Кіріспе
Америкалық дәрігер
сол атпен басқа адамдар мен нәрселер
Томас Энтони Дули III (17 қаңтар 1927 жыл - 18 қаңтар 1961 жыл) – Американың Вьетнам соғысына қатысуының бастапқы кезеңінде Оңтүстік-Шығыс Азияда жұмыс істеген американдық дәрігер. Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштерінде дәрігер болып қызмет еткен кезінде және одан кейін, ол қатерлі ісіктен ерте қайтыс болғанға дейін гуманитарлық және антикоммунистік саяси қызметімен танымал болды. Оның қайтысынан кейін, ол Орталық барлау агенттігі (ЦБА) тарапынан барлаушы агент ретінде тартылғаны және оның "Deliver Us From Evil" кітабындағы Вьетминдік зұлматтардың көптеген суреттемелері өйстелгені белгілі болды. Дули "Вьетнам соғысының алғашқы дезинформация науқанының кілттік агенті" деп аталды, бұл АҚШ үкіметінің ондағы өсіп келе жатқан қатысуына қолдау көрсетті. Бір сыншы Дулиді "көрнекті қасиеттіліктің" мысалы және "шоу-бизнес пен мистицизмнің қиылысы Том Дули ең жақсы сезінген орынды биледі" деді; дегенмен, ол "американдық католицизмді оқшауланған, ашулы антикоммунизмнен алшақтатуға көмектесті" және ол "оңай бағалауға келмейтін" өмір сүрді. Дули Вьетнам мен Лаостағы қызметін сипаттаған үш танымал кітаптың авторы: "Deliver Us From Evil", "The Edge of Tomorrow" және "The Night They Burned the Mountain".
Ерте өмір
Дули 1927 жылдың 17 қаңтарында Миссури штатының Сент-Луис қаласында дүниеге келді және көрнекті рим-католик ирланд-американдық отбасында өсті. Ол St. Roch католик бастауыш мектебінде және St. Louis University орта мектебінде оқыды; екеуінде де ол Майкл Харрингтонпен бірге оқыды. Содан кейін ол Нотр-Дам университетінде білім алды, бірақ курстың бес семестрін ғана аяқтады. 1944 жылы ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріне госпитальдық фельдшер болып қабылданып, Нью-Йорк қаласындағы теңіз ауруханасында қызмет етті. 1946 жылы ол Нотр-Дамға қайта оралды, бірақ диплом алмастан кетіп қалды. Кейін 1960 жылдың 5 маусымында Нотр-Дам университеті оған құрметті диплом табыс етті. Ол Сент-Луис университетінің медицина мектебіне түсті. 1953 жылы медицина мектебінің соңғы курсын қайталағаннан кейін, ол Әскери-теңіз күштеріне қосылды. Ол Калифорниядағы Пендлтон теңіз базасында және содан кейін Жапониядағы Йокосука қаласында резидентурасын аяқтады. 1954 жылы ол Вьетнамға бет алған "Монтегью" кемесіне бекітілді.
Гуманитарлық, автор және барлау операторы
1954 жылдың мамыр айында Женева келісімдері Вьетнамды 17-ші солтүстік параллельде екі саяси аймаққа бөлді. 17-ші параллельдің солтүстігіндегі адамдар Вьетминь үкіметінің, ал 17-ші параллельдің оңтүстігіндегілер Нго Динь Дием үкіметінің билігінде болды. Ханой мен Хайфонг 1955 жылдың мамырына дейін еркін аймақтар болып сақталды. 1954 жылдың тамызында Дули 600 000-нан астам солтүстік вьетнамдықтарды эвакуациялауға қатысқан "Task Force Ninety" бөліміне ауыстырылды, бұл операция "Passage to Freedom" деп аталды. Мұнда ол француз тілінде аудармашы және Хайфонгтағы алдын ала медицина бөлімінде дәрігер болып жұмыс істеді. 1955 жылдың мамырына дейін, Вьетминь қаланы басып алғанға дейін, ол Хайфонгтағы босқындар лагерін салуға және күтіп ұстауға жауапты болды. 1955 жылдың маусымында ол Жапонияның Йокосука қаласына оралды. Хаттардың көп бөлігі оның босқындарға көмектесуге салған үлесін асыра көрсетті. Өзін өзі дәріптегеніне қарамастан, ол "өз науқастарын күтуде талмайтын" еді. Оның жеке басының "өзін-өзі жоғарылату" ерекшелігі туралы айтқанда, ол қазіргі заманда гуманитарлық көмек көрсету үшін "оны бизнес сияқты басқару керек. Madison Avenue, баспасөз байланыстары, теледидар, радио болуы тиіс және, әрине, жарнама іздеуші деп айыпталуыңыз мүмкін" деді; ол 1954 және 1958 жылдар аралығында күніне 100 адамды емдеуге қабілетті болғанын, ал кейін MEDICO күніне 2000 адамды емдегенін, осылайша гуманитарлық көмек көрсетуді ақтағанын айтты. Дули көп ұзамай Сайгондағы ЦРУ кеңсесінің басшысы, подполковник Эдвард Г. Лэнсдейлдің оперативтік қызметкері болып тағайындалды. Ол вьетнамдық-американдық ынтымақтастықтың символы ретінде таңдалды және босқындар лагеріндегі тәжірибесі туралы жазуға ынталандырылды. Кейіннен оның кітаптарында сипатталғандай, ЦРУ, USAID және басқа да бірнеше агенттіктер "босқындар үшін қаражат жинау кампанияларын" жүргізді. Пентагонның құжаттарында ол құпия ақпарат жинауға "маңызды үлес қосыпты" делінген. "Жыртқыш америкалық" кітабының авторы Уильям Ледерер Дулидің мансабының осы кезеңін бастауға көмектесті. Сол кезде әскери-теңіз күштерінің баспасөз хатшысы болған Ледерер Дулидің жағдай туралы есептерінің көркемдігін бағалап, оған кітап жазуды ұсынды. Алғашқы нұсқасы аяқталғаннан кейін, ол мен Ледерер екі апта бірге тұрып, қолжазбаны жетілдірді. Ледерер сонымен қатар осы кезеңде ЦРУ үшін "арнайы тапсырмада" болды. 1956 жылы Дулидің "Deliver Us from Evil" кітабы жарық көрді және бестселлерге айналып, оны американдық гуманитарлық және антикоммунистік қызметтің шетелдегі белгісі ретінде орнықтырды. Оның католик босқындарына қарсы коммунистердің жасаған қатыгездіктері туралы айқын баяндамалары ойлап қойылған немесе асыра айтылған болуы мүмкін. Ол Лэндсдейл мен оның командасы жасаған оқиғалардың сипаттамаларын берген деген болжам бар. 1956 жылы Ханой-Хайфонг аймағында орналасқан АҚШ шенеуніктері оның қызметі кезінде АҚШ Ақпарат агенттігіне ұзақ есеп берді, онда "Deliver Us from Evil" кітабы "ақиқат емес" және Вьетминь жасаған қатыгездіктер туралы есептер "нақты емес және асыра айтылған" деп мәлімдеді. Алайда АҚШ үкіметі бұл есепті үш он жылға жуық уақыт құпия сақтап келді. Джеймс Фишер АҚШ Ақпарат агенттігінің есебі "жарамды" екенін мойындайды, бірақ ол оны "күдікпен қарау керек" деп санайды, өйткені олар "антиинтернационализмнің жаңа толқынына қарсы сақтандыру полисі" ретінде "Дулиді жамандауға" дайындалып жатқан еді. Дулидің кітабында діни қудалау туралы өте қанды оқиғалар келтірілген. Дәрігер Вьетминьнің балалардың құлағына дұға естулерінен сақтану үшін таяқшаларды тығып, католик оқытушыларын үнемі қинағандарын айтты. Ең сенсациялық жағдайда, ол Вьетминьнің діни қызметкердің басына шегелер қаққандығы туралы айтты - "құтқарушыға бір кезде тағылған қамыс тәжінің коммунистік нұсқасы". Ол сондай-ақ Хо Ши Миннің күштері "Ханойда 1000-нан астам жергілікті әйелдердің ішін ашқан" деді. Ол қайтыс болғаннан кейін отыз жыл өткен соң, журналистің сұрағына жауап ретінде Ледерер "дәрігер сипаттаған қатыгездіктер ешқашан болған емес" деді. Бұл айыптауларға қатысты Сет Джейкобс Дулидің "асыра айтқан немесе ойлап тапқан" болуы мүмкін екенін, бірақ бұл оның кітабын сенсациялық ету үшін жасалмағанын жазды. Оның орнына, бұл қасіретті оқиғалар 1954 жылдың қыркүйегінен 1955 жылдың мамырына дейінгі босқындар драмасына батып кеткен кезеңнен өсті, ол өзін аяусыз жұмыста шаршатып, 180 фунттан 120 фунтқа дейін салмағы түсіп, "малярия қызуынан жартылай өлді, төрт түрлі ішек құрты жұқтырды және ұйқысыздықтан соншалықты қиналды, жиі галлюцинация көреді". Джейкобс оның мансаптық амбициясынан немесе сезімталдығынан гөрі, "өсетін эмпатия" оны жетеледі деп болжады, өйткені бұрын ол жауапкершіліктен қашатын, ал енді "оны жеткілікті емес" деп ойлады: ол күніне 500 адамға дейін емдеген клиникалар желісіне жетекшілік етті, үнемі күрделі операциялар жасады, антибиотиктер үшін фармацевтикалық компаниялармен келіссөздер жүргізді және "оның қадағалауының арқасында Хайфонгта немесе Сайгонға кетіп бара жатқан кемелерде бірде-бір эпидемия болған жоқ".
Әскери-теңіз флотының босатылуы және Лаос қызметі
Дули осы кітапты жарнамалау үшін гастрольде болғанда гомосексуалистік әрекеттерге қатысқаны үшін тергеуге алынды. Әскери-теңіз күштері оның жеке өмірі туралы білгендері нәтижесінде, ол Вьетнам халқына қызмет ету үшін әскери-теңіз күштерінен кететінін жариялауға келісімге келген сияқты. Осы кезде Халықаралық құтқару комитеті Джозеф Баттингер басқаруымен Оңтүстік-Шығыс Азияда ЦРУ-мен құпия байланыс орнатып жұмыс істеді. Дули Медициналық халықаралық ынтымақтастық ұйымын (MEDICO) құрды, оның көмегімен ол Нам Та, Муонг Синг (Қытай шекарасынан оңтүстікке қарай бес шақырым) және Бан Хоуэй Сада ауруханалар салды. MEDICO жоспары бойынша, кішкентай ауруханалар үшін персонал жинап, жабдықтап, оқыту жүргізілуі керек еді; 16 айдан кейін MEDICO осы ауруханаларды қабылдаушы елдің үкіметіне беруді жоспарлады. Дули Лаос босқындарына медициналық көмек көрсеткен кезде, ол ЦРУ үшін де ақпарат жинады, азаматтардың қозғалысын қадағалады, сондай-ақ азаматтық дәрігерлер болып көрінген АҚШ арнайы күштерінің дәрігерлеріне жасырын қолдау көрсетті. Онымен бірге жұмыс істеген дәрігер Денис Шепард, потенциалды демеушілер Вьентьян клиникасын аралап келгенде, ол бұрынғы пациенттерін мүмкіндігінше көп жинап, клиника толыққанды және жұмыс істеп тұрғандай әсер қалдырды деді. Шепард жергілікті ЦРУ офицерлерінің Дулидің қытай әскерлерінің қозғалысы туралы бірдеңе білген-білмегенін анықтау үшін жиі келіп тұрғанын, сондай-ақ оның медициналық жабдықтарымен бірге әкелген қару-жарақ жақсы жасырылғанын және қауіпсіздігін тексеру үшін келгенін еске алды. Оның некрологында ол "Бұл сіздің өміріңіз" бағдарламасына қатысқанда, онымен бірге "ауылдан ауылға саяхаттағаны, аурулар мен жарақаттарды емдегені, лаос халқына санитария және дәрі-дәрмек туралы білім бергені" жазылған.
Теледидардағы қатерлі ісікке операция, өлім және Бейбітшілік корпусы
1959 жылы Дули қатерлі ісікке шалдығып, емделу үшін АҚШ-қа қайтып келді. Ол Фред В. Френдлидің өтінішімен, меланомаға жасалған операциясы туралы CBS News деректі фильмі түсірілуіне келісті. 1960 жылдың 21 сәуірінде "Қатерлі ісіктің тарихы" көрсетілді, оны Говард К. Смит жүргізді, сондай-ақ операцияның өзі мен оның сұхбаты да кірді. Операциядан кейін ол жағдайы туралы шыншыл айтып, жағдайының нашар екенін жеткізді; ол бір жыл ішінде қайтыс болды. Джеймс Фишердің толық өмірбаянында айтылғандай, Дули өмірінің соңына дейін берілген католик болып қалды. Оның қосылуында АҚШ сенаторы Стюарт Саймингтон оны "нағыз әлем азаматы болған сирек американдықтардың бірі" деп сипаттады. Ол қайтыс болғаннан кейін Конгресс Алтын медалімен де марапатталды. Ол Сент-Луис қаласындағы Кальварий зиратында жерленді.
Маңыздылығы мен мұрасы
1959 жылы Gallup Poll американдықтардың пікірінше Дулиді әлемдегі ең танымал 7-ші адам деп атады. 1961 жылы ол үшінші орынға ие болды, президент Дуайт Д. Эйзенхауэр мен Пападан кейін. Бірақ содан кейін оның мұрасы Вьетнам соғысына байланысты саяси дау-дамайлармен байланысты болды. Нәтижесінде жазушылар дәрігердің қайырымдылық қызметі мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы кейінгі американдық соғыстың тарихымен күресуді жалғастырады. Вьетнам соғысының ең қызу кезінде, Дулидің жұмысының үгіт-насихаттық жағына назар аударылғанда, бір журналист оны "Вьетнамдағы соғысты мүмкін ететін, жұртшылықты түсінбеушілікке итермелеген" деп айыптады. Он жылдан астам уақыт өткен соң, 500-ден астам құпия емес ЦРУ құжаттарын зерттегеннен кейін, басқа жазушы ол ЦРУ-ға кейбір ақпарат бергенімен, олармен ешқашан байланыс орнатпағанын, ақша алмағанын, оның мотивациясы патриотизм болды және ол бұл оған "жұмысын атқаруға көбірек еркіндік береді және аздап қысымшылық жасайды" деп үміттенді. Лаостың ханзадасы Суфан Дулидің Оңтүстік-Шығыс Азияны сипаттауының қиындықтарына қарамастан, ол "оның Лаостың ризашылық білдірген құрметті адамдары үшін "Тхан Мо Америка" (Дәрігер Америка) деп танылды" деді. Ол өзі АҚШ-тың аймақтағы іс-әрекеттерін жиі сынға алған. Ол былай деді: "Шығыстың көп бөлігінде бізді жек көреді. Олар еркіндік дегеніміз - капиталистердің шығыс халқын қанау еркіндігі дегенді білдіреді деп ойлайды. Америкалықтардың ешқайсысы да олардың деңгейіне түскен жоқ". MEDICO негізінен еріктілер мен жеке қайырымдамаларға сүйенді; 1960 жылға қарай 2000-нан астам дәрігер ерікті ретінде қызмет етуге өтініш білдірді және Гаитиде, Камбоджада және Ауғанстанда медициналық көмек көрсету үшін жаңа топтар құрылды. Тед Хесбургтің айтуынша, Дули Дуайт Д. Эйзенхауэрдің жұмысына мемлекеттік қаражатты пайдалану ұсынысынан бас тартты. Алайда Эйзенхауэр жеке өзі MEDICO үшін қаражат жинады. Дули қайтыс болғаннан кейін, MEDICO-ға қаражат бітіп, оны CARE басқарды. Дулидің өмірбаянын жазған Джеймс Фишер "оның рухы бүкіл әлемде оның әсерімен адамдар жасаған қайырымдылық пен мейірімділік әрекеттерінде сақталып қалатынын" және "осы адамның еңбегі мен азаптарының сан алуан адамдар үшін қаншалықты маңызды екенін ешқашан ұмытпауға тырысқанын" жазды. Ол қайтыс болғаннан кейін төрт жылдай өткен соң, "Нью-Йорк Таймс" газетінде оның еңбегі "өлген кезінен де белсендірек" екені жазылды. Дулидің әсерінен көптеген адамдар осыған ұқсас жұмыс істеді: онымен жұмыс істеген хирург доктор Верн Чейни Дули Интермед Интернационалды – Дүниежүзі бойынша медициналық көмек ұйымын құрды, бұл ұйым дамушы елдерде денсаулық сақтау қызметін жақсарту үшін медициналық жабдықтар, керек-жарақтар, персонал және қаржылық қолдау көрсетеді. Бетти Тисдейл онымен кездесіп, оның жұмысынан шабыт алған, H. A. L. O. (Жетімдерге көмектесу және оларды сүю) ұйымын құрды. Вьетнамның құлдырауынан бұрын ол 219 вьетнамдық жетім баланы АҚШ-тағы үйлерге көшіріп әкелуді ұйымдастырды. Бүгінде Бетти Тисдейл мен H. A. L. O. әлемдегі барлық діндердегі адамдармен жұмыс істеуді жалғастыруда, Вьетнамда ғана емес, Мексикада, Колумбияда, Индонезияда және Ауғанстанда да жетімдерге және қауіп төндіретін балаларға көмектесуде. Терэза Галлахер, онымен жұмыс істеген ерікті, оның бауыры, Малкольммен бірге Доктор Том Дули қорын құрды, ол үшінші әлем елдерінің халқына медициналық көмек көрсетуге арналған. Доктор Джерри Браун, 2013 жылы Камерундағы осы бағдарламаның түлегі, 2014 жылдың "Жыл адамы" деп аталған "Эболамен күресушілердің" қатарында болды. Доктор Давида Коади, белсенді педиатр, ол да Дулиден шабыт алды, өзін Африка, Орталық Америка, Азиядағы кедейлерге қамқорлыққа арнады; ол Биафрадағы ашаршылыққа қарсы күштерге, Үндістанда соңғы шешек ауруларын іздеуге және Никарагуада медициналық инфрақұрылымды қайта құруға қатысты. Доктор Том Дули қоры Сент-Луис университетінің медицина мектебінде доктор Том Дулидің естелік стипендиясы бағдарламасы деп аталатын стипендияны ұсынады және "студенттерді доктор Том Дулидің ізімен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мыңдаған босқындарға қамқорлық жасауға шақыруға" арналған. Дули Нотр-Дам университетінің "Біздің ханым" үңгірінде мүсінмен және Нотр-Дам университетінің бұрынғы президенті Тед Хесбургке жазған хатының ойып жазылған көшірмесімен еске алынды.
Dr. Verne Chaney, a surgeon who worked with him, founded the Dooley Intermed International – Medical Aid Around the World, an organization that provides medical equipment, supplies, personnel and financial support for the improvement of health services in underdeveloped countries. Betty Tisdale, who met him and was inspired by his work, founded H. A. L. O. (Helping And Loving Orphans). Just prior to the fall of Vietnam, she orchestrated the evacuation and adoption of 219 Vietnamese orphans to homes in the US. Today, Betty Tisdale and H. A. L. O. continue his work around the world, with people of all religions, to help orphans and at risk children not only in Vietnam, but also in Mexico, Colombia, Indonesia and Afghanistan. Teresa Gallagher, a volunteer who worked with him, along with his brother, Malcolm, established The Dr Tom Dooley Foundation that is dedicated to delivering medical care to people of the Third World. Dr. Jerry Brown, a 2013 graduate of an affiliated program in Cameroon was among the "Ebola Fighters" named as the Time Person of the Year for 2014. Dr. Davida Coady, an activist pediatrician, who was also inspired by Dooley, devoted herself to caring for impoverished people in Africa, Central America, Asia; she was involved in the famine relief efforts in Biafra, the hunting down of the last smallpox cases in India, and the rebuilding of medical infrastructure in Nicaragua. The Dr Tom Dooley Foundation has an endowed scholarship at the St. Louis University Medical School called the Dr. Tom Dooley Memorial Scholarship Program and is intended "to inspire students to follow the footsteps of Dr. Tom Dooley in caring for thousands of refugees in Southeast Asia." Dooley is memorialized at the University of Notre Dame's Grotto of Our Lady, with a statue as well as an engraved copy of a letter he wrote to former Notre Dame president Ted Hesburgh.
Жарияланымдар
Дули, Томас А., Бізді жамандықтан құтқарыңыз: Вьетнамның азаттыққа қашу тарихы (Нью-Йорк: Фаррар, Строус және Кудей, 1956)
Дули, Томас А., Ертеңгі күннің қабаты (Нью-Йорк, Нью-Йорк: Жаңа американдық кітапхана, 1958)
Дули, Томас А., Тауды өртеген түн (Нью-Йорк: Фаррар, Строус және Кудей, 1960)
Dooley, Thomas A., The Edge of Tomorrow (New York, New York : New American Library, 1958)
Dooley, Thomas A., The Night They Burned the Mountain (New York : Farrar, Straus & Cudahy, 1960)