Ельня шабуылы: 1941 жылғы Смоленск шайқасының бір бөлігі

Кіріспе

Ельня шабуылы (30 тамыз – 8 қыркүйек, 1941) – Германияның Совет Одағына басып кіруі кезіндегі Барбаросса операциясы аясындағы Смоленск шайқасының бір бөлігі, сонымен қатар Германия-Совет соғысын бастарған Кеңес Армиясының әскери операциясы. Шабуыл – неміс 4-армиясының Смоленсктің оңтүстік-шығысына қарай созылған, жартылай шеңбер пішіндес Ельня ілгелегіне жасалған шабуыл. Бұл ілгелек Вязьма және, әрі қарай Мәскеуге шабуыл жасау үшін плацдарм ретінде пайдаланылды. Неміс армиясы (Хер) қысымға көнбегендіктен, 8 қыркүйекке дейін ілгелектен шығып кетті, ал артында қиратылған және халықсыз қалған аймақ қалды. Барбаросса кезіндегі Хердің алғашқы сәтсіздігі және Қызыл Армияның Совет аумағын қайта басып алуы ретінде, бұл шайқас нацистік және советтік пропагандада кеңінен жарияланды, сондай-ақ совет халқының рухын көтерді.

Өмірбаян

Ельня қаласы Смоленсктен оңтүстік-шығысқа қарай 82 шақырым жерде орналасқан. Ол, 2-ші танк тобының командирі генерал Хайнц Гудериан Мәскеуге қарайғы келесі шабуыл операциялары үшін стратегиялық маңызды деп есептеген биіктіктерге жақын болды. 1941 жылдың 19 шілдесінде 2-ші танк тобы биіктіктерді басып алды, бірақ отын мен оқ-дәрісі таусылып, жақындап қалды. Көпір басының созылған қанаттары Қызыл Армияның үнемі қарсы шабуылдарына ұшырады, ал шілде айының соңында Армия тобы Орталығы демалу және жаңадан жарақтандыру үшін операцияларды тоқтатты. 1 тамызда Ставка (Советтік Жоғарғы Бас қолбасшылығы) маршал Георгий Жуков басқаратын және бірнеше жаңа армияларға басшылық ететін Резервтік фронт құруға рұқсат берді. Бұл құрамалар көбінесе нашар даярланған, танкілері мен артиллериясы аз болды. Жаңа армиялардың екеуі – генерал-майор Константин Ракутиннің басқаруындағы 24-ші армия және генерал-лейтенант Павел Курочкиннің басқаруындағы 43-ші армия – Семен Тимошенконің басқаруындағы Батыс майданға көмек көрсету үшін құрылды. Екі құрама Ельнядағы неміс күштерін жоюға және тамыздың басында 2-ші танк тобынан алынған Рославльді қайтарып алу үшін Десна өзенінен өтуге тиіс болды. Салыстағы бастапқы неміс күштері 10-шы танк дивизиясы, «Вафен СС» дивизиясы «Дас Райх» және 268-ші жаяу әскер дивизиясы болды. Бұл дивизиялар 137-ші, 78-ші және 292-ші жаяу әскер дивизияларымен алмастырылды, сонымен қатар 268-ші дивизия да болды, барлығы шамамен 70 000 әскер, 500-ге жуық артиллериялық құрал және 202-ші шабуылдық зеңбірек батальонының 40 «StuG III» машинасы, соңғы үш бірлестік неміс XX армия корпусының құрамында болды. Салыстың солтүстік бөлігін 15-ші жаяу әскер дивизиясы, ал оңтүстік бөлігін 7-ші жаяу әскер дивизиясы ұстады.

Шайқас

Операцияның бірінші кезеңі тамыз айының бірінші аптасының соңында басталды; алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталып, 48 сағат ішінде тоқтатылды. Дегенмен, советтік шабуыл операциялары 20 тамызға дейін жалғасты, содан кейін 30 тамызда, генерал Андрей Еременко басқаратын Батыс майдан мен Брянск майданының операцияларымен үйлесімде қайта басталды. 30 тамыздағы шабуылдың мақсаты – 102-ші танк дивизиясы және 303-ші атқыштар дивизиясы қоршаудың сыртқы шебін құрап, ал солтүстік қысқыштардың 107-ші және 100-ші атқыштар дивизиялары мен оңтүстік қысқыштардың 106-шы моторизацияланған дивизиясы қоршаудың ішкі шебін жасау болды. 106-шы дивизияға оңтүстіктен 303-ші атқыштар дивизиясы көмек көрсетті. Шабуылдың орталық (шығыс) секторында 19-шы және 309-шы атқыштар дивизиялары орналасқан еді. 103-ші моторизацияланған дивизия және 120-ші атқыштар дивизиясы солтүстік және оңтүстік жақтарында бекіністі далалық позицияларда, неміс дивизияларының қашу жолдарын кесу үшін орналастырылды. 24-ші армияға операция үшін барлау және артиллерия отын түзеуге 20 ұшақ бөлінді, соғыс авиациясы мен шабуылдық қолдау болмады. 3 қыркүйекте, қоршау қаупінен неміс әскері флангтарда қарсылық көрсетіп, шегінуді бастады. Бір апталық қызу шайқастан кейін Гитлер Армиялар тобының орталық командирі Федор фон Бокқа Ельня плацдармын эвакуациялауға рұқсат берді; 6 қыркүйекте Ельня Қызыл Армия тарапынан қайта басып алынды. Советтік шабуыл 8 қыркүйекке дейін жалғасты, содан кейін жаңа неміс қорғаныс желісінде тоқтатылды. Советтік дереккөздер неміс әскерлері плацдармда талқандалды деп мәлімдесе де, олардың көп бөлігі шегіне алды. Дегенмен, тамыз және қыркүйектегі шайқастар XX армия корпусына 23 000 қаза таптырды, ал 4-ші армия жыл соңына дейін осы шығындарды толықтыра алмады.

Салдары

Британдық соғыс тілшісі Александр Верт өзінің 1964 жылғы «Россия на войне 1941–1945» кітабында Ельня аймағына жасаған сапарын, оның қайта басып алынуынан кейін қалған жағдайды сипаттады. 15 мың тұрғыны бар қала толығымен қиратылған, ал еңбекке жарамды ерлер мен әйелдердің көбі мәжбүрлі еңбекке алынып, неміс армиясының тылына айдалып кетті. Қала ішінде тек бірнеше жүз қарт пен бала ғана қалды. Куәгерлер Вертке Вермахт қаладан шығар алдындағы түні оларды шіркеуге қамап, неміс сарбаздарының үйлерді тонап, әрқайсысын жүйелі түрде өртеп жатқанын айтты. Оларды алға жылжыған Қызыл Армия азат етті. Верт «Ельня шығыңқысы» (Вермахт бақылауындағы аймақ) аумағын «толығымен қираған» деп сипаттады, «әр ауыл мен қала қиратылған, ал аман қалған азаматтар жер астындағы бөлмелерде және қазбаларда өмір сүрген». Вермахттың жоғалтыстары 8 тамыз бен 8 қыркүйек аралығында XX армия корпусының 23 мың сарбазын құрады. 30 тамыз бен 8 қыркүйек аралығындағы Қызыл Армияның жоғалтыстары 31 853 адамға бағаланды. Тарихшы Дэвид Гланц шабуыл стратегиялық мақсатына жеткенімен, операция 24-ші армияның жедел күшінің шамамен 40 пайызын жоғалтқанын мәлімдеді. Бұл, Смоленск облысындағы Қызыл Армияның басқа сәтсіз шабуылдарымен бірге, неміс күшін уақытша әлсіретті, бірақ Мәскеуге жақын жердегі қорғанысқа алынған Қызыл Армия құрамаларын күрт әлсіретті. АҚШ Армиясының мұра және білім беру орталығында өткен лекцияда Гланц, егер Ставка Смоленскке қарсы жасалған сәтсіз қарсы шабуылдарда жоғалтпаған болса, Вермахт Мәскеу шайқасына дейін осылай көп ілгерілемейтінін айтты. Сонымен қатар, 2015 жылғы «Тайтандар шайқасқанда: Қызыл Армия Гитлерді қалай тоқтатты» (Гланц пен Джонатан Хаус бірлесіп жазған) кітабында авторлар «Батыс майданның жоғалтулары оның болашақ неміс шабуылын тоқтату мүмкіндігін әлсіретті, ал Боктың армия тобына келтірілген зиян [кейінірек] немістердің Мәскеу қақпалары алдындағы күйреуіне себеп болды» делінген.

British war correspondent Alexander Werth described his visit to the Yelnya area in the aftermath of its recapture in his 1964 book Russia at War 1941–1945. The town of the 15,000 inhabitants had been completely destroyed, and nearly all able bodied men and women had been formed into forced labor battalions and driven to the German rear. Only a few hundred old people and children were allowed to stay in the town. The witnesses described to Werth how, on the night before the Wehrmacht pulled out of the town, they had been locked into the church and observed German soldiers looting houses and systematically setting each on fire. They were freed by the advancing Red Army. Werth described the countryside of the "Yelnya salient" (territory that had been held by the Wehrmacht) as "completely devastated", with "every village and every town destroyed, and the few surviving civilians living in cellars and dugouts". The Wehrmacht losses included 23,000 casualties of the XX Army Corps for the period from 8 August to 8 September. The Red Army losses for the period from 30 August to 8 September are estimated at 31,853 overall casualties. Historian David Glantz states that although the offensive succeeded in attaining its strategic objective, the operation cost the 24th Army nearly 40 percent of its operational strength. This, combined with other failed Red Army offensives in the Smolensk area, temporarily blunted the German drive but seriously weakened Red Army formations defending the approaches to Moscow. In a lecture to the US Army Heritage and Education Center, Glantz asserted that in the run up to the Battle of Moscow, the Wehrmacht would not have made nearly as much progress as they did if the Stavka had not suffered losses in unsuccessful counter offensives east of Smolensk. At the same time, in the 2015 edition of When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler (co written by Glantz and Jonathan House), the authors state that while "Western Front's losses undermined its ability to contain a future German offensive ( ), the damage it did to Bock's army group [contributed to the later] German collapse at the gates of Moscow".

Неміс және совет пропагандасында

Ельня шабуылы – Вермахттың Барбаросса жорығы барысында алғашқы маңызды жеңілісі болды. Нацистік үгіт-насихат кері шегінуді жоспарланған операция ретінде көрсетті; 1941 жылдың қыркүйегінде бір неміс жаяу әскері былай деп жазды:

Ресми түрде бұл «жоспарланған шегіну» деп аталды ( ). Бірақ мен үшін бұл – таза жалғандық. Ертесі күні радиодан «фронттан жаңалықтар» [Вермахтбюрейт] арқылы Ельнядағы қорғаныстың «сәтті түзетілгені» және жауға келтірілген зор зиян туралы естідік. Бірақ кері шегіну туралы, жағдайдың бейшаралығы туралы, неміс сарбаздарының рухани және эмоционалдық құлдырауы туралы ештеңе айтылмады. Қысқасы, тағы да бір «жеңіс» болды. Ал біз, майданның алдыңғы қатарындағылар, түлкіден қашатын қоян сияқты қашқамыз. Шындықтың «бәрі дұрыс емес» дегеннен «бұл – жеңіс» дегенге айналуы мені және ойлауға батылы бар әріптестерімді таң қалдырды. Советтік үгіт-насихат өз кезегінде шабуылды үлкен жетістік деп жариялады және оған бүкіл әлемнің назарын аударуға тырысты. Осылайша, Ельня шайқасы – Кеңес Одағындағы шетелдік тілшілерге майданға баруға рұқсат етілген алғашқы жағдай болды. Олардың сегізінің жетісі 1941 жылдың 15-22 қыркүйегі аралығында сол аймаққа сапар жасады. Верттің сөзімен айтқанда, шайқас совет баспасөзінде «нақты немесе соңғы маңызына пропорционалсыз» етіп көрсетілді. Ол операцияның советтік рухтағы әсерін де атап өтті, мынаны белгілей келе (түпнұсқадағы баса назар сақталды):

Бұл – Қызыл Армияның немістерге қарсы алғашқы жеңісі ғана емес, сонымен қатар бүкіл Еуропада Гитлердің Вермахтынан қайтарып алынған алғашқы аумақ болды. 1941 жылы тіпті осыны да үлкен жетістік деп санағандары таңғажайып.

Күзетшілердің құрылуы

Ельня шабуылы Қызыл Армиядағы элиталық гвардиялық бөлімдердің құрылуымен байланысты, осы кезде 100-ші атқыштар дивизиясы мен 127-ші атқыштар дивизиясы 1-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы және 2-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы болып қайта аталды. 1941 жылдың 26 қыркүйегінде 107-ші атқыштар дивизиясы мен 120-ші атқыштар дивизиясы да 5-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы және 6-шы гвардиялық атқыштар дивизиясы болып аталды.