Кіріспе

Канадалық бортсерік, Солтүстік Америкадағы СПИД дағдарысының бастапқы жағдайы ретінде ұзақ уақыт бойы қате танылған Гаетан Дугас (19 ақпан 1952 – 30 наурыз 1984) – Квебек провинциясынан шыққан канадалық бортсерік, оның СПИД эпидемиясының алғашқы жылдарындағы рөлі көп назар аударды. Алғашқыда "Нөлдік науқас" деп белгіленген орталық тұлға ретінде танылған Дугас, АҚШ-қа ВИЧ жұқтырудың басты көзі деп айыпталды. Бұл әңгіме, әсіресе Рэнди Шилтстің 1987 жылғы «Және музыка ойнады» (And the Band Played On) кітабында кеңінен таралды, бірақ кейін ғылыми зерттеулер мен тарихи қайта қарастырулар арқылы жоққа шығарылды. Дугастың тарихы 1980-ші жылдардағы ВИЧ/СПИД-ке байланысты стигма мен қате ақпараттың қауіптерін көрсетеді. Көпшілік пікірінде сынға ұшырағанына қарамастан, кейінгі зерттеулер Дугастың эпидемияға тигізген әсерін тереңірек түсінуге көмектесті, сондай-ақ қоғамдық денсаулық сақтау туралы хабарламаларда дәлдік пен мейірімділіктің маңыздылығын атап өтті. Дугас Air Canada авиакомпаниясында бортсерік болып жұмыс істеді және 1984 жылдың наурыз айында Квебек қаласында СПИД-ке байланысты инфекция салдарынан бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. 1984 жылдың наурыз айындағы зерттеулер Дугас пен басқа да гомосексуал және бисексуал ерлердің АҚШ-тағы 40 СПИД жағдайының белгілі бір кластеріндегі рөлін анықтау үшін бақыланды. «O» әрпі «Калифорниядан тыс» дегенді білдірді. 1987 жылғы эпидемия туралы «Және музыка ойнады» кітабында «Нөлдік науқас» термині қолданылып, Дугасқа ерекше назар аударылды, ал бұқаралық ақпарат құралдары оның эпидемиядағы рөлін одан әрі кеңейтті. 2016 жылғы зерттеулер Дугас АҚШ-қа ВИЧ әкелмегенін және ол «Нөлдік науқас» емес екенін, сақталған қан үлгілерінің генетикалық талдауы және тарихи детективтік жұмыстар арқылы растады.

1984 жылғы кластерлік зерттеу

[[Файл:AIDS index case графигі.svg|upright=1.5|thumb|Мақала 1984 жылы жарық көрген. Дэвид Франстың 2016 жылғы «Эпидемиядан қалай аман қалуға болады» кітабында Шилтстің редакторы кітапта және жарнамалық кампанияда Дугасты жамандау туралы «сатылымды ынталандыру үшін әдейі шешім қабылдағанына» өкініш білдірген.

Қайта қарау

Кейбір билік өкілдері CDC-нің "Бірінші науқас" зерттеуінің және Дугастың Лос-Анджелес пен Сан-Франциско сияқты қалаларға ВИЧ-ті әкелуге жауапты екендігі туралы пікірлерін күмәндандырды. 1988 жылы Эндрю Р. Мосс "Нью-Йорк кітап шолуында" қарсы пікір жариялады. 2016 жылы эволюциялық биолог Майкл Воробей басқарыған зерттеушілер тобы 1978 және 1979 жылдары гепатит B зерттеуінің бөлігі ретінде гомосексуал және бисексуал ерлерден алынған қан үлгілерін зерттеген генетикалық зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижелері бойынша, Дугас АҚШ-тағы вирустың бастауы емес деген қорытындыға келді. "Вирустың шежіресінде Дугас басында емес, ортасында тұр", - деді. Воробей: "Бірінші науқас туралы сенімдер ғылыми деректермен расталмаған" деді. Кембридж университетінің тарихшысы Ричард Маккей және басқалар "Бірінші науқас" мифының пайда болуына бірнеше себепті анықтады. CDC Калифорниядағы жағдайларды талдаған кезде 057 (Дугас) науқасына "O" деген ат қойылды ("Калифорниядан шыққан" деген мағынада), бірақ басқалар оны "Бірінші науқас" деп қате түсінді. Бұл кітапта Дугастың өміріне қатысты ең толық ақпарат, оның достарымен, отбасымен және жақындарымен жүргізілген көптеген сұхбаттар негізінде құрастырылған өмірбаяны да бар. Калифорния университетінің СПИД зерттеушісі Роберт М. Грант: "Ешкім өзінің ауылында "Бірінші науқас" болғысы келмейді. Бірақ бұл пайдалы болуы мүмкін, себебі алғаш рет диагноз қойылғаныңыз сіз эпидемияны бастадыңыз деген сөз емес" деді. Сондай-ақ, Лори Линдтің "Бірінші науқасты өлтіру" (2019) деректі фильмінде Дугасқа қатысты "Бірінші науқас" мифы талқыланды.