеудесіне қойып, аяғымен қағыштағын басып, оқ атты. Ол қанға батқан күйі құлап қалды, оның полк жакеті өртеніп кетті, бірақ өлімге алып келмеді.

Сот және өлім жазасы

Пандей бір аптадан соң қалпына келтіліп, сотқа тартылды. Одан қандай да бір заттың ықпалында болған-болмағаны туралы сұрағанда, ол өз еркімен бүлік шығарғанын және ешкім оны оған итермелемегенін қатаң түрде мәлімдеді. Квартал күзетінің үш сикх мүшесі, Джемадар Ишвари Прасад Пандейді қамаудан тыйым салғанын куәлік еткеннен кейін, ол Джемадар Ишвари Прасадпен бірге асылып өлім жазасына кесілді. Джемадар Ишвари Прасад 21 сәуірде жеке өлім жазасын атқарды.

Салдары

29 наурызда Баракпурда орналасқан 34-ші БНИ полкінің жеті (оннан) ротасы 6 мамырда үкіметтік тергеуден кейін ұжымдық жаза ретінде "намыссыз таратылды". Бұл шешім Калькуттада жеңілдік туралы петициялар қарастырылып болғаннан кейін алты аптадан соң қабылданды. Сепой Шейх Палту 29 наурыздағы іс-әрекеті үшін хавильдар (сержант) шеніне көтеріліп, Үндістанның Еңбегі үшін орденімен марапатталды, бірақ полктің көп бөлігі таратылғанға дейін Баракпур казармасының шалқап жатқан бөлігінде өлтірілді. Үндістан тарихшысы Сурендра Натх Сен 34-ші БНИ полкінің жақында жақсы көрсеткенін және тергеу комиссиясы төрт апта бұрын 19-шы БНИ полкіне қатысты Берхампурдағы тәртіпсіздіктермен байланысты ешқандай дәлел таба алмағанын айтады (қараңыз төменде). Дегенмен, Мангал Пандейдің әрекеттері және күзеттегі қарулы, қызметтегі сепойлардың шара қолданбауы британдық әскери билігін полк толығымен сенімсіз екеніне көндірді. Көрініп тұрғанындай, Пандей басқа сепойларды хабардар етуден бұрын әрекет еткен, бірақ полкте британдық офицерлерге деген жаман қарым-қатынас көптеген куәгерлерді бұйрықтарды орындаудың орнына, жай ғана бақылаушы болуға итермеледі.

Мотивация

Мангал Пандейдің мінез-құлқының жеке мотивациясы әлі де түсініксіз күйде қалды. Оқиға кезінде ол басқа сепоилерге: "шығыңдар, еуропалықтар келді" деп айқайлады; "осы патрондарды шайнағаннан кейін біз дінсіз болып қаламыз" және "Сендер мені осында жібердіңдер, неге менен ілесіп келмейсіңдер?" деді. Әскери сотта ол бханг пен опиум ішкенін, 29 наурыздағы әрекеттерін есінде жоқ екенін мәлімдеді. Баракпур оқиғасына дейін Бенгал армиясында алаңдаушылық пен сенімсіздік тудырған көптеген факторлар болды. Пандейдің патрондарға жасаған сілтемесі әдетте Бенгал армиясына сол жылы енгізілуге тиіс болған Энфилд P 53 мылтығында қолданылатын жаңа типтегі оқ-патронға байланыстырылады. Патронның жануар майымен майланғаны айтылды, көбінесе сиыр мен шошқа майынан, оларды индустар мен мұсылмандар жемейді (біріншісі индустар үшін қасиетті жануар, екіншісі мұсылмандар үшін жегіліксіз). Патрондарды қолдану алдында бір жағынан тістеу қажет еді. Кейбір полктердегі үнді әскерлері бұл британдықтардың олардың дінін жоқ ету мақсатындағы қасақана әрекеті деп ойлады. 34-ші Б.Н.И. полкінің полковнигі С. Уилер ынталы христиан уағыздаушысы ретінде танымал болды. 56-шы Б.Н.И. полкінің капитаны Уильям Холлидейдің әйелі Киелі кітапты урду және хинди тілдерінде басып, сепоилерге таратып, олардың британдықтардың оларды христиан дініне көшіруге ниеттенгеніне күдік тудырды. 19-шы Б.Н.И. полкінің маңыздылығы сол, ол 26 ақпанда жаңа патрондарды сынақтан өткізуге жауапты полк болды. Алайда, көтеріліске дейін оларға жаңа мылтықтар берілмеді, ал полк қоймасындағы патрондар бұрынғыдай майсыз болды. Патронға оралған қағаздың түсі өзгеше болғандықтан күдік туды. 26 ақпанда полк офицерлері патрондарды қабылдаудан бас тартты. Бұл ақпарат командир, полковник Уильям Митчеллге жеткізілді; ол сепоилерге олар бұрынғы патрондардан ешқандай айырмашылығы жоқ екеніне және оларды тістеудің қажеті жоқ екеніне сендіруге тырысты. Ол өз сөзін полк офицерлеріне полк абыройын сақтауға шақырумен және патронды қабылдаудан бас тартқан сепоилерді әскери сотқа берумен аяқтады. Бірақ келесі күні таңертең полк сепоилері қару-жарақ қоймасын (қару-жарақ сақтайтын жерін) басып алды. Митчеллдің келісімшіл мінез-құлқы сепоилерді казармаларына қайта оралуға көндірді.

Тергеу соты

Тергеу соты бұйрық берді, ол шамамен бір айға созылған тергеуден кейін 19-шы БНИ-ді таратуды ұсынды. 31 наурызда бұл орындалды. 19-шы БНИ-ге формаларын сақтап қалуға рұқсат берілді және үкімет оларға үйлеріне қайту үшін жәрдемақы төледі. 19-шы БНИ-дің полковнигі Митчелл және (29 наурыздағы оқиғадан кейін) Пандейдің 34-ші БНИ-нің полковнигі Уилер таратылған бөлімдердің орнына жаңадан құрылған полктерді басқаруға лайықсыз деп жарияланды.

Салдарлар

Пандейдің шабуылы мен жазасы 1857 жылғы Үндістан көтерілісі деп белгілі болған оқиғаның бастапқы сахнасы ретінде кеңінен танылды. Оның іс-әрекеті оның әріптес сепойлары арасында кеңінен тарады және келесі айларда болған жалпы бүліктерге себеп болған факторлардың бірі деп есептеледі. Мангал Пандей кейінірек В.Д. Саваркар сияқты Үндістан ұлттық қозғалысының қайраткерлеріне үлкен әсер етті, олар оның ниетін үнді ұлтшылдығының ерте көрінісінің бірі деп қарады. Қазіргі заманғы үнді ұлтшылдары Пандейді британдықтарға қарсы көтеріліс жоспарлаған жетекші ретінде көрсетеді, бірақ жақында жарияланған оқиғалардың талдауында "осы қайта қарау тұжырымдамаларын қолдайтын тарихи дәлелдер өте аз" деген қорытынды жасалды. Көтеріліс кезінде "панди" немесе "пандей" сөздері британдық әскер мен азаматтар сепойлардың бүлік көтергендеріне сілтеме жасағанда қолданған жеккөрінулі атауға айналды. Бұл Мангал Пандейдің есімінен тікелей туындаған.

Кино, сахна және әдебиет

2005 жылғы 12 тамызда индийлік актер Амир Хан, Рани Мукерджи, Амиша Патель және Тоби Стивенс бас рөлдерде ойнаған, Кетан Мехтаның режиссерлік жұмысы болған "Мангал Пандей: көтеріліс" фильмі жарық көрді. Мангал Пандейдің өмірі Суприя Карунакаран жазған және сахналық қойылымға қойған "Ротти бүлігі" атты пьесаның негізгі тақырыбы болды. Пьесаны Sparsh театр тобы ұйымдастырып, 2005 жылғы маусым айында Андхра Прадеш штатының Хайдарабад қаласындағы Андхра Сарасват Паришадтың "Қозғалыстағы театрында" көрсетті. Зейди Смиттің "Ақ тістер" атты тұңғыш романында Маңгал Пандейдің ойдан шығарылған ұрпағы Самад Икбал маңызды кейіпкер болып табылады. Пандей Самадтың өміріне зор әсер етеді және романның кейіпкерлері оны жиі айтады және зерттейді.

Еске алу

1984 жылы 5 қазанда Үндістан Үкіметі Пандейді еске алу үшін оның суреті бар пошта маркасын шығарды. Марка мен оған қоса берілген бірінші күндік конвертті Делидегі суретші С.Р.Пакраши жасады. Пандейдің британдық офицерлерге шабуыл жасап, кейін дарға асылған жерін еске алу үшін Баракпорда «Шәһид Мангал Пандей Маха Удян» саябағы құрылды.