Кіріспе
Біріккен Ұлттар Ұйымы
Біріккен Ұлттар Ұйымының АҚТҚ және ЖҚТБ жөніндегі бірлескен бағдарламасы (UNAIDS; , ONUSIDA) – АҚТҚ/ЖҚТБ пандемиясына қарсы күшті, жан-жақты және үйлестірілген жаһандық шараларды ынталандырушы басты ұйым болып табылады. ЮНЭЙДС-тің миссиясы – АҚТҚ және ЖҚТБ-ға қарсы күрес шараларын жеделдету, күшейту және қолдау, оның ішінде АҚТҚ жұқтырудың алдын алу, вирус жұқтырған адамдарға күтім мен қолдау көрсету, жеке адамдар мен қоғамдардың АҚТҚ-қа осалдығын азайту және эпидемияның салдарынан туындаған зиянды барынша азайту. ЮНЭЙДС АҚТҚ/ЖҚТБ эпидемиясының кең ауқымды пандемияға айналуының алдын алуға ұмтылады. ЮНЭЙДС-тің бас кеңсесі Швейцарияның Женева қаласында орналасқан, онда ол Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен бірқатар ғимараттарды бөліседі. Бұл ұйым Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму тобының құрамына кіреді. Қазіргі таңда ЮНЭЙДС-тің атқарушы директоры – Уинни Бьянима. Бұрынғы атқарушы директорлар: Питер Пиот (1995–2008) және Мишель Сидибе (2009–2019). ЮНЭЙДС АҚТҚ эпидемиясының жағдайы туралы мақалалар мен есептерді, соның ішінде АҚТҚ-ны қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы қауіп ретінде жою жол картасын және АҚТҚ инфекциясы мен ЖҚТБ-ға қарсы вакциналар мен емдеу туралы соңғы ғылыми зерттеулерді үнемі жариялап тұрады. Агенттік 1994 жылы қалыптастырылған және 2001 және 2006 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымы бекіткен GIPA (АҚТҚ жұқтырған адамдардың белсенді қатысуы) қағидасын қолдайды.
Рөл
ЮНЭЙДС-тің мақсаты – ВИЧ/СПИД-ке қарсы кеңейтілген жауапты дамытуға және қолдауға көмектесу, бұл үшін үкімет пен азаматтық қоғамның көптеген секторлары мен серіктестерінің күш-жігерін біріктіру қажет. 1994 жылғы 26 шілдеде ЭКОСОК-тың 1994/24 қарарымен құрылған ЮНЭЙДС 1996 жылдың қаңтар айында ресми түрде жұмысын бастады. Ұйымның жұмысын барлық географиялық аймақтардан 22 үкіметтің өкілдері, ЮНЭЙДС-тің серіктес ұйымдары және үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) бес өкілі, оның ішінде ВИЧ/СПИД-пен өмір сүретін адамдардың қауымдастықтары кіретін Бағдарламалық Кеңес үйлестіреді.
Тарих
БҰҰ СПИД-і 1994 жылы БҰҰ шешімімен ресми түрде құрылып, 1996 жылы жұмысын бастады. Алайда, БҰҰ СПИД-інің бастауын 1981 жылы тіркелген ВИЧ/СПИД-тің алғашқы жағдайына дейін, яғни 15 жыл бұрынғы оқиғаға дейін баруға болады. Сондай-ақ, 1986 жылы Дитмар Болле, ВИЧ-инфекциясы бар тәжірибелі медбике және белсенді, «ЖИӨС-пен өмір сүретін адамдардың жаһандық желісін» («GNP+») құрып, оның арқасында әлемнің түкпір-түкпірінен ВИЧ/СПИД-пен күресіп жатқан адамдар байланыс орнатуға мүмкіндік алды.
Шығуы: 1920-1980 жылдар және ВИЧ/СПИД-ке дейінгі дағдарыс
Көпшілік ВИЧ алғаш рет 1920 жылдары шимпанзелерден адамға, адамдардың СИВ (иммунодефицит вирусы) – ВИЧ-қа ұқсас вируспен жұққан шимпанзелерді жеуі арқылы Конго Демократиялық Республикасында тараған деп санайды. Ғылыми және медициналық зерттеулер шимпанзелердің қызыл шапақ мангабейлер мен үлкен нүктелі мұрынды маймылдардың екі кішкентай түрін аулап жейтінін анықтады. Бұл маймылдар SIV-тің екі штаммын тасымалдаған, олар инфекция және таралу арқылы "SIVcpz" вирусына бірігіп, ВИЧ-қа өте ұқсас вирусқа айналды, ол ақырында адамдарға тарады. ВИЧ-тің алғашқы "расталған" жағдайы 1959 жылғы Конго Демократиялық Республикасында тұратын бір ер адамның қан үлгісінен кейіннен анықталды, бірақ байқалған симптомдар мен өлімнің үлгілеріне сүйене отырып, одан бұрын да көптеген ВИЧ жағдайлары болған деп есептеледі. Онда бес науқаста сирек кездесетін пневмония және "пневмоцистоз және кандидоз сияқты мүмкіндікті инфекцияларға сезімталдықты тудыратын ортақ факторға байланысты жасушалық иммундық дисфункция мүмкіндігі" сипатталған. 1985 жылы CDC Атлантада СПИД бойынша бірінші халықаралық конференцияны өткізді.
1981-1994: ЮНЭЙДС-ке дейінгі жаһандық жауап
Линдсей Найт өзінің "ЮНЭЙДС: алғашқы он жыл, 1996–2006" атты баяндамасында 1980-жылдардың басындағы түсінік пен көзқарасты сараптап, оның өте нашар басқаруына қатысты күшейтілген тексерулер мен хабарламаларға жауап ретінде Сидибе 2018 жылдың 13 желтоқсанында агенттіктің кеңесіне 2019 жылдың маусым айында лауазымынан кететінін хабарлады. Тәуелсіз сарапшылар тобы 2018 жылдың 13 желтоқсанында Сидибенің "патриархалды" жұмыс ортасын қадағалап, оны өкілді билікке ие басшы ретінде "жеке басына табынушылықты" қанағаттандырғанын мәлімдеді. Сарапшылар Сидибе, БҰҰ агенттігін тоғыз жыл басқарған Мали азаматы, отставкаға кетсе ғана жағдай өзгеріп, жақсаратынын айтты. Сидибе бұрынғы орынбасарының шабуыл жасағаны туралы айыптаудан қызметкерді бас тартуға мәжбүрлеуге тырысқанын жоққа шығарды. Қатаң сынға ұшыраған баяндамаға қарамастан, ол ұйымды жаңаруға қабілетті екенін мәлімдеді, бірақ бұл талабы толығымен қабылданбады.
Көшбасшылық
ЮНЭЙДС-тың атқарушы директоры – Винни Бьянима, ол 2019 жылдың 1 қарашасынан бастап қызметін атқаруда. Питер Пиот ЮНЭЙДС-тың алғашқы атқарушы директоры болды. Ол 1995 жылы ұйым құрылғаннан бастап 2008 жылға дейін қызмет етті, содан кейін Лондон Император колледжінің Жаһандық денсаулық институтын басқаруға кетті. 2009 жылдың 1 қаңтарында Мишель Сидибе 2019 жылға дейін ЮНЭЙДС-тың атқарушы директоры болды, одан кейін Малидің денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды.
Донорлар
АИТВ/ЖИТС-ке қарсы жаһандық іс-қимылдың басты жақтаушысы ретінде ЮНЭЙДС АИТВ жұқтырудың алдын алуға, күтім мен қолдау көрсетуге, жеке адамдар мен қоғамдардың АИТВ/ЖИТС-ке осалдығын азайтуға және эпидемияның салдарымен күресуге бағытталған кеңейтілген жауапқа жетекшілік етеді, күшейтеді және қолдайды. Осы міндетті орындау үшін ЮНЭЙДС үкіметтердің, қоғамдық қорлардың, корпорациялардың, жеке топтардың (мысалы, студенттердің, университеттердің, спорттық клубтардың және т.б.) және жеке тұлғалардың ерікті үлестерімен қамтамасыз етіледі. 2003 жылы 30 үкімет, қайырымдастық ұйымдар, әлемнің түкпір-түкпірінен келген жеке тұлғалар және басқалардан 118,5 миллион АҚШ долларынан астам қаржы түсті. Ең ірі демеушілер Нидерланды, одан кейін Норвегия, АҚШ, Швеция, Ұлыбритания және Жапония болды. 2004 жылы 35 мемлекет, оның ішінде Үндістан, ЮНЭЙДС-ке үлес қосты. 2020 жылы ЮНЭЙДС ерікті түрде 247,2 миллион АҚШ доллары алды. 2021 жылы жиырма жеті үкімет негізгі қаржыландыруға 171,4 миллион АҚШ долларын бөлді, АҚШ 45 000 000 доллармен көш бастады, ал Швеция мен Нидерланды одан кейін келді. Сонымен қатар, 2021 жылы ЮНЭЙДС-ке негізгі емес ресурстар 75,9 миллион АҚШ доллары көлемінде ұсынылды, оның ішінде АҚШ 53 807 294 АҚШ долларымен жетекшілік етті, одан кейін UNFPA және Ресей болды. Бір айдан кейін Австралия 2022 жылдан 2027 жылға дейін мақсатқа 25 миллион австралиялық долларын жұмсауға міндеттеме беріп, ЮНЭЙДС-пен бес жылдық серіктестікке келісті. ЮНЭЙДС-тің ұйымның жұмысы туралы хабардарлықты арттыруға көмектесетін бірнеше ізгі ниет елшілері бар, олардың ішінде: Кварраиша Абдул Карим, Мён Бо Хонг, Тумани Диабате, Норвегияның мұрагерлік ханшайымы Метте Мари, Монаконың ханшайымы Стефани, Наоми Уоттс, Айшвария Рай Баччан, Вера Брежнева, Виктория Бекхэм, Шантал Бия және Пиа Вурцбах.