Кіріспе

Петронийге жатқызылған латын көркем шығармасы «Сатирикон», «Сатирикон либер» (Сатирик оқиғалары кітабы) немесе «Сатирика» – біздің заманымыздың I ғасырының соңында Гай Петроний жазған деп саналатын латын көркем шығармасы, бірақ қолжазбалар дәстүрі авторды Тит Петроний деп көрсетеді. «Сатирикон» – Менипп сатирасының үлгісі, ол Ювенал немесе Горацийдің формалды өлең сатирасынан өзгеше. Бұл шығармада проза мен өлең (көбінесе прозиметрум деп аталады) қосылып, мазмұны күрделі де, қызықты, сонымен қатар эротикалық және іздесең құлдыраған тұстар бар. Апулейдің «Алтын есек» (кейде «Метаморфозалар» деп те аталады) сияқты, классикалық ғалымдар оны қазіргі әдеби формамен байланыстырмай, римдік роман ретінде сипаттайды. Түпнұсқа мәтіннің сақталған бөліктері (алғашқы нұсқасы одан әлдеқайда ұзын болған) баяндаушы Энколпийдің және оның (болжамды) құлы, сонымен қатар катамайт Гиттонның – он алты жасар, әдемі ұлдың ерекше оқиғаларын толық баяндайды. Бұл, Апулейдің «Алтын есегінен» кейін толық сақталған екінші римдік роман, оның стилі мен сюжеті айқын ерекшеленеді. «Сатирикон» сонымен қатар ерте Рим империясы кезеңінде қараша халықтың өмірін қайта құру үшін маңызды дерек көзі саналады.

Қысқаша мазмұны

Бұл шығарма Энколпийдің өзінен баяндалады. Романның сақталған бөлімдері Энколпийдің Аскилтос есімді серігі және бұрынғы жарымен бірге саяхаттауымен басталады, ол Энколпийге көптеген оқиғаларда қатысқан. Оқиға басталғанда Энколпийдің құлы Гитон иесінің тұрағында болады.

126 тараулары

Бірінші сақталған үзіндіде Энкольпий Кампаниядағы грек қалашығында, мүмкін Путеолиде, ол мектептің сыртында тұрып, Азия стилі мен әдебиеттегі жалған дәмге қарсы шығып, оны үстемдік ететін білім беру жүйесінде айыптайды (12). Бұл айтыста оның қарсыласы - мұғалімдерден ата-аналарға кінәлауды ауыстыратын софист Агамемнон (35). Энкольпий өзінің серігі Аскилтостың кеткенін біледі және студенттер тобы келгенде Агамменноннан бөлініп кетеді (6). Енколпий адасып, қарт әйелден үйге оралуға көмектесуін сұрайды. Ол оны өзінің үйі деп атаған жезөкшеханаға апарады. Онда Энкольпий Аскилтосты (78) және одан кейін Гитонды (8), Аскилтостың оған жыныстық қатынас жасағанын (9), деп мәлімдейді. Бір-біріне қарсы дауыстарын көтергеннен кейін, күрес күлімсіреп аяқталады және достары татуласады, бірақ кейінірек бөлісуге келіседі (910). Кейіннен Энколпий Гитонмен жыныстық қатынасқа түсуге тырысады, бірақ оны Асцилтос тоқтатады, ол екеуін төсекте ұстағаннан кейін оған шабуыл жасайды (11). Үшеуі базарға барып, ұрланған мүлік туралы (1215) күрделі дауға түседі. Олар өздерінің жатақханаларына оралғанда, оларды Куартилла, Приаптың табынышы, олардың сектаның құпияларын ашуға тырысуын айыптайды (1618). Қауымдағыларды Квартилья, оның қызметшілері және қарт еркек жезөкше жыныстық қатынасқа қатысады (1921), содан кейін оларды кешкі асқа дайындап, одан әрі жыныстық қатынасқа түседі (2126). Одан кейін оргия басталады және Енкольпий мен Квартилья бір-біріне құшақтап, олар Гитонның кілт тесігі арқылы жеті жасар қызды (26) қыздан айырып, қызды құртқанда аяқталады.

26-78 тараулар, Cena Trimalchionis (Трималхионың кешкі ас)

Сатириконның осы бөлімі, Конте және Ранкин сияқты классиктер меніппей сатирасының символы ретінде бағалайтын, сақталған мәтіннің басталысынан бір-екі күн кейін орын алады. Энкольпий мен серіктестері Агамемнонның бір құлының шақыруымен Тримальхионың сарайындағы кешкі асқа келеді, ол зор байлыққа ие бос адам және қонақтарын әсем әрі асыра шағын қылықтарымен көңіл көтереді. Ванналар мен залдардағы алғышарттардан кейін (26–30), қонақтар (көбінесе босатылған құлдар) асханаға кіреді, онда иесі де қосылады. Тримальхио байлығымен және білімділікпен мақтанышпен әсем тағамдар ұсынады (31–41). Тримальхионың дәретханаға кетуі (ол өзін ұстай алмайды) қонақтарға әңгімелесуге мүмкіндік береді (41–46). Энкольпий олардың көршілері, ауа райы, қиын жағдай, қоғамдық ойындар және балаларының білімі туралы қарапайым әңгімелерін тыңдайды. Петрониус өз дәуіріндегі сауатсыз және әсем байлардың қарапайымдылығы мен мақтандығын ашып көрсетуден ләззат алады, римдік өмірдің күнделікті жайларын шебер суреттейді. Тримальхио дәретханадан оралғаннан кейін (47), тағамдар тізбесі жалғасады, кейбіреулері басқа тағамдарға ұқсайды немесе белгілі бір зодиак белгілерін еске түсіреді (35). Агамемнонмен (Тримальхионы жасырын түрде жек көретін қонақ) дауласып, Тримальхио бір кезде Кума Сибилласын көргенін айтады, ол өте қарт болғандықтан мәңгілікке құтыда ілінген (48). Адамқұйрық (62) және әйел сиқыршылар (63) туралы табиғаттан тыс оқиғалар айтылады. Әңгіме толасқаннан кейін, Хабиннас есімді тас қалаушы әйелі Сцинтилламен (65) келеді, ол Тримальхионың әйелі Фортунатамен (67) әшекейлерін салыстырады. Содан кейін Тримальхио өсиетнамасын оқып, Хабиннасқа өлімінен кейін ескерткішін қалай салу керектігі туралы нұсқаулар береді (71). Энкольпий мен серіктестері, енді шаршап, жиреніп, басқа қонақтар моншаға бара жатқанда кетуге тырысады, бірақ есік күзетшісі тоқтатады (72). Олар Тримальхио өзі үшін жасаған әжуалық жерлеу рәсімінен кейін ғана қашып құтылады. Қарауылдар мүйіздің даусы өрттің белгісі деп қате түсініп, сарайға шабуыл жасайды (78). Осы кенеттен пайда болған дабылды софист Агамемноннан құтылу үшін сылтау ретінде пайдаланып, Энкольпий мен оның достары оның серігінен шаршағандықтан, нағыз өрттен қашады (78).

79-99-тараулар

Энколпий жолдастарымен бірге қонақүйге оралады, бірақ шарапты көп ішіп, есінен танып қалады, ал Аскилтос жағдайдан пайдаланып, Гитонды азғырады (79). Келесі күні Энкольпий сүйіктісі мен Аскилтостың бірге төсекте жалаңаш жатқанын көреді. Энкольпий Аскилтоспен айтысып, екеуі бөлісуге келіседі, бірақ Энкольпий Гитон Аскилтоспен бірге қалуға шешім қабылдағанда шошынады (80). Екі-үш күн бөлек тұрғаннан кейін, енколпий семсерімен қолына семсер алып, жолға шығады, бірақ оны көшеде кездесетін солдат қарусыздастырады (8182). Бір сурет галереясына кірген соң, ол Еумолп есімді ескі ақынымен кездеседі. Екеуі өздерінің бақытсыздықтары туралы шағымдарын алмасады (8384), ал Эумолп Пергамонда ұстаз ретінде жұмыс істеген кезде бір жігітпен қарым-қатынас жасағанда, жасөспірім оны өзінің жоғары либидосымен қалай тоздырғандығын айтады (8587). Өнердің құлдырауы және сол дәуірдегі суретшілер мен жазушылардың ескі шеберлерге қарағанда төмендігі туралы айтқаннан кейін (88), Эумолп Трояның басып алынуын осы тақырыпқа арналған кейбір тармақтармен суреттейді (89). Бұл көршілес бағаналы ғимаратқа кіргендер Евмолпты таспен атқылап шығарып салғанда аяқталады (90). Энколпий Эумолпусты кешкі асқа шақырады. Үйге оралғанда Энколпиус Гитонмен кездеседі, ол оны сүйіктісі ретінде қайтарып алуын сұрайды. Енколпий ақыры оны кешіреді (91). Евмолп моншадан келіп, сол жердегі бір адамның (көрініп тұрғандай Аскилтос) Гитон (92) деген адамды іздеп жүргенін айтады. Энкольпий Гитонның кім екенін жарияламауға шешім қабылдайды, бірақ ол мен ақын бала үшін бәсекелестікке түседі (93 94). Бұл Эумолп пен басқа тұрғындары арасындағы ұрыс-керіске әкеледі, оны менеджер Баргейтс бұзады. Содан кейін Аскилтос муниципалды құлмен бірге Гитонды іздеуге келеді, ол Энкольпийдің өтініші бойынша төсек астына жасырынады (97). Евмолп оны ашумен қорқытады, бірақ көп келіссөздер нәтижесінде Энколпий мен Гитонмен татуласады (98).

99124 тараулары

Келесі сахнада Энкольпий және оның достары кемеге отырып, Еумолптың жалданған қызметшісімен бірге, кейін Коракс деп аталған (99). Энкольпий кейін хабардар болады, кеменің капитаны – ескі жауы, Тарантумдық Лихас. Сондай-ақ, бортта Трифана есімді әйел бар, Гитонның оны тауып алуын қаламайды (100–101). Өздерін Еумолптың құлдары ретінде жасыруға тырысқанына қарамастан (103), Энкольпий мен Гитон танылады (105). Еумолп оларды қорғап сөйлейді (107), бірақ тек төбелес басталысымен (108) ғана бейбітшілікке келісіледі (109). Жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін Еумолп Эфестегі жесір әйел туралы әңгіме айтады. Бастапқыда ол күйеуінің қабірінде аштықтан өлуді жоспарлаған, бірақ айқышқа ілінген мәйіттерді күзеткен сарбаздың азғындығына ұшырап, біреуі ұрланғанда күйеуінің мәйітін алмастыруды ұсынады (110–112). Кеме дауылда сүңгіп кетеді (114). Энкольпий, Гитон және Еумолп жағаға аман-есен жетеді (Корак та солай болған сияқты), бірақ Лихас суға батып, жағаға шығарылады (115). Олар Кротонаның жанында екенін және жергілікті тұрғындардың мұра іздеумен белгілі екенін біледі (116). Еумолп осы мүмкіндікті пайдалануды ұсынады, және ол баласыз, ауру бай адам рөлін ойнауға, ал қалғандары оның құлдары болуға келіседі (117). Қалаға бара жатқанда, Еумолп поэзиядағы жоғары мазмұнның қажеттілігі туралы лекция оқып, оны Юлий Цезарь мен Помпей арасындағы Азамат соғысы туралы 300 жолдан тұратын өлеңмен көрсетеді (119–124). Олар Кротонаға келгенде, мұра іздеушілер меймандос болып шығады.

125 - 141 тараулары

Мәтін қайта басталған кезде серіктер Кротонда біраз уақыт болған (125). Хризис есімді қыз Энколпиймен әдемі сөздер айтысып, оған өзінің әдемі қожайыны Циркеді әкеледі, ол одан сексуалдық қатынас жасауды сұрайды. Бірақ оның бұл әрекетіне импотенция (126–128) кедергі келтіреді. Цирцея мен Энколпий хат алмасады, ал ол Гитонсыз ұйықтап ем іздейді (129–130). Ол келесі кездескенде, өзімен бірге сиқырлы ем жасауға тырысатын Прозелена атты қарт сиқыршыны алып келеді (131). Дегенмен, ол тағы да махаббатқа бара алмайды, себебі Цирцея Хризисті ұстатып, оны қамшылайды (132). Энкольпий жарақаттанған мүшені кесуге құштар болады, бірақ Пряпқа өз ғибадатханасында шипа тілеп дұға етеді (133). Прозелена мен діни қызметкер Оэнотея келеді. Оэнотея, сондай-ақ сиқыршы, Энкольпийдің іздеген емін бере алатынын мәлімдейді және тамақ пісіруге кіріседі (134–135). Әйелдер уақытша кеткен кезде, Энколпийге ғибадатхананың қасиетті қаздары шабуыл жасайды, ол олардың біреуін өлтіреді. Оэнотея қорқып кетеді, бірақ Энкольпий оны ақшамен (136–137) жұбатады. Оэнотея қаздың көкірегін жарып, бауырларын Энкольпийдің болашағын болжау үшін пайдаланады (137). Бұл аяқталғаннан кейін діни қызметкер "былғары дилдо" (scorteum fascinum) көрсетеді, ал әйелдер оған түрлі тітіркендіргіш заттарды жағады, осылайша Энкольпийді анальдық қатынасқа дайындайды (138). Энкольпий Оэнотея мен оның көмекшілерінен қашып құтылады. Келесі тарауларда Хризис өзінің Энколпийге ғашық болғанын білдіреді (138–139). Филомела есімді қарт аңшы өзінің ұлы мен қызын Еумолпқа білім алу үшін тапсырады. Еумолп қызымен сексуалдық қатынас жасайды, бірақ денсаулығы нашар болғандықтан Коракстың көмегіне жүгінеді. Энкольпий ұлын сипап, өзінің импотенциясынан айыққанын жариялайды (140). Ол Еумолпқа, оның айтқан байлығы көрінбегендіктен, мұра аңшыларының шыдамы таусылып бара жатқанын ескертеді. Еумолптың өсиеті мұра аңшыларына оқылады, олар оның қайтыс болғанын біледі және оның денесін жеген жағдайда ғана мұрагер бола алатынын анықтайды. Соңғы сақталған үзіндіде адам жегіштікке қатысты тарихи мысалдар келтіріледі (141).

Жанр

Сатирикон Батыс әдебиетінің ең бағалы туындыларының бірі саналады, ал Бранхамның сөзіне сүйенсек, латын тіліндегі осы жанрдағы ең алғашқы туынды. Петроний екі кереғар жанрды үйлестіреді: циник және пародикалық мениппей сатирасы мен идеалдауға және сезімталдыққа толы грек романы.

Апокрифтік қосымшалар

Сатириконның толық емес түрі көптеген оқырмандарды қызықтырды, ал 1692 жылдан бері бүгінгі күнге дейін бірнеше жазушы осы әңгімені аяқтауға тырысты. Кейбір жағдайларда, тарихи көркем әдебиеттегі кең таралған қағидаға сәйкес, олар ойлап тапқан қосымшалар жаңадан табылған қолжазбалардан алынған деп айтылды. Бұл талап одан да сенімді көрінуі мүмкін, себебі түпкі мағынада бұл фрагменттер екі түрлі ортағасырлық дереккөзден жиналған және 16-шы және 17-ші ғасырлардағы редакторлар ғана оларды біріктірген. Бұл мәлімдемелер қазіргі заманғы ғылым арқылы жоққа шығарылды, тіпті 21-ші ғасырдың апокрифтік қосымшалары да оны жоққа шығарды.

Тарихи үлестері

Рим халқының тілі туралы ақпарат көзі тек "Сатирикон" фрагменттерінде ғана кездеседі. "Сатирикон" сипаттамалар, әңгімелер мен оқиғаларды ұсынады, олар халық аузында қолданылатын латын тілінің құнды дәлелі болып табылады. Тримальхионың кешкі ас салтанатының реализмінде бізге бейресми үстел әңгімесі ұсынылады, ол бізге бейтаныс Рим пролетариатын түсінуге көмектесетін қарапайым тіл мен тілдік қателерге толы. 41-тарауда, Тримальхиомен кешкі ас кезінде, мынадай әңгіме бейнеленген: үстемдік танытқан мезбан бөлмеден шыққаннан кейін, тойға келген қонақ Дама шарап сұрағаннан кейін алғашқы болып сөз бастайды: