Кіріспе
Латындық әңгімеші және, мүмкін, фракиялық құл Гай Юлий Федр (Phaîdros), немесе Федер (шамамен б.з.д. 15 – шамамен б.з. 50 ж.) – бірінші ғасырдағы римдік әңгімеші және Эзоп әңгімелерінің жинағын латын тіліне алғаш рет өлеңмен аударған адам. Оның өмірі туралы тек өлеңдерінен шығаруға болатын мәліметтер ғана белгілі, ал оның еңбектері кейінгі антик дәуірде аз талқыланған. Ренессанс кезеңінде және одан кейін толық емес бірнеше қолжазбалар табылуымен ғана оның маңыздылығы, автор ретінде де, әңгімелерді жеткізуде де, айқындалды.
Gaius Julius Phaedrus ('/f//iː//d//r//ə//s/; ; Phaîdros), or Phaeder (c. 15 BC–c. 50 AD) was a 1st century AD Roman fabulist and the first versifier of a collection of Aesop's fables into Latin. Nothing is recorded of his life except for what can be inferred from his poems, and there was little mention of his work during late antiquity. It was not until the discovery of a few imperfect manuscripts during and following the Renaissance that his importance emerged, both as an author and in the transmission of the fables.
Өмірбаян
Ақын өзін Пиер тауларында, мүмкін Пиднада туған деп айтады және фракиялық музыканттар Линус пен Орфейді өз отандастары деп атайды. Қолжазбалардағы жазулар мен түсіндірмелер оны Августтың босатылған құлы деп көрсетеді. Кейбір ғалымдар осы деректерге сүйене отырып, Федрдің бала кезінде Л. Кальпурний Писоның Фракия жорығынан кейін құл ретінде Римге әкелінгенін болжайды. Римде немесе басқа жерде болсын, Федр жастық шағында латын әдебиетін оқыған, өйткені ол Эннийден оқыған бір жолын келтіреді. Алғашқы екі аңызын жариялағаннан кейін, Федр сотқа тартылды, онда Сейан айыптаушы, куә және судья болды демекші. Ақынның қандай жазаға ұшырағаны белгісіз, бірақ үшінші кітабының алғы сөзінде ол Еутихийден өзі үшін араласуын сұрайды. Үшінші кітаптың эпилогында ақын өзін орта жастағы адам ретінде сипаттайды, ал Федрдің бесінші кітабының соңғы өлеңі оның қарттыққа жеткенін көрсетеді. Ақын өзі туралы айтқандарының рас екенін бағалауға сыртқы дәлелдер жоқ, сондықтан ғалымдар өлеңдердегі өмірбаяндық деректерге әртүрлі мән берді. Аттилио де Лоренцидің Федро туралы өмірбаянын Перри "адамның тұтастай және сенімді бейнесі" деп бағалап, "автордың қорытындыларында ешқандай қисынсыздық немесе мүмкін емес нәрсе жоқ" десе, басқа сыншы оны "де Лоренцидің тапқыр қиялынан туған роман" деп сынайды, ол "оқылуға қызықты, бірақ әрқашан сенуге оңай емес". Фр де Лоренцидің реконструкциясының кейбір элементтерін әлсіз және "романдық" деп бағалап, Федроны тұтастай алғанда түпнұсқа және пайдалы жұмыс деп жариялайды, бірақ оны биографиялық деректер үшін сақтықпен пайдалану керек дейді. Эдвард Шамплин Федрдің өмірі туралы дәстүрлі айғақтың "ғылыми әдебиет арқылы жеткізілгенін" мойындаса да, оның ең көп қабылданған негізгі жобаларын "толыққанды фантазия" деп сынайды және Федрдің өзі туралы айтқандарын Римде туып, өмірін еркін азамат ретінде өткізгенін дәлелдеу үшін қайта түсіндіруге болатынын айтады. Алайда, Шамплиннің пікірінше, "Федр заңгер болған", өйткені өлеңдерде "Рим құқығына деген таңғаларлықтай күшті қызығушылық" байқалады. Фр аңыздарда акростиктер түрінде жаңа өмірбаяндық ақпарат табуға тырысты, бірақ олардың көпшілігі жаңа редакциялық түзетулерсіз мәтінде табылмайды. Геррманн да Апоколоцинтозды, Катонның дистихтарын және Кулекстің көп бөлігін Федрге жатқызды және осы мәтіндерді қосымша өмірбаяндық деректер үшін зерттеді. Геррманның кітабының екінші бөлімі аңыздардың басылымын (жаңа тәртіпте және төрт кітапқа бөлінген) және Федрге жатқызылған басқа да еңбектерді қамтыды. К. Фордайс Геррманның кітабын "көптеген жаңалықтарға" толы деп сипаттап, ең үлкені Геррманның "Федрдің редакторы және латын профессоры, оған санның маңызы жоқ және өзінің болжамдары арқылы метрикалық жолдарды әр бетте метрикалық емес етіп өзгертеді" екенін айтады. Франк Гудйер кейінірек Геррманды сілтеме жасайтын редакторды мазақтап, оны "сол белгілі метрик" деп әзілдеді. Альфред Эрноут Геррманның өмірбаяндық теорияларын әдебиет тарихшыларының талқылауына қалдыратынын, бірақ Геррманның басылымындағы әртүрлі қателіктерге өкініш білдірді.
Атауы
Федрдің аты өзінің мәтінінде және Марциалда "Федрі" түрінде иелік жалғауында кездеседі. Ол Авианның Феодосийге жазған хатында, сондай-ақ Авианның құзыретімен жазушылар қосып жазған үш мысалдың тақырыптарында айтылады. Кейбір зерттеушілер ақынның есімін "Фадер" деп, номинативте дұрыс жазу керек деп санайды, бұл Александр, Менандр және Анаксимандр сияқты грек түпнұсқаларының соңғы әрпі δρος болатын латын есімдерімен сабақтастырылады. Бұл пікірді Phaeder түрінің ежелгі жазбаларда кездесуі де қолдайды. Рим құлдары азаматтардың үш есімдік жүйесінен өзгеше, тек бір атпен танылатын. Ерте империяда босатылған құлдар көбінесе бұрынғы иесінің "praenomen" және "nomen" аттарын алып, құл атын "cognomen" ретінде сақтайтын. Сондықтан кейбір дереккөздерде ақынның толық аты – Гай Юлий Федр (немесе Фадер), ол Августтың "praenomen" және "nomen" аттарымен байланысты. Көптеген ғалымдар Федрдің Сеяннан ешқандай қауіп күтпегендей, оны жаулықпен сипаттауынан, үшінші кітап Сеянның өлімінен кейін, бірақ көп ұзамай жазылған деген қорытындыға келеді, себебі Федр Сеянның қуғынынан әлі де зардап шегуде. Сондықтан Федрдің үшінші кітабындағы орта жасқа жеткенін айтуы шамамен б.з.б. 15 жылы туғандығын көрсетеді.
Бес кітап
Авиан 400 жыл шамасында Федрдің бес аңыз кітабын жазғанын айтады. Пифоэандағы 94 аңыз төрт кітапқа бөлінген, бірақ Ременси мәтіні "PHAEDRI AVG(VSTI) LIBERTI LIBER QVINTVS EXPLICIT FELICITER" ("Бұл Августтың босатылған құлы Федрдің бесінші кітабының соңы") деген түйінмен аяқталады, бұл Пифоэан мен Ременси көшірілген қолжазбада өлеңдер бес кітапқа бөлінгенін көрсетеді. Пифоэан мен Ременсиде сақталған Федрдің бес кітабының қалдықтары әртүрлі ұзындықта және материалдың жоғалғанын көрсетеді. Бұл бірінші кітаптың кіріспесінде сөйлейтін ағаштарды қосу үшін кешірім сұраумен расталады, сақталған мәтінде мысалдары жоқ болғанымен, Перотти қосымшасында олар кездеседі. Шындығында, Питхоу қолжазбасындағы 94 аңыздың тек 59-ы ғана жануарлар туралы аңыз болып табылады.
Қосымша Perottina
Неаполитан кодексінде табылған 30 өлең "Перотина қосымшасы" деп белгілі. Перотти, көшірген қолжазбаның ерекше құндылығын сезбеген сияқты, аңыздарды кездейсоқ тәртіппен шығарды. Кейбір ғалымдар осы аңыздарды бес кітап ішіндегі орналасқан жерлеріне қайта құруға тырысты, бірақ көбінесе олар Пероттидің "Эпитомында" кездесетін ретпен жеке басылады. Перотти эпимития мен промитияны жіберді және кейде олардың мәтінін өзінің ақылы айтылған тақырыптарына аударды, оларды барлық аңыздарға қосты.
Жаңа өрнек
Ол 1709 жылы шешімде берілген Федриан ертегілерін өңдеді. Бірқатар редакторлар олардың бастапқы метрикалық формасын қалпына келтіруге кірісті және бұл реконструкциялар әдетте fabulae novae немесе "жаңа аңыздар" деп аталады. Алғашқы әрекетті Питер Бурман Үлкен 1718 жылғы басылымының қосымшасында жасады, ол оны 1727 жылғы басылымынан алып тастады; J. Уайт Дафф бұл шешімнің дұрыс болғанын айтады, себебі Бурман сөздерді шамадан тыс және кездейсоқ түрде өзгертті, сондай-ақ 18 ғасырда жақсы түсінілмеген Федрдің метрикалық принциптерін бұзды. nl, латын тіліндегі кез келген сөйлемді аздап түзету арқылы Федриандық сенариумға айналдыруға болатынын, тіпті "Галл соғысы" мен Юстинианның "Дигестінен" алынған сөйлемдерді де метрикалық формаға пародиялық түрде "қайта жаңғыртуға" болатынын мәлімдейді. Постгейт Федрдің өлеңдерін прозалық жинақтардан ашу арқылы қалпына келтіру процедурасын қорғайды, бірақ "мұндай қайта құруларда біз қауіпті жолмен жүргенімізді" және "кейбір жағдайларда метрикалық форманы толық немесе сенімді түрде қалпына келтіру мүмкін емес екенін" мойындайды. Постгейт өзінің басылымында тек он fabulae novae-ны өңдеді, себебі бұрынғы редакторлар Федрге тиесілі барлық нәрсені қалпына келтіруді өздерінің міндеті деп есептегендіктен, қол жеткізе алатын нәрселердің шегін тиісінше ескермегенін айтты. 1921 жылы sv 30 fabulae novae жариялады. Дафф Зандердің реконструкциясын оның "өзгерістердегі жоғары сақтығы" және реконструкцияның прозалық негізі туралы, сондай-ақ редактор қосымша қандай сөздерді пайдаланғаны туралы нақты ақпарат бергендігіне байланысты, алдыңғы редакторлардың еңбектерінен гөрі құндырақ деп бағалады.
Сенека мен Кассиус Лонгин
43 жылы жазған кіші Сенека, Клавдийдің босатылған адамы Полибийге жазған хатында, «Римдік генийлер бұған дейін әрекет етпеген іс» (Ad Polybium 8.3) – Эзопты латын тіліне аударуға кірісуді ұсынды. Бұл Сенеканың Федрдің еңбектерінен хабарсыз болғанын, Федрдің еңбектерін қасақана назардан тыс қалдырғанын немесе оларды «Римдік генийдің» туындылары деп санамағанын, немесе Федрдің еңбектері әлі жарық көрмегенін, ал оның алғашқы үш кітабының Тиберий тұсында жазылғандығы туралы дәстүрлі мерзімнің дұрыс еместігін көрсетеді. Дегенмен, Сенеканың Федрдің еңбектерін білгені мүмкін. Ульпианның мәлімдемесіне сәйкес, шамамен 70 жылдары қайтыс болған Кассиус Лонгинус, бір серіктес барлық пайданы алса, ал қалғандары барлық тәуекелді мойындаса, мұны «арыстан серіктестігі» деп атаған. Бұл Кассиус Федрдың арыстанның басқа жануарлармен серіктестігіндегі барлық пайданы иеленгені туралы айтқан әңгімесімен таныс екенін көрсетеді (I.5).
Жауынгерлік
80-ші жылдардың ортасында Марциал Федрді еліктеп, оның ерсі әзілдерін (improbi jocos Phaedri, "жаман Федрдің әзілдемелері") атап өтті. Басқалар Марциалдың Федросы – мимдердің басқаша белгісіз авторы болуы мүмкін деп санайды. Людвиг Фридландер Марциалтың көбінесе improbus сөзін lascivus немесе "шығаршақ" сөзінің синонимі ретінде қолданатынын, ал Федрдің аңыздары осы сипаттамаға сай келмейтінін, бірақ Марциал improbus сөзін мимдермен байланыстыратынын айтады. Фридландердің пікірін қабылдаған. Иоганн Фридрих Гроновий improbus сөзін "батыл" немесе "әдепсіз" деп түсіндірді және Федр аңыздарында жануарлар мен ағаштардың сөйлейтіндей бейнеленгені, сондай-ақ аңыздары арқылы замандастарының биліктілерінің мінез-құлқын паш еткені оны жеткілікті түсіндіреді деп есептеді. Леопольд Эрвио Гроновийдің Марциалдың бас аңыздаушыны атағанын кез келген күмәнсыз дәлелдегенін мәлімдеді. Вильгельм Зигмунд Тюффель Фридландердің гипотезасын ғалымдық негізі жоқ деп санайды. Робинсон Эллис бірнеше аңыздарда improbus атауын түсіндіретін ұятсыз мазмұн бар екенін айтады және Федрдің жоғалған жазбаларында одан да көп болуы мүмкін екенін атап өтеді. Марциалдың бұл сөзі бастапқыда jocos-қа қатысты ма, жоқ па, деген мәселе де даулы. Ең жақсы қолжазбаларда locos немесе locus деп жазылған. Кейінгі қолжазбаларда jocos деп оқылған, оны редакторлар қабылдады, бірақ бұл итальян гуманисінің түзетуі болуы мүмкін. Георг Тиле (филолог) ұсынған идеяны қолданып, 1925 жылдан бері бірнеше редакторлар бұл сөзді грек сөзі λόγους-қа өзгертті, ол латын тілінде "әңгімелер" мағынасын білдіретін қарыз сөз ретінде қолданылады. А. Э. Хаусман improbi және jocos сөздерінің де осындай ассоциациялары бар екенін мойындайды, бұл сөз тіркесімі шығаршақ өлеңдерді білдіруі мүмкін, ал Федрдің өзінің өлеңдерінің ешқайсысы осы сипаттамаға сай келмейді, бірақ Федр өзінің аңыздарын joci деп атайды. Хаусман improbus сөзі Федрдің "қадірсіздігінен" басқа ештеңені білдірмейтінін, бұл "Сейжанның наразылығын тудырған деп есептелетін биік және күштілерге жасалған сынға сілтеу болуы мүмкін" дейді және λόγους-қа түзету енгізу "improbi сөзіне дұрыс мағына беруге мүмкіндік береді".
Кейінгі авторлар
Квинтилиан Федрдің атын атамайды, бірақ студенттерге мектептік жаттығу ретінде Эзоп аңыздарының Федр бастаған жанрдағы өлеңдік нұсқаларын прозаға аударуды ұсынады. Дж. П. Постгейт бұл үзіндіні Эзоп аңыздарын "таза стильде" баяндаған белгілі бір ақынды (Постгейт оны Федр деп есептеген) мақтау ретінде түсіндіреді. Алайда, Ф. Х. Колсон бұған қарсы шығып, осы үзіндідегі sermo purus сөздері студенттердің өз шығармаларында қолдануы тиіс стильге қатысты екенін айтады. Федрдің өлеңдерін жазған Авиан 5-ші ғасырдың басында оған құрмет көрсетіп, өзінің еңбегіне арнауында бес кітабын өзінің шабыт көзі деп атады. Октавияның авторы, Тертуллиан, Немезиан, Аусоний, Нолалық Паулин, Пруденций, Алькестис Барциноненсистің және Кверольдің авторлары да Федрді оқыған және одан үлгі алған сияқты, бірақ ежелгі заманнан бері Марциал мен Авианнан басқа ешкім оны есіммен атаған жоқ. Ювенал Федрді оқыған-оқымағаны белгісіз. Истван Самоскози 1593 жылы Альба-Юлиядағы қабірде "nisi utile est quod facimus, stulta est gloria" деген өлеңін тапқан және жариялаған. Кейіннен бұл өлең Федрге тиесілі екені анықталды. Иоганнес Тростердің (хроник) мәліметінше, бұл жазу 1666 жылға дейін сақталған. Теодор Моммсен бұл жазуды нақты емес деп санайды.
Басылымдар
Пьер Пито, редактор, Федри Авг. Фабуларум Аэзопиарум V кітабы (Труа: Жан Одот, 1596)
Николас Риго, редактор, Федри Авг. Фабуларум Аэзопиарум V кітабы (Париж, 1599)
Николас Риго, редактор, Федри Авг. бостандығының Аэзоп мысалының V кітабы (Париж: Роберт Этьен, 1617)
Николас Риго, редактор, Федри Авг. бостандығының Аэзоп мысалының V кітабы (Париж, 1630)
de, редактор, Федри, Август бостандығының Аэзоп мысалының V кітабы (Гамбург, 1671)
Питер Бурман Ескі, редактор, Федри, Авг. бостандығының Аэзоп мысалының V кітабы (Гаага, 1718)
Питер Бурман Ескі, редактор, Федри, Август бостандығының Аэзоп мысалының V кітабы (Лейден, 1727)
Луциан Мюллер, редактор, Федри Август бостандығының Аэзоп мысалы (Лейпциг: Б. Г. Тойбнер, 1867)
Луциан Мюллер, редактор, Федри Аэзоп мысалы (Лейпциг: Б. Г. Тойбнер, 1877)
Доменико Басси (филолог), редактор, Федри Аэзоп мысалы Неаполь кодексіне сәйкес (Турин: Паравия, 1918)
Альдо Марсили, редактор, Федри Август бостандығының Аэзоп мысалының кітаптары (Пиза, 1966)
Nicolas Rigault, ed., Phaedri Aug. liberti fabularum Æsopiarum lib. V (Paris, 1599)
Nicolas Rigault, ed., Phaedri Aug. liberti fabularum Aesopiarum libri V (Paris: Robert Estienne, 1617)
Nicolas Rigault, ed., Phaedri Aug. liberti fabularum Æsopiarum libri V (Paris, 1630)
de, ed., Phaedri, Augusti liberti, fabularum Aesopiarum libri quinque (Hamburg, 1671)
Pieter Burman the Elder, ed., Phaedri, Aug. liberti, fabularum Aesopiarum libri V (The Hague, 1718)
Pieter Burman the Elder, ed., Phaedri, Augusti liberti, fabularum Aesopiarum libri quinque (Leiden, 1727)
Lucian Müller, ed., Phaedri Augusti liberti Fabulae Aesopiae (Leipzig: B. G. Teubner, 1867)
Lucian Müller, ed., Phaedri Fabulae Aesopiae (Leipzig: B. G. Teubner, 1877)
Domenico Bassi (filologo), ed., Phaedri Fabulae ad fidem codicis Neapolitani (Turin: Paravia, 1918)
Aldo Marsili, ed., Phaedri Augusti liberti fabularum Aesopiarum libri (Pisa, 1966)