Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Азияның континенттік шельфінің кеңейуі – биогеографиялық аймақ. Геологиялық тұрғыдан, Сунда шельфі – Қоңыраулы Оңтүстік-Шығыс Азияның континенттік шельфінің оңтүстік-шығысқа қарай созылған бөлігі. Шельфтегі ірі құрлықтарға Бали, Борнео, Ява, Мадура және Суматра, сондай-ақ оларды қоршаған кіші аралдар кіреді. Оның ауданы шамамен 1,85 миллион км²-ды құрайды. Шельфтегі теңіздің тереңдігі көбінесе 50 метрден аспайды, ал кең аумақтар 20 метрден де төмен жатады, бұл күшті түбіне үйкеліс пен жосық судың күшті үйкелісіне әкеледі. Су астындағы тік градиенттер Сунда шельфін Филиппин, Сулавеси және Кіші Сунда аралдарынан (Балиді қоспағанда) бөліп тұрады.

Анықтама

Биогеографиялық тұрғыдан алғанда, Сундаланд – Соңғы мұз дәуірінде ашыққа шыққан Азия континенттік шельфінің аудандарын қамтитын Оңтүстік-Шығыс Азия аймағы. Сундаландқа Азия материгіндегі Малай түбегі, сондай-ақ Борнео, Ява және Суматра сияқты ірі аралдар мен оларды қоршаған кішірек аралдар кіреді. Сундалендтің шығыс шекарасын теңіз астындағы тік градиенттер белгілейді, бұл биогеографиялық тұрғыдан Альфред Рассел Уоллес анықтаған Уоллес сызығымен сәйкес келеді. Бұл сызық Азияның құрлықтағы сүтқоректілер фаунасының шығыс шекарасын көрсетеді және Индомалая және Австралия аймақтарын бөліп тұрады. Шельф мыңдаған жылдар бойындағы вулкандық белсенділік пен Азия материгінің эрозиясы, сондай-ақ теңіз деңгейінің көтерілуі мен төмендеуі нәтижесінде пайда болды, бұл шельф шеттеріндегі шөгінділердің жиналуына және бірігуіне әкелді. Аралдар арасындағы теңіздер салыстырмалы түрде тұрақты ежелгі peneplain-дерді қамтиды, олар төмен сейсмикалық белсенділікпен, төмен изостатикалық гравитациялық аномалиялармен және Суматра, Ява және Балиден басқа белсенді жанартаулардың болмауымен сипатталады. Бұл аралдар Сунда шельфімен байланысқан болса да, геологиялық тұрғыдан жас Сунда аркасының оргендік жүйесіне (яғни Сунда тау жүйесіне) жатады. Қазіргі теңіз деңгейі 18 000 – 20 000 жыл бұрынғы соңғы мұздық максимум кезінде Сандаландтың көп бөлігін кесіп өткен плейстоцендік палео өзен жүйелерін жабады. Сунда шельфінің шығысында Сахул шельфі орналасқан. Бұл екі аймақтың арасында Сулавеси және Нуса Тенгера мен Малуку аралдарынан тұратын Валацея жатыр. Валацеяда әлемдегі ең терең теңіздер орналасқан, олардың тереңдігі 7000 метрге жетеді. Альфред Рассел Уоллес алғаш рет сипаттаған флора мен фаунаның өтпелі аймағы Бали мен Ломбок, Борнео мен Сулавеси арасында Валацея арқылы өтеді. 1845 жылы У. Эрл Сунда және Сахул шельфтерінің жалпы ерекшеліктерін алғаш рет сипаттап, оларды тиісінше «Ұлы Азиялық банк» және «Ұлы Австралиялық банк» деп атады.

Су астындағы өзен жүйелері

Сунда шельфінің палео өзен жүйелері – қазіргі өзен жүйелерін кеңейтетін және төмен қарай беткейге қарай топографиялық төмендіктерді бағыттайтын үлкен су асты өзен жүйелері. Плейстоцен дәуірінің ең құрғақ кезеңінде (шамамен 17 000 жыл бұрын) Малакка, Сиам және Сунда өзен жүйелерін құрайтын төрт ерекше су жинау алабы қалыптасты. Сиам өзен жүйесі солтүстік және батыс тармақтарынан тұрады. Солтүстік тармағы Чао-Фрая өзенін Таиланд шығанағын кеулеп ағызуға дейін созылады. Орталық Суматрадағы бірнеше өзендерден бастау алған батыс тармағы Сингапур бұғазы арқылы ағып, солтүстік тармағымен қосылып, Солтүстік Натуна аралының солтүстігінде сағаға құйып, Оңтүстік Қытай теңізіне жетіп саяды. Малакка бұғазы өзен жүйесі солтүстік-шығыс Суматра және батыс Малай түбегінен келген сулардың қосылуынан пайда болған, ол Андаман теңізіне құяды. Солтүстік Сунда өзен жүйесі, сондай-ақ Ұлы Сунда өзен жүйесі немесе Моленграфф өзен жүйесі деп те аталады, 19 ғасырдың соңында аймақты кеңінен зерттеп, Борнеодағы өз байқауларына сүйене отырып, осы өзен жүйесінің бар екенін алғаш айтқан голланд биологы мен геологының құрметіне аталған. Белитунг аралы мен Борнео арасынан бастау алған өзен солтүстік-шығыс бағытта ағып, солтүстік Суматрадағы және Батыс және Солтүстік Борнеодағы өзендерден су жинап, Солтүстік және Оңтүстік Натуна аралдары аралығында Оңтүстік Қытай теңізіне құяды. Соңында Шығыс Сунда өзен жүйесі Солтүстік Ява мен Оңтүстік Борнеоны кеулеп, Борнео мен Ява аралығында шығысқа қарай ағып, Жава теңізіне құяды.