Кіріспе
Римдік комедиялық драматург, рим драматургі Публий Теренций Афер (/t//ə/'/r//ɛ//n//ʃ//i//ə//s/, //ʃ//ə//s/; б.з.д. 195/185 – б.з.д. 159? жылы), ағылшын тілінде Теренс (/t//ɛr//ə//n//s/) ретінде кеңінен танымал, Рим республикасы кезеңінде драматург болған. Ол грек авторлары Менандр немесе Каристтық Аполлодордың шығармалары негізінде жазылған алты комедияның авторы. Теренцийдің пьесалары б.з.д. 166–160 жылдары сахналанған. Ежелгі авторлардың мәліметінше, Теренций Карфагенде дүниеге келген және Римге құл ретінде әкелінген, онда білім алып, бостандыққа ие болған. Шамамен 25 жасында Теренций пьесалары үшін шабыт іздеп Шығысқа сапар шеккен, ол Грекияда аурудан немесе қайтар жолда кеме апатынан қаза тапқан деседі. Дегенмен, Теренцийдің дәстүрлі өмірбаяны көбінесе оның өмірі туралы сенімді деректерге қол жеткізе алмаған, Теренцийден көп уақыт өткенде өмір сүрген ежелгі ғалымдардың болжамдарынан тұрады деп есептеледі. Теренцийдің пьесалары тез арада мектеп оқулықтарының стандарты болды. Ол Батыс Рим империясындағы барлық грамматика оқушыларына оқытылатын төрт автордың бірі ретінде бекітілді және 19 ғасырға дейін Еуропа мектептерінің оқу жоспарындағы маңызды орынды сақтап, Уильям Шекспир және Мольер сияқты авторларға үлкен әсер етті.
the Roman playwright
Publius Terentius Afer (/t//ə/'/r//ɛ//n//ʃ//i//ə//s//, // //ʃ//ə//s/; c. 195/185 – c. 159? BC), better known in English as Terence ('/t//ɛr//ə//n//s/), was a playwright during the Roman Republic. He was the author of six comedies based on Greek originals by Menander or Apollodorus of Carystus. Terence's plays were originally staged around 166–160 BC. According to ancient authors, Terence was born in Carthage and was brought to Rome as a slave, where he gained an education and his freedom; around the age of 25, Terence is said to have made a voyage to the east in search of inspiration for his plays, where he died either of disease in Greece, or by shipwreck on the return voyage. However, Terence's traditional biography is often thought to consist of speculation by ancient scholars who lived too long after Terence to have access to reliable facts about his life. Terence's plays quickly became standard school texts. He ultimately secured a place as one of the four authors taught to all grammar pupils in the Western Roman Empire, and retained a central place in the European school curriculum until the 19th Century, exercising a formative influence on authors such as William Shakespeare and Molière.
Өмір және мансап
Теренц пьесаларының қолжазбаларында дидаскалиялар, яғни қойылым туралы хабарламалар бар, олар пьесалардың алғашқы қойылымдарының күндерін, жағдайларын және қатысушыларын тіркеп, грек тіліндегі түпнұсқаның авторын анықтайды. Теренцтің өмірі туралы басқа дәстүрлі ақпарат Vita Terenti-ден алынған, бұл биография Аэлий Донаттың түсіндірмесінде сақталған және оны Суетонийге жатқызады. Дегенмен, Теренцтің замандастары драматургтің өмірбаянын кейінгі ұрпақтарға жазуға лайық деп санағанға ұқсамайды, ал Суетонийдің дереккөздері берген әңгіме көбінесе пьеса мәтіндері мен дидаскалияларға негізделген болжамдар ретінде қарастырылады.
Орындау шарттары
Б.з.б. 2 ғасырда пьесалар Римнің төрт жылдық фестивалінің тұрақты бөлігі болды: Ludi Romani (қыркүйек), Ludi Plebeii (қараша), Ludi Apollinares (шілде) және Ludi Megalenses (сәуір); сонымен қатар, пьесалар ант беру ойындары, триумфтар және әсемдікке толы аристократтардың жерлеу рәсімдерінде де қойылды. Рим күнтізбесі 160-шы жылдары Күннен екі жарым айға озып кеткендіктен, Теренцийдің Мегалензияда көрсетілген пьесасы ресми түрде сәуірде жоспарланғанмен, шындығында қаңтардың соңында көрсетілген. Римде 55 жылы Помпей театры салынғанға дейін тұрақты театр болған жоқ, Теренцийдің пьесалары осы оқиға үшін арнайы салынған уақытша ағаш сахналарда қойылды. Ғимараттың шектеулі көлемі бір көрсетілімде 2000-нан кем емес көрерменді қабылдай алды. Б.з.б. 194 жылдан кейін Сенат мүшелері үшін орындар резервтелгеннен басқа, кіру билеті барлық халыққа тегін болды. 2 ғасырдағы театр көрермендері туралы сипаттамаларда әйелдердің, балалардың, құлдардың және қаланың кедей халқының болғаны айтылады. Римдік комедиялық дәстүрінен бастау алған грек жаңа комедиясында актерлер әдеттегі кейіпкерлер типтерімен байланысты маска киген. Ежелгі авторлар Теренций заманында римдік актерлер де маска киген-кірмегені туралы әртүрлі пікірлер білдіреді. Бір кезде Кристиан Хоффердің 1877 жылғы «Публий Теренцийдің комедияларында маскалардың қолданылуы» атты диссертациясы Теренцийдің пьесаларының бастапқы қойылымдарында маскалар киінбеген деген тұжырымды қабылдады. Алайда, қазіргі кездегі көптеген сарапшылар Теренций заманындағы римдік актерлер осы типтегі пьесаларды орындағанда маска киген болуы мүмкін деп санайды және олардың маска кимегенін «сену қиын» немесе тіпті «ұғынуға келмейді» дейді. Донатус актерлердің «Евнух» пьесасының бастапқы қойылымдарында маска кигенін мәлімдейді.
Прологтар
Грек пьесалары, рим комедияшыларына материал берген, әдетте пьесадан бұрын немесе бірінші актінің бір-екі көрінісінен кейін үзіліс беретін прологпен ұсынылған. Плауттың пьесаларында пролог көбінесе, бірақ әрдайым емес, сюжетті баяндайды; ал Теренс прологтың дәстүрлі баяндау қызметін толығымен қабылдамай, оны өзінің туындыларына жасалған сынға жауап беруге арналған, басқаша ойын-сауық түрін ұсыну үшін пайдаланады. Теренс ерекше атап көрсеткендей, ол бір "қарт" және "ашкөз" ақынның таратқан "жалғандықтарынан" арылуды тілейді. Теренс бұл адамның Менандрдың "Фарма" және "Тезаурус" (Eu. 9–10) пьесаларын аударғандығын айтқандықтан, Донат (немесе Донат осы ақпаратты алған ертерек түсіндіруші) оны Луций Ланувин деп анықтады, бірақ прологтарда есімдер айтылмаған. Луцийдің еңбектерінен тек Донаттың келтірген "Тезаурус" пьесасының екі жолы ғана сақталған, ал Луций туралы Теренстің прологтарынан тыс ештеңе белгілі емес, тек Волькаций Седигит Луцийді тоғызыншы жақсы латын комедия ақыны (ал Теренсті алтыншы жақсы) деп бағалаған. Теренстің Луцийді "қарт" деп сипаттауы, оның қарттығына емес, Теренс ескірген деп санаған пьеса жазу стиліне қатысты болуы мүмкін. Теренс Луцийдің еңбектерін былай бағалайды: "оларды жақсы аударғанмен, нашар жазып, жақсы грек пьесаларын латынға айналдырып, жақсы емес пьесалар жасаған" (Eu. 7–8), сондай-ақ Луцийдің театрлық жетістіктері автордың емес, актерлердің еңбегінің арқасында болды (Ph. 9–11).
Суэтон өмірбаяны
Суетонийдің айтуынша, Теренций Карфагенде дүниеге келген. Ол Римге П. Теренций Лукан есімді белгісіз сенатордың үйінде құл ретінде келді, ол оны білімді және таланты мен сұлулығы үшін босатты. Теренс сол кезде өзінің қамқоршысынан "Terentius" атауын алды. Мүмкін, жас сұлулығымен ақсүйектердің ықыласына ие болған Теренс Сципиондық шеңбер деп аталатын топтың мүшесі болды. Алайда Томас Карни Джеромның Кесилийдің өлімін санау күдікті емес деп санайды, сонымен қатар бұл кездесу мен өндіріс арасындағы бірнеше жылдық кешіктіру әбден мүмкін, өйткені Кесилий жаңадан басталған драматургтің жұмысына таң қалған болуы мүмкін, тіпті талқылау Теренске қайта қарау қажеттілігін көрсетті. Р. С. Фликингер Теренстің киімінің жағдайынан оның осы кездесу кезінде өзінің бай және ықпалды меценаттарымен әлі таныспағанын және дәл сол кезде Кецилийдің көп ұзамай қайтыс болғаны және оның қолдауынан айырылғандығы өндірістің екі жылға кешігуіне себеп болғанын көрсетеді. Теренцтің алты пьесасының бәрі де халыққа ұнады; Евнух 8000 нумми алды, бұл Римде комедия үшін төленген ең жоғары баға болды және бір күнде екі рет ойнатылды. Алайда, Двора Гилла б.з.д.161 жылы титул бетіне жазылған nummus термині динарийге, күмістің әлдеқайда көп мөлшерін қамтитын монетаға, сондықтан эвнух үшін төленген баға шын мәнінде 32,000 сестерция болды деп айтады. 25 жасында (кейбір қолжазбаларға қарағанда 35 жасында) Теренс Грекияға немесе Азияға сапар шегіп, қайтып оралмады. Суетонийдің деректері Теренцтің саяхатқа шығуының себебі мен мақсаты, сондай-ақ оның Грекияда аурудан қайтыс болғаны немесе қайтып оралған кезде кеме апатынан қайтыс болғаны туралы келіспейді. Суетоний Теренцийдің өлімін "Гней Корнелий Долабелла мен Маркус Фулвий Нобильордың консулдығында" б.з.д. 159 жылы деп санайды. Егер бұл сан жаңа Теренциандық пьесаларға қатысты болса, Теренс бұрын жылына бір пьесадан аз аяқтағаннан кейін осындай жылдамдықпен жұмыс істегендігі мүмкін емес, ал кейбір редакторлар санды алып тастайды, өйткені сандық CVIII тек CVM препозициясының екі есе көшірмесі деп санайды, кейіннен сан ретінде ұтымдыланды. Теренс "орта бойлы, жұқа, қара терілі" болған. Суетонийдің Теренцтің сыртқы түрі туралы жазған сипаттамасы оның африкалық шығу тегі туралы айтылғандықтан, оның ақынның дене бітімі туралы жазған сипаттамасы, оның өлең стилі "жеңіл" екендігі үшін метафора ретінде пайда болған болуы мүмкін, дәл сол сияқты, Филитас Костың ақыны желге ұшып кетпеу үшін аяқ киімін қорғасынмен ауырлаған. Орта ғасырлық қолжазбаларда Теренцийге ұқсаған суреттердің ешқандай шынайылығы жоқ. Оның Афер ("солтүстік африкалық") деген аты Теренстің ежелгі Ливиядан келгенін білдіруі мүмкін. Алайда, мұндай есімдер міндетті түрде шығу тегін білдірмейді, және осы конгоменді африкалық емес, мысалы Домиций Афер сияқты римдіктер болған. Теренстің берберлік тектес екендігі жиі айтылады, өйткені римдіктер латын тілінде Афри деп аталатын берберлерді карфагендіктерден, поэни деп аталатын аралықта ажыратады. Алайда, лексикографиялық дәлелдер Теренс өмір сүрген кездегі осы айырмашылықтың жарамдылығын растамайды. Егер Теренс Карфагенде құл болып туылса, анасы сонда Ганнибалдың тұтқыны ретінде әкелген этникалық итальяндық болуы мүмкін. Суетонийдің Теренцтің 25 жасында, б.з.д.159 жылы қайтыс болғаны туралы мәлімдемесі оның б.з.д.184 жылы, Плауттың қайтыс болған жылы туғанын және өзінің алғашқы пьесасын шығарған кезде 18 жаста болғанын білдіреді. Теренстің қайтыс болған кезде 30 жаста болғаны туралы нұсқаның оқылуы оның орнына он жыл бұрын, 194 жылы туғанын көрсетеді, бұл Фенестеллаға тиесілі Теренстің Сципион мен Лейлиден үлкен екендігі туралы мәлімдемемен расталған сияқты. Иеронимнің Хроникасында Теренцийдің өлімі б.з.д. 158 жылы деп көрсетілген.
Ежелгі түсініктемелер
Иероним Contra Rufinum I.16-да «ұстазым Донат» Теренцийдің комедияларына түсініктеме жазғанын айтады. Донаттың түсіндірмесі оның бастапқы жазған түрінде сақталмаған. Орта ғасырлық белгісіз бір жазушы Теренцийдің екі немесе одан да көп қолжазбаларын пайдаланып, Донаттан алынған шет жазбаларын біріктіріп, түсініктемені жеке кітап ретінде қайта құру үшін жазбаларды көшірген. Ол процесте қосымша материалдарды қосып, бастапқыда тиесілі емес жолдарға жазбалар орналастырған немесе таралу барысында өзгертілген материалдарды енгізген болуы мүмкін. Донаттың түсіндірмесінен алынған цитаталар, қазіргі редакцияда табылмайтын, Присцианда және Кодекс Бембинус пен Кодекс Викторианның схолияларында кездеседі. Донаттың «Хеаутон тиморумен» пьесасына түсініктемесі жоқ, бірақ оның осы пьесаға жасаған сілтемелері, корпустың басқа бөліктеріндегі және Евграфийдің түсініктемесіндегі материалдар ол олқылықты толтыруға көмектеседі. Қазіргі түрінде Донаттың түсіндірмесіне Суетонийдің «Vita Terenti» атты қысқаша эссесі, комедия жанры мен трагедиядан айырмашылығы туралы «De fabula» деп аталатын қысқаша мақаласы, сондай-ақ кейбір қолжазбаларда «De comoedia» деген тақырыппен басталатын осы тақырыптағы жеке, қысқа жұмыс кіріспе ретінде берілген. Де Фабуланы Теренций туралы бұрынғы түсіндіруші Евантийдің еңбегі ретінде анықтауға мүмкіндік болды (бәлкім, Жеромоның «Хроникасында» 358 жылы Константинопольде қайтыс болған грамматик Евантиймен бірдей), себебі Антиохиялық Руфин (5 ғасыр) грамматигі «Теренцийдің метрлері» атты еңбегінде «De fabula» цитатасын келтіріп, оны Евантийге жатқызған. Евантийдің еңбегі басқаша жоғалып кеткен. «De comoedia» әлі күнге дейін Донаттың еңбегі деп есептеледі.
Теренстің қолжазбалары
Теренстің қолжазбаларын екі негізгі топқа бөлуге болады. Бір топта тек бір өкіл бар, ол 4-ші немесе 5-ші ғасырдың басында жазылған және Ватикан кітапханасында сақталатын Бембинус кодексі (А деп аталады). Бұл кітап, рустикалық әріптермен жазылған, кез келген латын жазушысының сақталған ең ерте қолжазбаларының бірі. Онда пьесалар An., Eu., Hau., Ph., Hec., Ad. тәртібімен келтірілген. Сондай-ақ, осыған ұқсас үш кішкентай фрагмент те сақталған. Кейінірек жазылған шамамен 650 қолжазба бар. Бұлар көбінесе «Каллиопий» қолжазбалары деп аталады, себебі бірнеше ертерек қолжазбаларда мәтін Каллиопий есімді біреумен түзетілгенін көрсететін жазбалар табылды; осы адам туралы басқа ештеңе белгілі емес. Олар 9-шы ғасырдан бастап кішкентай әріптермен жазылған. Бұл топты үш классқа бөлуге болады. Бірінші класс, γ (гамма) деп аталады, 9-шы, 10-шы және 11-ші ғасырларға жатады және P (Паризин), C (Ватикан), сондай-ақ F (Амброзиан) және E (Рикардиан) қолжазбаларын қамтиды. Оларда пьесалар An., Eu., Hau., Ad., Hec., Ph. тәртібімен келтірілген. C қолжазбасы – танымал Codex Vaticanus Latinus 3868, онда үшінші ғасырдың ортасына тән стильдегі түпнұсқалардан көшірілген суреттер бар. Тағы бір топ, δ (дельта) деп аталады, пьесалар әліпбилік тәртіппен келтірілген: An., Ad., Eu., Ph. (=F), Hau., Hec. Ол 10-шы ғасырдың 3 немесе 4 қолжазбасынан тұрады: D (Victorianus), G (Decurtatus), p (Parisinus) және, мүмкін, L (Lipsiensis). Қалған барлық қолжазбалар «аралас» топқа жатады және γ және δ топтарынан алынған мәтіндерді қамтиды, сондықтан мәтінді анықтауда олардың маңызы шамалы. γ және δ топтарының екі архетипке, қазір жоғалып кеткен Γ (Гамма) және Δ (Дельта) архетиптеріне, қайта баратыны және олардың екеуі де қазір жоғалып кеткен Σ (сигма) архетипінен көшірілгені есептеледі. А. Дж. Бразерс пікірінше, А қолжазбасы, кейбір қателер болғанымен, Σ-ға қарағанда жақсырақ мәтінге ие, себебі Σ-да Теренсті мектептерде оқуды жеңілдету мақсатымен бірқатар өзгерістер енгізілген. А және қазір жоғалған Σ екеуі де Φ (фи) деп аталатын одан ертерек архетиптен шыққан деп саналады, оның жазылған мерзімі белгісіз. Бұл қолжазбалардан басқа, ежелгі жазушылар мен грамматиктердің белгілі бір түсініктемелері, сөздіктері және цитаталары да бар, олар кейде редакторларға түпнұсқа мәтінді анықтауға көмектеседі. Олардың ең танымалсы – 4-ші ғасыр грамматигі Элий Донаттың «Commentum Terenti» атты түсініктемесі, ол көбінесе пайдалы, бірақ «Heauton Timorumenos» пьесасы туралы бөлімі жоқ.
Теренстің шығармалары
3 томдық. 3 томдық. 2 томдық.
Жекелеген пьесалар
2 том. Кіріспе мен түсіндірме француз тілінде. Кіріспе және түсініктеме неміс тілінде. Кіріспе және түсініктеме неміс тілінде.
Ежелгі түсініктемелер
3 томдық. Vita Terenti, Константинопольдік Евантийден үзінділер және Донаттың "Андрия" мен "Евнух" пьесаларына түсініктемесі бар. "Адельфо", "Гексира" және "Формио" пьесаларына Донаттың түсіндірмелері де кірген. Евграфийдің барлық алты пьесасына түсініктемелер бар. III томның 2-бөлімі, құрамында Бембинаның шәрипалары болуы тиіс болған, жарияланбаған. Евантийдің итальян тіліндегі кіріспесі, аудармасы және түсініктемесі бар сындық басылымы.