Кіріспе

Төмен бюджетті коммерциялық фильм жанры, фильм түрі

В-фильм немесе В-фильм – төмен бюджетті коммерциялық кинофильмдердің бір түрі. Бастапқыда Голливудтың алтын ғасырында бұл термин екі фильмнен тұратын көрсетілімдердегі, аз танымал екінші фильмдерге қатысты, бұл жазылған музыка әлеміндегі B-жақтарға ұқсас еді. Алайда, АҚШ-та "екінші фильмдер" ретінде осындай фильмдердің өндірісі 1950-ші жылдардың соңына қарай азайды. Бұл өзгеріс коммерциялық теледидардың дамуына байланысты болды, нәтижесінде киностудиялардың В-фильмдерді өндіретін бөлімдері теледидар фильмдерін өндіруге көшті. Бұл бөлімдер төмен бюджетті фильмдер мен сериалдар түрінде болса да, В-фильмдерге ұқсас контент жасауды жалғастырды. Бүгінде "В-фильм" термині кең мағынада қолданылады. Алтын ғасырдан кейінгі қолданыста В-фильмдер киноның кең спектрін қамтиды, сенсациялық, пайдаланушылық фильмдерден бастап тәуелсіз артхаус туындыларына дейін. Бұл эволюция В-фильмдер тұжырымының киноиндустриясының үнемі өзгеріп отыратын ландшафтында қалай бейімделгенін және сақталғанын көрсетеді. Кез келген жағдайда, көптеген В-фильмдер белгілі бір жанрды білдіреді; вестерн Алтын ғасырдың В-фильмдерінің негізгі бөлігі болды, ал 1950-ші жылдары төмен бюджетті ғылыми фантастика мен қорқыныш фильмдері танымал болды. Бастапқы В-фильмдер көбінесе жұлдыздың бірнеше рет бір кейіпкерді ойнаған сериясының бөлігі болды. Көптеген фильмдердің ұзақтығы 70 минуттан кем болды. Бұл термин В-фильмдердің бюджеті жоғары деңгейдегі фильмдерге қарағанда төмен екендігін жалпы түсінікте білдіреді; жеке В-фильмдер көбінесе сыншылар назарына ілінбеді. Кейде В-фильмдер бірнеше жалғастырма тудырады, бірақ сериалдар сирек кездеседі. Жоғары деңгейдегі фильмдердің орташа ұзақтығы ұлғайған сайын, В-фильмдердің де ұзақтығы артты. Қазіргі қолданыста бұл термин біршама қарама-қайшы мағынаға ие: ол белгілі бір фильмнің (а) минималды көркемдік амбициялары бар "жанрлық фильм" немесе (б) қымбат жобаларға салынған шектеулерден босатылған, тәуелсіз фильмнің конвенцияларынан арылған, жанды және энергетикалық фильм екендігі туралы пікірді білдіруі мүмкін. Термин қазір кейбір жоғары бюджетті, эксплоатациялық стильдегі мазмұны бар негізгі фильмдерді, әдетте, дәстүрлі түрде В-фильммен байланысты жанрларды атау үшін де қолданылады. Бастапқы кездерден бастап қазіргі күнге дейін В-фильмдер кәсіпке енушілерге де, мансабы төмендеуде болғандарға да мүмкіндіктер берді. Энтони Манн пен Джонатан Демме сияқты белгілі режиссерлер өз өнерлерін В-фильмдерден үйренді. Джон Уэйн мен Джек Николсон сияқты актерлер алғаш рет осында қалыптасты, және олар Винсент Прайс пен Карен Блэк сияқты бұрынғы А-фильмдердің актерлері мен актрисаларына жұмыс берді. Бела Лугози, Эдди Константин, Брюс Кэмпбелл және Пэм Грир сияқты кейбір актерлер мен актрисалар мансабының көп бөлігінде В-фильмдерде жұмыс істеді. "В-актер және актриса" терминдері көбінесе негізінен немесе тек В-фильмдерде жұмыс істейтін орындаушыларға қатысты қолданылады.

Тарих

1927–1928 жылдары, үнсіз кино дәуірінің аяқталуымен, ірі голливуд студиясынан шыққан орташа көркем фильмнің өндіріс құны Fox студиясында 190 000 доллардан Metro Goldwyn Mayer студиясында 275 000 долларға дейін жетті. Бұл көрсеткіш 1 миллион долларға дейін шығын болатын «жобалық» фильмдерді де, және шамамен 50 000 долларға жылдам түсірілген фильмдерді де қамтиды. Бұл арзан фильмдер (әлі «B» фильмі деп аталмаған) студияларға өздерінің маңызды өндірістері арасында ғимараттар мен штаттық қызметкерлерден максималды пайда алуға, сонымен қатар жаңа қызметкерлерді сынауға мүмкіндік берді. Columbia Pictures және Film Booking Offices of America (FBO) сияқты индустрияның екінші қатарындағы студиялар осындай арзан өндірістерге баса назар аударды. Олардың фильмдері, салыстырмалы түрде қысқа экран уақытымен, жалға алу және пайдалану шығындарын үнемдеуге мәжбүр болған кинотеатрларды, әсіресе шағын қалалар мен қалалық аудандарды немесе «набелерді» мақсат етті. Тіпті Poverty Row студиялары деп белгілі кішігірім өндіріс үйлері де, ірі компаниялардың бос қалған уақытын пайдаланып, қандай да бір көрсетімдер арқылы пайда табуға тырысып, шығындары 3000 долларға дейін жететін фильмдер түсірді. 1929 жылы американдық кинотеатрларда дыбысты фильмдердің кеңінен таралуымен көптеген тәуелсіз кинопрокаттаушылар сол кездегі басым көрсету моделін – тірі өнер мен бір көркем фильмге дейін көрсетілетін әртүрлі қысқа фильмдерді – тастай бастады. Жақын арада стандартты практикаға айналған жаңа бағдарламалық схема пайда болды: жаңалықтар, қысқа фильм және/немесе сериал, мультфильм, содан кейін қос көркем фильм. Екінші фильм, шын мәнінде, басты оқиғадан бұрын көрсетілді, ол прокаттаушыға қысқа фильмдердегідей бірдей экран уақыты үшін аз шығынға түсті. Ірі студиялардың өзіне қарасты кинотеатрларды басымдықпен қамтамасыз ету ережелері тәуелсіз кинотеатрлардың жоғары сапалы фильмдерге уақтылы қол жеткізуіне кедергі келтірді; екінші фильм оларға көлемді насихаттауға мүмкіндік берді.

1940 жылдар

1940 жылға қарай американдық көркем фильмнің орташа өндіріс құны 400 000 долларға жетті, бұл он жыл ішіндегі өсім мардымсыз болды. 1940-жылдардың басында заңдық қысым студияларды маусымдық жинақты бес фильмге дейін шектелген пакеттермен алмастыруға мәжбүр етті. Ірі студиялардың соқыр сауда-саттық жүргізу мүмкіндігіне де шектеулер қойылды. Бұл үлкен бестіктің көпшілігі А фильмдерін өндіруге көшуіне ықпал етті, ал кіші студиялар В фильмдерін жеткізуші ретінде маңыздырақ атанды. Өте төмен құнмен түсірілген жанрлық фильмдер Кедейлер қатарының негізгі бөлігі болып қала берді, тіпті «Республика» мен «Монограмм» бюджеттері де көбінесе 200 000 доллардан аспады. Сегіз ірі студиялардың өз үлестіру желілері арқылы АҚШ және Канада кассасының 95% -ын бақылауына алғаннан кейін көптеген шағын студиялар жабылды. 1946 жылы тәуелсіз продюсер Дэвид О. Селзник үлкен бюджеттік «Duel in the Sun» фильмін кеңінен жарнамалап, бүкіл ел бойынша көрсетті. Бұл дистрибуция стратегиясы фильмнің сапасы нашар болғанына қарамастан, үлкен табысқа жетті. «Duel» фильмінің шығарылымы 1950 жылдардың соңында В фильмдер индустриясын дамытқан тәжірибелерді болжады. Екі онжылдықтан кейін Голливудтың ірі студиялары оны стандартқа айналдырғанда, В фильмдерге ауыр соққы тиді. А және В фильмдер арасындағы шекараны құннан басқа да факторлар анықтады. Төмен бюджетте түсірілген фильмдер кейде А фильмдер ретінде сатылып, немесе күтпеген табысқа ие болды: 1943 жылдың ең танымал фильмдерінің бірі – «Гитлердің балалары», RKO триллері, 200 000 доллардан астам сомаға түсірілді. Ол 3 миллион доллардан астам табыс әкелді, бұл дистрибьютордың кассалық кірістен алатын үлесі үшін индустриялық термин. Әсіресе, фильм-нуар саласында А фильмдерде де арзан фильмдерге тән визуалды стильдер кездеседі. Бағдарламалық фильмдер икемді көрсету мүмкіндігіне ие болғандықтан, олардың мәні екіұшты болды. 1948 жылға дейін қос фильм көрсету әлі де танымал болды. Бұл 25% театрларда стандартты саясат болды және тағы 36% -да жартылай уақыт қолданылды. Кедейлер қатарындағы жетекші компаниялар өздерінің қызмет аясын кеңейте бастады; 1947 жылы «Монограмм» тәуелсіз продюсерлерден салыстырмалы түрде қымбат фильмдерді дамыту және тарату үшін «Allied Artists» еншілес компаниясын құрды. Сол уақытта «Республика» да «Премьера» деген атпен ұқсас жобаны бастады. 1947 жылы PRC «Eagle Lion» компаниясына қосылды, бұл британдық компания американдық нарыққа кіруді көздеді. «Warner» компаниясының бұрынғы «B фильмдерінің сақтаушысы» Брайан Фой өндіріс басшысы болып тағайындалды. 1940 жылдары RKO ірі студиялардың арасында B фильмдеріне назар аударғаны үшін ерекшеленді. Көрермендер үшін ең танымал B бөлімшесі – Вал Льютонның RKO-дағы қорқыныш бөлімшесі. Льютон Жаки Турнеур, Роберт Вайз және кейінірек танымал болған басқа режиссерлердің режиссерлік еткен «Cat People» (1942), «I Walked with a Zombie» (1943) және «The Body Snatcher» (1945) сияқты көңілді, құпия фильмдер түсірді. Қазір бірінші классикалық фильм-нуар деп сипатталатын «Stranger on the Third Floor» (1940) 64 минуттық B фильмі RKO-да түсірілді, ол ұқсас стильдегі көптеген мелодрамалық триллерлерді шығарды. Басқа ірі студиялар да 1940 жылдары қазір фильм-нуар деп танылатын көптеген фильмдер түсірді. Көптеген танымал фильм-нуарлар А деңгейлі өндірістер болғанымен, 1940 жылдардағы көптеген фильмдер екіұшты бағдарламалық фильмдер немесе тікелей төменгі қатарға бағытталған фильмдер еді. Осыдан кейінгі онжылдықтарда сол кездегі қарапайым көңіл көтеру түрлері Голливудтың алтын дәуірінің ең бағалы өнімдеріне айналды. Мысалы, 1947 жылы RKO бірнеше фильм-нуар бағдарламаларын және А фильмдерін шығарды, сонымен қатар екі тікелей B фильм-нуарды шығарды: «Desperate» және «The Devil Thumbs a Ride». Сол жылы он B фильм-нуар Кедейлер қатарының үлкен үштігінен келді: «Республика», «Монограмм» және PRC/Eagle Lion, ал біреуі кішкентай «Screen Guild» студиясынан келді. RKO-дан басқа үш ірі студия барлығы бес қосымша фильм шығарды. Осы он сегіз біркелкі B фильм-нуармен қатар, Голливудтан тағы оншақты фильм-нуар бағдарламалары шықты. Дегенмен, ірі студиялардың төмен бюджетті өндірісінің көп бөлігі қазір көңіл бөлмейтін фильмдерден тұрды. RKO-ның өкілдік өнімдеріне «Mexican Spitfire» және «Lum and Abner» комедиялық сериалдары, Сент және Соколь туралы триллерлер, Тим Холт ойнаған вестерндер және Джонни Вайсмуллермен Тарзан фильмдері кірді. Жан Хершольт 1939 және 1941 жылдар аралығында алты фильмде доктор Кристиан рөлін ойнады. «Батыл доктор Кристиан» (1940) стандартты фильм болды: «бір сағат ішінде қасиетті дәрігер жұқпалы омыртқа қабынуын емдеп, мүсіркеместікке ұшырағандарға көмектесіп, жасөсперімдерге үлгі көрсетіп, махаббатқа бой алмасқан қарт әйелдің құмарлығын басып тастады». Кедейлер қатарындағы студиялар төмен бюджеттің арқасында жақсы көңіл көтеруге мүмкіндік бермеді. «Республика» көптеген арзан және орташа бюджеттік вестерндер түсіргенімен, ірі студиялардың өнімдері «Монограмм» студиясының «құмарлық» фильмдерімен, мысалы, «Where Are Your Children?» (1943) жасөсперімдердің бұзылуын ашатын фильм және «Women in Bondage» (1943) түрмелік фильммен салыстыруға келмейді. 1947 жылы PRC-ның «The Devil on Wheels» фильмі жасөсперімдерді, жылдам көліктерді және өлімді біріктірді. Кішкентай студияның өзінің режиссері болды: өзінің командасымен және салыстырмалы түрде еркін жұмыс істеуге мүмкіндік алған режиссер Эдгар Г. Ульмер «PRC-ның Капрасы» деп танылды. Ульмер әртүрлі жанрларда фильмдер түсірді: оның «Girls in Chains» фильмі 1943 жылдың мамырында, «Women in Bondage» фильмінен алты ай бұрын шықты. Жыл соңына қарай Ульмер жасөсперімдерге арналған «Jive Junction» мюзиклын, сондай-ақ Оңтүстік теңіздегі бордельдегі оқиғалар туралы «Isle of Forgotten Sins» фильмін түсірді.

1950 жылдардағы ауысу

1948 жылы Жоғарғы Соттың ірі компанияларға қарсы федералдық монополияға қарсы іс бойынша шешімі блок-букингтің заңсыз екенін жариялады және «Үлкен Бестікке» өздерінің театр тізбектерінен бас тартуға мәжбүр етті. Көрермендердің теледидарға ауысуымен және студиялардың өндіріс кестелерін қысқартуымен, 1950-ші жылдары көптеген американдық театрлардан классикалық қос фильм жоғалып кетті. Ірі студиялар қайта өңдеудің артықшылықтарын насихаттап, дәстүрлі B фильмдерінің орнына бұрынғы хиттерді екінші фильм ретінде ұсынды. Теледидар көптеген классикалық вестерндерді көрсетіп қана қоймай, өзінің түпнұсқалық вестерн сериалдарын да жасады, нәтижесінде, әсіресе B фильмдерінің кинематографиялық нарығы құрғап қалды. 1930-шы жылдардағы шамалы прогрестен кейін, АҚШ-тағы орташа көркем фильмнің өндіріс құны 1940-шы жылдары екі есеге өсіп, онжылдықтың соңында 1 миллион долларға жетті – инфляцияны ескере отырып, 93% өсім. Жылдар бойы нашар басқарудан әлсіреген RKO 1957 жылы киноиндустриясынан шықты. Голливудтың A класты өнімдерінің ұзақтығы артты, 1940 жылғы кассадағы ең табысты он фильмнің орташа ұзақтығы 112,5 минут болды, ал 1955 жылғы ең табысты он фильмнің орташа ұзақтығы 123,4 минутқа жетті. B фильмдер де осы үрдіске ілесіп, өзінің қарапайым жолдарымен соған ұқсады. Бір сағаттық фильмдердің алтын ғасыры өтті, енді 70 минут – ең аз уақыт саналды. Алтын ғасыр стиліндегі екінші фильм жоғалып бара жатқанда, B фильмдер әлі де салыстырмалы түрде танымал емес актерлерді (кейде B актерлері деп аталады) жұмылдыратын, төменгі бюджетті жанрлық фильмдерді білдіру үшін қолданылды. Бұл термин өзінің бұрынғы мағынасын сақтап, мұндай фильмдер формулалық сюжеттерге, «типикалық» кейіпкерлерге және қарапайым әрекеттерге немесе күрделі емес комедияға сүйенетінін көрсетеді. Сонымен қатар, B фильмдер саласы эксперименттер үшін ыңғайлы алаңға айналды. Жетекші актриса Ида Лупино Голливудтағы сол дәуірдегі жалғыз әйел режиссер ретінде танылды. Лупино өзінің «The Filmakers» атты өндіріс компаниясы үшін түсірген төмен бюджетті фильмдерде 1950 жылғы «Outrage» және 1953 жылғы «The Bigamist» сияқты тыйым салынған тақырыптарды зерттеді. Оның ең танымал режиссерлік жұмысы – 1953 жылы RKO-да шыққан «The Hitch Hiker» фильмі, жанрдың классикалық кезеңінде әйел режиссер түсірген жалғыз фильм-нуар. Сол жылы RKO «Split Second» фильмін шығарды, ол ядролық сынақ полигонында аяқталады және бұл, мүмкін, алғашқы «атомдық нуар». Осындай фильмдердің ішіндегі ең танымал – 1955 жылғы «Kiss Me Deadly» – Ричард Малтби айтқандай, A және B фильмдерінің арасындағы белгісіз ортаны бейнелейді: «жақын маңдағы театрдың қос шоттың жартысын алатын бағдарламашы, [оның] бюджеті шамамен 400 000 доллар болды. [Оның] дистрибьюторы, United Artists, 1955 жылы 100 000 доллардан 400 000 долларға дейінгі өндіріс бюджеті бар жиырма бес фильм шығарды». Фильмнің ұзақтығы 106 минут, ол A классына жатады, бірақ оның жұлдызы Ральф Микер бұған дейін тек бір ғана ірі фильмде ойнаған. Оның бастауы – Мики Спилейннің Майк Хаммер романдарының бірі, бірақ Роберт Олдричтің режиссерлігі өзіндік саналы түрде эстетикалық. Нәтижесінде қатал жанрлық фильм пайда болады, ол қазіргі заманғы қорқынышты жиі «Бомба» деп аталатын нәрсеге байланысты тудырады. Кеңес Одағымен ядролық соғыс туралы қорқыныш, сондай-ақ Американың өзінің ядролық сынақтарынан радиоактивті жауын-шашын туралы айтуға келмейтін алаңдаушылық сол дәуірдің жанрлық фильмдеріне күш берді. Ғылыми фантастика, қорқыныш және олардың әртүрлі будандары қазір бизнестің төменгі бюджеті үшін экономикалық маңызы бар еді. Уильям Алландтың Universal (мысалы, «Creature from the Black Lagoon» (1954)) және Сэм Катцманның Columbia (оның ішінде «It Came from Beneath the Sea» (1955)) шығарған көптеген фильмдер сияқты көптеген төменгі нарықтағы фильмдер, олардың арнайы эффектілері әсерлі болса да, драйверден артық ештеңе ұсынбады. Бірақ бұл жанрлар фантастикалық табиғатымен, сондай-ақ, негізгі фильмдерде жасау қиын болатын мәдени байқауларды жапқыш ретінде пайдалануға болады. Режиссер Дон Сигельдің «Дене тонаушылардың шабуылдары» (1956) альянс суретшілері шығарған, конформистік қысымдар мен баналдылықтың зұлымдықтары туралы, аллегориялық түрде. Берт И. Гордонның режиссері «Тамаша ғаламат адам» (1957) – бұл радиациялық әсердің қорқынышты әсерлерін бейнелейтін жұлдызды фильм және «Кореяны, әскердің мазасыз құпиялылығын және соғыстан кейінгі Американың өсуін бір керемет тұтас етіп айналдыратын қатал суық соғыс ертегісі». «The Amazing Colossal Man» фильмін жаңа компания шығарды, оның атауы бюджеттен әлдеқайда үлкен еді. American International Pictures (AIP), 1956 жылы Джеймс Х. Николсон мен Сэмюэл З. Аркоффтың American Releasing Corporation (ARC) ұйымын қайта құру нәтижесінде құрылды, көп ұзамай B класты өндіріске толыққанды берілген АҚШ-тың жетекші студиясы болды. American International өзінің фильмдерінің жұптастырылған пакеттері арқылы түпнұсқалық қос фильмді сақтап қалуға көмектесті: бұл фильмдер төменгі бюджетті болды, бірақ белгілі бір сома төлеудің орнына, A фильмдері сияқты пайыздық үлесте жалға берілді. «I Was a Teenage Werewolf» (1957) фильмінің табысы AIP-ке үлкен пайда әкелді, шамамен 100 000 долларға түсірілген, ол 2 миллион доллардан астам табыс тапты. Фильмнің атауы көрсеткендей, студия фантастикалық жанрлық тақырыптарға және жаңа, жас көрерменге бағытталған бұрыштарға сүйенді. «Hot Rod Gang» (1958) пайда тапқаннан кейін, хот-род хоррорға тырысып көрді: «Ghost of Dragstrip Hollow» (1959). Дэвид Кук AIP-ті «демографиялық пайдалану, мақсатты маркетинг және қанықтыруға жеткізуде» алғашқы болып бағалайды, бұл 1970-ші жылдардың соңына қарай ірі студиялардың массалық нарыққа арналған «іс-шара» фильмдерін жоспарлау және шығару кезінде стандартты процедураға айналды. Мазмұны тұрғысынан, ірі студиялар бұрыннан-ақ жасөсперімдердің тәртіпсіздігі туралы фильмдермен айналысып жүрді, мысалы, Warner Bros.’тың «Untamed Youth» (1957) және MGM-ның «High School Confidential» (1958), екеуі де Мами Ван Дореннің қатысуымен. 1954 жылы жас режиссер Роджер Корман Allied Artists-тің «Highway Dragnet» фильмі үшін алғашқы сценарийші және атқарушы продюсер ретінде жұмыс істеді. Корман көп ұзамай өзінің алғашқы фильмін, «Monster from the Ocean Floor» фильмін 12 000 долларлық бюджетпен және алты күндік түсірілім кестесімен шығарды. 1955 жылы ол жұмыс істеген алты фильмнің ішінде Корман алғашқы ARC фильмін, «Apache Woman» және Аркофф пен Николсонның алғашқы қос шоттық пакетінің бөлігі болған «Day the World Ended» фильмін өндірді және режиссерлік етті. Корман 1990 жылға дейін 50-ден астам көркем фильм режиссерлік етті. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, ол 350-ден астам фильмге қатысқан продюсер ретінде де белсенді болды. Көбінесе «B фильмдерінің королі» деп аталатын Корман «өз ойымша, өмірімде ешқашан 'B' фильмдерін түспедім» деді, өйткені ол фильмдер түсіре бастаған кезде дәстүрлі B фильмдер жоғалып бара жатқан. Ол өзінің кәсібін «төменгі бюджетті пайдалану фильмдері» деп сипаттауды жөн көреді. Кейінірек жылдары Корман, AIP және өзінің компанияларының басшысы ретінде Фрэнсис Форд Коппола, Джонатан Демме, Роберт Таун және Роберт Де Ниро сияқты көптеген адамдардың мансабын дамытуға көмектесті. 1950-ші жылдардың соңында Уильям Касл B фильмдерінің жарнамалық трюктерінің жаңашыл шебері ретінде танылды. Allied Artists дистрибьюторы болған «Macabre» (1958) фильмінің көрермендеріне қорқыныштан өлуге қарсы сақтандыру полисін алу ұсынылды. 1959 жылғы «The Tingler» атты фильмде Каслдың ең танымал трюкі, Percepto болды: фильмнің кульминациялық сатысында, таңдалған театр орындықтарына қосылған гулдіргілер күтпеген жерден бірнеше көрермендерді дірілдетіп, тиісті айқайларға немесе одан да тиісті күлкіге әкелді. Мұндай фильмдермен Касл «Колумбия мен Универсалдың Сэм Катцман мен Уильям Алланд пакеттерінде жетілдірілген қанықтыру жарнамалық кампаниясын жергілікті көрсетушілердің бұрынғы құзыреті болған орталықтандырылған және стандартизацияланған жарнамалық трюктермен және әрекеттермен біріктірді». Соғыстан кейінгі автотеатрлардың өркендеуі тәуелсіз B фильмдер индустриясының кеңеюіне өте маңызды болды. 1945 жылдың қаңтарында АҚШ-та 96 автотеатр болды, ал он жылдан кейін олардың саны 3700-ден асты. Жасырауға келмейтін, қарапайым сюжеттері мен сенімді шок эффектілері бар фильмдер автокөлікте фильм көруге өте қолайлы болды, оның барлық алаңдатушы факторларымен бірге. Феномен...

1960 жылдар

Өндірістегі барлық өзгерістерге қарамастан, 1961 жылы американдық көркем фильмнің орташа өндіріс құны инфляцияға сәйкес 2 миллион долларды құрады, бұл 1950 жылмен салыстырғанда 10%-дан да аз. Сол жылы Роджер Корман AIP-ті жаңа бағытқа бұрды: "Олар маған екі он күндік қара-ақ қорқыныш фильмін қос көркем фильм ретінде көрсетуді сұрағанда, мен оларды түсті қорқыныш фильмін қаржыландыруға көндірдім". Нәтижесінде шыққан "Ашер үйі" B-фильмдерін жіктеудегі әлі де бар түсініксіздікті көрсетеді. Бұл фильм режиссер мен студия стандарттары бойынша А-деңгейлі фильм болды, түсірілім кестесі ең ұзақ және Корманның ең үлкен бюджеті болды. Бірақ ол көбінесе B-фильм ретінде қарастырылады: түсірілім кестесі әлі де он бес күн, бюджет тек 200 000 доллар (индустрияның орташа көрсеткішінің оннан бір бөлігі), ал 85 минуттық көрсетілім уақыты B-фильмдердің ескі анықтамасына жақын: "80 минуттан аз уақытқа созылған кез келген фильм". Индустриядағы цензуралық шектеулердің жеңілдеуіне байланысты 1960 жылдары әртүрлі B-фильмдердің жанрларының коммерциялық тиімділігі арта түсті және олар жиынтық түрде "пайдалану фильмдері" деп белгілі болды. Көптеген фильмдердегі әдепсіз тақырыптар мен жиі әдепсіз бейнелер бірнеше онжылдықтарға созылған. Бұл термин бастапқыда Кедейлер қатарындағы ең төменгі деңгейде немесе Голливуд жүйесінен тыс жерде жасалған шынайы шеткі өндірістерді анықтады. Көптеген фильмдер ақылға қонымды өмір салтын, әсіресе "жыныстық гигиенаны" насихаттау үшін күнәның салдарын бейнеледі. Көрермендер тірі туылғаннан бастап сүндеттеу рәсімдеріне дейінгі кез келген нәрсенің ашық көріністерін көруі мүмкін. Мұндай фильмдер әдетте кинотеатрлардың тұрақты кестелерінің бір бөлігі ретінде көрсетілмей, керісінше, саяхатшы роудшоу промоутерлері арнайы оқиғалар ретінде ұсынды (олар әдетте тұрақты кестесі жоқ "шөпшелер" үшін жем ретінде де пайда болуы мүмкін). Бұл промоутерлердің ішіндегі ең танымал Kroger Babb, "100% қанығу науқаны" арқылы төменгі бюджетті, сенсациялық фильмдерді маркетингтеудің авангардында болды, мақсатты аудиторияны кез-келген ойға келген құралмен жарнамалармен суға батырып жіберді. Дәстүрлі екі фильмнің дәуірінде ешкім бұл графикалық пайдалану фильмдерін "B фильмдері" деп сипаттамас еді. Үлкен компаниялар дәстүрлі B-қатар өндірісін тоқтатып, индустрияның төменгі сатысында пайдалану стилін насихаттау стандартты практикаға айналған кезде "пайдалану" төменгі бюджетті жанрлық фильмдердің бүкіл саласына сілтеме жасаудың тәсілі болды. 1960 жылдары пайдалану стиліндегі тақырыптар мен бейнелер B-фильмдердің кеңістігінде маңызды рөл атқарды. Бастапқы мағынадағы пайдалану фильмдері пайда болуын жалғастырды: 1961 жылы шыққан "Зақымдалған тауарлар" - жігітінің жыныстық қатынаспен айналысуы жыныстық ауруларға әкелетін жас әйел туралы ескерту хикаясы, ол жыныстық аурулардың физикалық әсерлерінің үлкен, әзіл-сықақ көріністерімен толықты. Сонымен қатар, шеткі пайдалану ұғымы ұқсас, құрметке лайық дәстүрмен біріктірілді: "жұлдыз" фильмдердегі нудист лагерінің кадрлары немесе Бетти Пейдж сияқты стриптиз суретшілері өткен онжылдықтардың жұмсақ порнографиясы болды. 1933 жылы "Бұл жалаңаш әлем" "Барлық уақыттағы ең білімді фильм екені сөзсіз!" 1950 жылдардың аяғында ескі кинотеатрлардың көбісі "ересектерге" арналған өнімдерге арналғандықтан, бірнеше кинорежиссерлер сюжетке көбірек көңіл бөле отырып, жалаңаш фильмдер түсіре бастады. Ең танымал - Расс Мейер, ол өзінің алғашқы сәтті наративтік надиесін, 1959 жылы комикстің "Әдепсіз мырза Тиз" комиксін шығарды. Бес жылдан кейін Майер өзінің "Лорна" атты фильмін шығарды, онда жыныстық қатынас, зорлық-зомбылық және драмалық сюжет біріктірілген. "Жылдам, мысық! Өлім! Өлім!" (1965), шамамен 45 000 долларға түсірілген, ақыр соңында Мейердің жыныстық қатынасты пайдаланған суреттерінің ең әйгілісі болды. Тұрақты қозу үшін жасалған, бірақ жалаңаштық жоқ, ол Анет Фуничелло мен Фрэнки Авалонның қатысуымен "Біч Бланкет Бинго" (1965) және "Жабайы бикиниді қалай толтыру керек" (1966) сияқты AIP жасөспірімдер фильмдерін көрсеткен "құмарлық шұңқыры" дискін қарастырды. Роджер Корманның "Сапар" (1967) американдық халықаралық, жазылған ардагер AIP / Корман актері Джек Николсон, ешқашан толық жалаңаш, боялмаған көксе, бірақ бүкіл жерде жалаңаштықпен флирт жасады. Майер мен Корман сызықтары жақындады. Осы дәуірдің ең ықпалды фильмдерінің бірі, B және одан да жоғары деңгейдегі фильмдердің арасында Paramount-тың "Психо" фильмі болды. 800 000 долларлық өндіріс құнына қарсы 8,5 миллион долларлық табыс оны 1960 жылдың ең табысты фильміне айналдырды. Өндіріс кодексінің белігінсіздігі болмастан кең таралғандығы АҚШ-тың фильмдерге цензурасын әлсіретуге көмектесті. Сонымен қатар, Уильям Пол атап өткендей, құрметті режиссер Альфред Хичкоктың қорқыныш жанрына жасаған бұл қадамы "оның американдық мансабындағы ең төменгі бюджеттік фильммен және ең сәнді жұлдыздарсыз жасалды". Оның ең үлкен бастапқы әсері шлок қорқыныш фильмдеріне (әсіресе екінші деңгейдегі режиссер Уильям Кастлдың фильмдеріне) тиді, олардың әрқайсысы "Психодан да қорқынышты" деп жарнамалауға тырысты. Кастлдың "Психо" руындағы алғашқы фильмі "Қылмыскер" (1961) болды, ол 1970 жылдардың соңында өркендеген слэшер жанрының дамуындағы алғашқы қадам болды. Бұл жаңа түрдегі фильмдер пайдаланудың жаңа сезімін көрсетеді, дәстүрлі пайдалану және жалаңаш элементтерді қорқынышқа, басқа классикалық B жанрларына және жалпы төмен бюджетті фильмдер индустриясына біртіндеп енгізу. Hammer Films-тің күшейе берген ашық қорқыныш фильмдерін және итальяндық gialli-ді, жыныстық қатынас пен ультразорықтықты біріктіретін жоғары стильделген фильмдерді импорттау бұл тенденцияны күшейтті. Өндіріс кодексі 1968 жылы ресми түрде жойылды, оның орнына қазіргі рейтинг жүйесінің бірінші нұсқасы келді. Сол жылы екі қорқыныш фильмі шықты, олар американдық киноның келесі онжылдықтағы бағытын жариялады, бұл B-фильм үшін маңызды салдарға әкелді. Бірі Paramount-тың жоғары бюджеттік өндірісі, атақты Роман Полански режиссерлік еткен. B-қорқыныш фильмінің ардагері Уильям Кастл өндірген "Розмаринің баласы" үш онжылдықтан бергі жанрдағы алғашқы жоғары деңгейлі Голливуд суреті болды. Ол сыншылардың мақтауына ие болды және сол жылдың ең табысты жетінші фильмі болды. Екіншісі Джордж А. Ромероның "Тірі өлгендер түні", ол демалыс күндері мен Питтсбург маңында 114 000 долларға түсірілді. B жанрлық алдыңғы фильмдердің, мысалы, "Денелерді басып алу" жетістігіне сүйене отырып, ол әлеуметтік және саяси мәселелерді талқылайтын жасырын мәтінмен бірге тиімді триллер және Вьетнам соғысы мен ішкі нәсілдік қақтығыстарға қатысты өткір аллегория болды. Бірақ оның ең үлкен әсері жанрлық клишелерді ақылмен бұруынан және пайдалану стиліндегі бейнелер, төменгі құн, шынайы тәуелсіз өндіріс құралдары және жоғары табыс арасындағы байланыстан туды. Кодекс жойылғаннан кейін және X рейтингі белгіленгеннен кейін, "Midnight Cowboy" сияқты үлкен студиялық A фильмдері "ересектерге" арналған бейнелерді көрсетуге мүмкіндік алды, ал ең қатал порнография нарығы өркендеді. Бұл өзгерген коммерциялық контексте Расс Мейердің жұмысы жаңа заңдылыққа ие болды. 1969 жылы Мейердің "Finders Keepers, Lovers Weepers!" фильмі алғаш рет "The New York Times" газетінде мақала жариялады. Жақын арада Корман "Private Duty Nurses" (1971) және "Women in Cages" (1971) сияқты жалаңаштыққа толы жыныстық қатынас фильмдерін жасады. 1969 жылдың мамырында дәуірдің ең маңызды пайдалану фильмі Канн кинофестивалінде көрсетілді. "Easy Rider" маңыздылығының көп бөлігі оның құрметті, бірақ әлі де қарапайым бюджетке ие болғанына және үлкен студиямен шығарылғанына байланысты. Жоба алғаш рет оның бірлескен авторы Питер Фондаға American International-ға ұсынылды. Фонда Корман режиссерлік еткен "The Wild Angels" (1966) және "Сапар" (ЛСД ішу туралы) фильмдерінде AIP-дің ең танымал жұлдызы болған. Фонда ұсынған идея осы екі дәлелденген тақырыпты біріктірді. AIP қызығушылық танытты, бірақ оның серігі, студияның бұрынғы түлегі Деннис Хопперге режиссерлік еркіндік беруден тартынды. Ақырында олар Columbia-мен қаржыландыру және тарату туралы келісімге келді, өйткені Корман/AIP пайдалану фабрикасының тағы екі түлегі жобаға қосылды:...

1970 жылдар

1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында 1950 жылдан бері басты рөлде болған эксплоатацияның әртүрлі бағыттарынан, сондай-ақ ғылыми-фантастикалық және жасөспірімдер тақырыптарынан шабыттанған жаңа, төмен бюджетті кинокомпаниялар пайда болды. Роджер Корманның "New World Pictures", "Cannon Films" және "New Line Cinema" сияқты компаниялар эксплоатациялық фильмдерді елдің барлық аймандарындағы негізгі кинотеатрларға әкелді. Ірі студиялардың ең табысты фильмдерінің экрандық уақыты ұзарды – 1970 жылы ең көп табыс тапқан он фильмнің орташа ұзақтығы 140,1 минутты құрады. "B" фильмдері де осы қарқынды ұстап тұрды. 1955 жылы Корман орташа ұзақтығы 74,8 минут болатын бес фильмнің продюсері болды. Ол 1970 жылы шыққан бес фильмде де ұқсас рөл атқарды, екеуі "AIP" үшін, ал үшеуі өзінің "New World" компаниясы үшін болды: орташа ұзақтығы 89,8 минутты құрады. Бұл фильмдер жақсы пайда әкелуі мүмкін еді. "New World" компаниясының алғашқы фильмі – мотоциклшілер туралы "Angels Die Hard" фильмін түсіруге 117 000 доллар жұмсалды және прокаттан 2 миллионнан астам доллар табалдырысқа жетті. Төмен бюджетті саладағы ең ірі студия эксплоатацияның өсуіне жетекшілік етті. 1973 жылы "American International" жас режиссер Брайан Де Пальмаға мүмкіндік берді. "Sisters" фильмін қарастырып, Полин Каэл оның "шалақандық техникасы қанды көріністерді қалайтындарға маңызды емес сияқты. [Ол] екі адамды әңгімелестіре алмайды, қарапайым мәлімет беру үшін, 1938 жылғы "Republic" студиясының ең жаман фильміне ұқсамайынша" деді. Афроамерикандықтар туралы стереотиптерге толы және есірткі, зорлық-зомбылық және жезөкшелік туралы әңгімелерді қамтитын блэксплойтинг жанрының көптеген мысалдары "AIP" компаниясының өнімі болды. Блэксплойтингтің ең танымал жұлдыздарының бірі – Пэм Гриер, ол өзінің кино мансабын Расс Мейердің "Beyond the Valley of the Dolls" (1970) фильміндегі шағын рөлмен бастады. Одан кейін бірнеше "New World" фильмдері жарық көрді, оның ішінде Джек Хилл режиссерлік еткен "The Big Doll House" (1971) және "The Big Bird Cage" (1972) фильмдері болды. Хилл сонымен қатар Гриердің ең танымал рөлдеріндегі екі "AIP" блэксплойтинг фильмін – "Coffy" (1973) және "Foxy Brown" (1974) режиссерлік етті. Блэксплойтинг – ірі студиялардың басты рөлде болған алғашқы эксплоатациялық жанр. Шындығында, Осси Дэвис режиссерлік еткен "Cotton Comes to Harlem" (1970) фильмі осы типтегі алғашқы маңызды фильм ретінде қарастырылады. Бірақ блэксплойтинг құбылысын шынайы түрде ояндырған фильм мүлдем тәуелсіз болды: "Sweet Sweetback's Baadasssss Song" (1971) сонымен қатар осы жанрдың ең радикальды мысалы: өте эксперименталды, порнографиялық шекарада және афроамерикандық революцияның манифесті. Мелвин Ван Пиблс фильмнің сценарийін жазды, продюсерлікке қатысты, режиссерлік етті, басты рөлде ойнады, монтаждады және музыкасын жазды, ол Билл Косбиден алған қарызбен аяқталды. Оның дистрибьюторы шағын "Cinemation Industries" компаниясы болды, ол итальяндық "Mondo Cane" шок-документальдық фильмдерінің дубляж нұсқаларын, сондай-ақ шведтік "Fanny Hill" эротикалық фильмін шығарумен және "The Man from O. R. G. Y." (1970) өзінің бір туындысымен танымал болды. Бұл фильмдер сол кездегі "сүлдіктер" кинотеатрларында көрсетілді, олардың көпшілігі тікелей порнотеатрлар емес, эксплоатациялық киноның барлық түрлері үшін арналған орындар болды. Бір теңгеге алты фильм көрсету дәуірі өтті, бірақ рухтың тұрақтылығы байқалды. 1970 жылы американдық режиссер Барбара Лоден 16 мм түсірген төмен бюджеттік қылмыс драмасы Венеция кинофестивалінде халықаралық сыншылар сыйлығын жеңіп алды. "Wanda" тәуелсіз кино қозғалысының маңызды оқиғасы және классикалық "B" фильмі. Қылмысға негізделген сюжеті мен көбінесе нашар ортасы қарапайым эксплоатациялық фильмге немесе ескі мектептің "B" нуарына сәйкес келер еді. 115 000 долларлық фильмді түсірген Ромеро мен Ван Пиблс сияқты сол дәуірдің басқа да режиссерлері де эксплоатацияның көңіл көтеруін әлеуметтік сынмен байланыстырған фильмдер түсірді. Ларри Коэн режиссерлік еткен алғашқы үш фильм – "Bone" (1972), "Black Caesar" (1973) және "Hell Up in Harlem" (1973) – барлығы атаулы түрде блэксплойтинг фильмдері болды, бірақ Коэн оларды нәсілдік қатынастарды сатирикалық тұрғыдан зерттеу үшін пайдаланды. Боб Кларк режиссерлік еткен "Deathdream" (1974) қанды қорқынышты фильмі де Вьетнам соғысына қарсы наразылық білдірді. Канадалық режиссер Дэвид Кроненберг идеялық емес, психологиялық және экзистенциалдық мәселелерді көтеретін төмен бюджетті қорқынышты фильмдер түсірді: "Shivers" (1975), "Rabid" (1977), "The Brood" (1979). Концептуалды тұжырымдамасы бар "Easy Rider", кейінірек жылдардағы төмен бюджетті фильмдерде эксплоатациялық мазмұн мен көркемдік өңдеудің қалай біріктірілетінін ең анық болжаған фильм – "United Artists" компаниясының байкерлік тақырыбындағы "Electra Glide in Blue" (1973) фильмі, режиссер Джеймс Уильям Герсио. "The New York Times" шолушысы оны жоғары бағалаған жоқ: "Басқа ниеттермен, бұл жақсы "C" дәрежелі Роджер Корман байкерлік фильмі болуы мүмкін еді, бірақ Корман әдетте Герсиодан қызықтырақ режиссерлерді пайдаланды". 1970 жылдардың басында негізгі емес фильмдерді кешкі сеанстарда көрсету практикасы, культты фильмдер аудиториясын құру мақсатында, кинотеатрға жаңа формат әкелді, енді контрмәдениеттік ортада – бұл көшпелі кинотеатр сияқты. 1971 жылы осы жаңа кинотеатрлардың бірінші фильмдерінің бірі үш жылдық "Night of the Living Dead" болды. Төмен бюджетті фильмдердің сәттілігі, студиялық жүйеден толығымен тыс түсірілген, мысалы Джон Уотерстің "Pink Flamingos" (1972) фильмі, эксплоатациялық стилімен, тәуелсіз кино қозғалысының дамуына түрткі болды. "The Rocky Horror Picture Show" (1975) фильмі, "20th Century Fox" компаниясының төмен бюджеттік фильмі, классикалық "B" фильмдерінің клишелерін пародизациялады, алғашқы көрсетілімінен кейін пайда әкелмегеніне қарамастан, кешкі сеанстарда қайта іске қосылғаннан кейін беспрецеденттік сәттілікке жетті. "Rocky Horror" өзінің субмәдениеттік құбылысын жасағанмен, ол сонымен қатар кинотеатрлардағы түнгі киноның кең таралғанына үлкен үлес қосты. Азиялық жауынгерлік өнер фильмдері 1970 жылдарда импорт ретінде жиі пайда бола бастады. Бұл "кунг-фу" фильмдері, қандай жауынгерлік өнер түрін көрсетсе де, АҚШ-та Брюс Лидің Гонконгта түсірілген фильмдері арқылы танымал болды және "AIP" және "New World" компанияларының назар аударатын аудиториясына бағытталды. Қорқынышты фильмдер американдық жас және тәуелсіз режиссерлерді тартуын жалғастырды. Роджер Эберт 1974 жылғы бір шолуында түсіндіргендей, "Қорқынышты және эксплоатациялық фильмдер әдетте дұрыс баға белгіленсе, пайда әкеледі. Сондықтан бұл амбициялы болашақ режиссерлер үшін, дәстүрлі жобаларды іске асыра алмайтын жағдайда жақсы бастама береді". Қарастырылып отырған фильм – "The Texas Chain Saw Massacre". Тобе Хупер 300 000 доллардан кем бюджетпен түсірген бұл фильм 1970 жылдардың ең ықпалды қорқынышты фильмдерінің біріне айналды. Джон Карпентердің "Halloween" (1978) фильмі 320 000 долларлық бюджетпен түсіріліп, бүкіл әлем бойынша 80 миллионнан астам доллар табалдырысқа жетті және келесі он жылға қорқынышты фильмдердің басты түрі ретінде слэшерді орнатып берді. Хупер Ромероның жұмысынан үйренгендей, "Halloween" өзінің кезегінде Боб Кларк режиссерлік еткен "Black Christmas" (1974) фильмінің үлгісін қабылдады. Телевизияда апталық сериялардың премьералық уақыттағы бағдарламалардың негізгі бөлігіне айналуы мен ертерек замандағы Голливудтың сериялық фильмдері арасындағы параллельдер бұрыннан айқын болды. 1970 жылдарда түпнұсқалық толық метражды бағдарламалар көбейген сайын, "B" фильмдеріне ұқсас бола бастады. 1969 жылы "ABC Movie of the Week" бағдарламасының енгізілуімен, одан кейін басқа да телеарналардың түпнұсқалық фильмдерге арналған уақытты бөлуімен, уақыт және қаржылық факторлар ортаны прогрессивті түрде "B" фильмдерінің аумағына итермеледі. Пэтти Херсттың іс-қимылына арналған "The Ordeal of Patty Hearst" (1979) сияқты соңғы даулы оқиғаларға арналған телефильмдер 1920 жылдарға және "Human Wreckage" және "When Love Grows Cold" сияқты "FBO" фильмдеріне дейін соққан, атақты адамдардың бақытсыздықтарынан кейін асыққан түрде түсірілген фильмдерге дейін соққан. Көптеген 1970 жылдарғы телефильмдер, мысалы Мартин Шиннің қатысуымен түсірілген "The California Kid" (1974) фильмі, белгілі бір типтегі әрекетке толы жанрлық фильмдер болды...

1980 жылдар

1980 жылдардың басында саланың қаржылық жағдайы өзгерген кезде, эксплуатация дәуірінде құрылған B фильмдерінің өндіріс орталықтарының көпшілігі құлдырады немесе ірі компаниялармен біріктірілді. Тіпті салыстырмалы түрде арзан, тиімді жасалған жанрлық фильм кинотеатрларда көрсетілуге арналған миллиондаған долларға түсуге бастады, себебі ірі киностудиялар үнемі қымбат жанрлық фильмдерді өндіруге көшті, көрермендердің тамаша экшн-сценер мен реалистік арнайы эффекттерге деген үміттерін арттырды. Бұл үрдістің алғашқы белгілері "Аэропорт" (1970) және әсіресе "Посейдонның апаты" (1972), "Жер сілкінісі" (1973) және "Мұнарадағы от" (1974) фильмдерінде көрінді. Олардың апаттық сюжеттері мен диалогтары ең жақсы жағдайда B сыныпты болды; бірақ индустриялық тұрғыдан алғанда, бұл жұлдызды экставанзалар дәстүріне берік орныққан фильмдер еді. "Экзорцист" үлкен бюджеттің, эффектілерге толы қорқыныштың қаншалықты тартымды екенін көрсетті. Бірақ ірі студиялардың назар аударуының күрт өзгеруі үш фильмнің үлкен табысына байланысты болды: Стивен Спилбергтің "Жау" (1975) және Джордж Лукастың "Жұлдызды соғыстар" (1977) ғарыш операсы, әрқайсысы өз кезегінде кино тарихындағы ең көп табыс әкелген фильм атанды. 1978 жылдың желтоқсанында шыққан "Супермен" студиясы балалар комиксінің кейіпкеріне 55 миллион доллар жұмсап, үлкен пайда табуға болатынын дәлелдеді – бұл 1978 жылдың ең табысты кассалық жинағы болды. 1933 жылғы "Кинг Конг" сияқты фантастикалық блокбастерлер бұрын ерекше саналған; жаңа Голливудта, көп салалы конгломераттардың ықпалында, олар билік құрды. 1961 жылдан 1976 жылға дейін он жарым жылдың ішінде орташа Голливудтық фильмнің өндіріс құны 2 миллион доллардан 4 миллион долларға дейін екі есеге өсті (инфляцияға түзету жасалса, төмендеу). Тек төрт жылдың ішінде ол тағы да екі еседен астамға өсіп, 1980 жылы 8,5 миллион долларға жетті (доллардың тұрақты өсімі шамамен 25%). АҚШ-тағы инфляция төмендесе де, кино түсірудің орташа шығындары өсе берді. Ірі студиялар енді мыңнан астам кинотеатрларда кең ауқымды көрсетуге тапсырыс бергендіктен, кіші студияларға пайда табу үшін қажетті көрсету міндеттемелерін алу қиынға соқты. Қос фильмдер енді тарихта қалды – қайта жаңғыру кинотеатрларынан басқа жерде табу мүмкін емес. Жаңа экономикалық режимнің алғашқы басты құрбандарының бірі – 1979 жылдың сәуірінде банкроттығын жариялаған құрметті B студиясы Allied Artists болды. 1970 жылдардың соңында AIP салыстырмалы түрде қымбат фильмдерді өндіруге көшті, мысалы өте табысты "Амитивилль қорқынышы" және апатты "Метеор" (1979). Студия 1980 жылдың соңында сатылып, кино өндірісі тоқтатылды. Қаржылық қысымның артуына, тарату кедергілеріне және жалпы тәуекелге қарамастан, кіші студиялар мен тәуелсіз кинорежиссерлердің көптеген жанрлық фильмдері әлі де кинотеатрларға жетіп жатты. Қорқыныш сол кездегі ең күшті төмен бюджетті жанр болды, әсіресе слэшер режимінде, феминист автор Рита Мей Браун жазған "Түндегі қонақтар" (1982) сияқты. Фильм "Жаңа әлем" үшін 250 000 доллар бюджетпен түсірілген. 1983 жылдың басында Корман New World компаниясын сатты; New Horizons, кейін Concorde–New Horizons, оның негізгі компаниясы болды. 1984 жылы New Horizons Пенелопа Сфирис жазған және режиссерлік еткен киносын шығарды, ол сыншылардан мақтау алды. "Нью-Йорк Таймс" журналының шолуында: "Суббурбия – жақсы жанрлық фильм". Ларри Коэн "Q" (немесе "Q: Қанатты жылан"; 1982) сияқты фильмдерде жанрлық конвенцияларды бұрмалауды жалғастырды, оны сыншы Крис Петит "базарда бұрын қажет болған фильмдер түрі: қиялға толы, танымал, аз қаржыға арналған фильм, ол өзінің шектеулі ресурстарын барынша пайдаланады және адамдар ол туралы сөйлесудің орнына жұмысты жалғастырады" деп сипаттады. 1981 жылы New Line Джон Уотерстің аз бюджетті және ескі мектептің эксплоатациялық трюгі бар "Полиэстер" фильмін шығарды: Odorama. Сол қазанда Детройтте 400 000 доллардан кем шығындалған, қанды, бірақ стильді қорқынышты фильм "Өлілер кітабы" дебют жасады. Оның авторы, режиссері және атқарушы продюсері Сэм Райми өзінің жиырма екінші туған күніне бір апта қалды; жұлдыз және атқарушы продюсер Брюс Кэмпбелл жиырма үш жаста болды. Ол New Line компаниясы таратуға алып, "Зұлым өлі" деп аталып, хитке айналды. Бір газет сыншысының сөздерімен айтқанда, бұл "көп күш жұмсау" болды. 1980 жылдардағы ең табысты B студияларының бірі – 1974 жылы құрылған Troma Pictures, эксплуатация дәуірінің өркендеген кезеңінен сақталған студия. Troma-ның ең ерекше туындылары, соның ішінде "Ядролық оқушылар класы" (1986), "Көшпенді зомбилер" (1986) және "Серфер нацистері өлсін" (1987) эксплоатацияны абсурдтық айналымға салады. Troma-ның ең танымал туындысы – "Улы кекші" (1984); оның Toxie деп аталатын қатыгез кейіпкері үш сіквелде, 2023 жылғы жаңа өңдеуде және телеарнадағы мультсериалда көрсетілді. Он жылдықтағы аз ғана табысты B студияларының бірі – Римде орналасқан Empire Pictures, оның алғашқы туындысы "Ghoulies" 1985 жылы кинотеатрларда көрсетілді. Видео жалға алу нарығы B фильмдерінің экономикасы үшін маңызды бола бастады: Empire-дың қаржылық моделі кинотеатрлардағы жалға алудан емес, кейін ғана, бейне дүкенде пайда табуға бағытталған. Concorde–New Horizon шығарған бірқатар фильмдер де осы жолмен жүрді, егер болса, кинотеатрларда қысқа ғана уақытқа ғана көрсетілді. Кабельдік теледидар индустриясының өсуі де төмен бюджетті фильмдер индустриясын қолдауға көмектесті, өйткені көптеген B фильмдері тез арада 24 сағаттық кабельдік арналар үшін "толтырғыш" материал ретінде пайда болды немесе осы мақсатта арнайы түсірілді.

1990 жылдар

1990 жылға қарай АҚШ-тағы орташа фильмнің құны 25 миллион доллардан асты. Сол жылы шыққан тоғыз фильмнің ішінде АҚШ кассасында 100 миллион доллардан астам табыс тапқан екеуі, 1970 жылдардың соңына дейін қатаң түрде B-фильмдер санатына жатар еді: «Жасыратын тасбақалар» (Teenage Mutant Ninja Turtles) және «Дик Трейси». Тағы үш фильм – ғылыми-фантастикалық триллер «Тотальды еске алу» (Total Recall), әрекетке толы детективтік триллер «Бүркітшінің екінші қимылы» (Die Hard 2) және сол жылғы ең табысты фильм, комедиялық «Жалғыз үйінде» (Home Alone) – дәстүрлі B-фильмдерге қарағанда классикалық A-тізім фильмдеріне жақын болды. Үйдегі бейнежазбалардың және кабельдік және спутниктік теледидардағы өңделмеген фильмдерге қолжетімділіктің артуы, сондай-ақ жылжымайтын мүліктің жағдайы тәуелсіз түсірілген жанрлық фильмдердің негізгі көрсетілім орындары болған шағын және желіге кірмеген кинотеатрлардың өмір сүруін қиындатты. Автокөлікпен келіп көретін кинотеатрлар да американдық ландшафттан жылдам жоғалып бара жатты. B-фильмдерді өндіретін компаниялар әртүрлі жолдармен бейімделді. Troma компаниясынан шыққан фильмдер көбінесе тікелей бейнежазбаға шығарылатын болды. New Line компаниясы алғашқы он жылдығында төмен бюджетті тәуелсіз және шетелдік жанрлық фильмдерді таратумен айналысты. Эксплуатация жанрындағы тәжірибелі режиссер Уэс Крейвеннің «Элм-стриттегі қорқыныш» (Nightmare on Elm Street, 1984) фильмінің сәтті болуымен (бюджеті шамамен 2 миллион доллар болды), компания жоғары бюджетті жанрлық өндірістерге көшуді бастады. 1994 жылы New Line компаниясы Turner Broadcasting System компаниясына сатылды және көп ұзамай Time Warner конгломератының құрамындағы Warner Bros. компаниясымен бірге кең ауқымды өнімді орта студия ретінде жұмыс істеді. Келесі жылы Showtime «Roger Corman Presents» атты, Concorde–New Horizons компаниясы өндірген он үш фильмнен тұратын телесерияны іске қосты. New York Times газетінің бір рецензенты алғашқы бөлімін «Томас Маннның «Венециядағы өлім» кітабынан алынған цитаталармен және әйелдердің жалаңаш кеуделерімен толықтырылған ежелгі Корман стиліндегі фильм» деп сипаттады. B-фильмдерінің көрсетілім орындары жойылған кезде тәуелсіз кино қозғалысы қарқын алып, төмен бюджетті жанрлық фильм мен «көркем» артхаус фильмдері арасындағы кроссоверлер пайда болды. Режиссер Абель Феррара, зорлық-зомбылыққа толы B-фильмдерімен, мысалы, «Бұрғылаушы-кісі өлтіруші» (The Driller Killer, 1979) және «45-ші ханым» (Ms. 45, 1981) арқылы танымал болды. Ол 1990-шы жылдардың басында секс, есірткі және жалпы ұятсыздық суреттемелерін, құрмет пен кешірімді зерттейтін күрделі тақырыптармен үйлестіретін екі туынды жасады: «Нью-Йорк патшасы» (King of New York, 1990) көбінесе шағын өндіріс компаниялары тобының қолдауымен жасалды, ал «Жаман лейтенант» (Bad Lieutenant, 1992) фильмінің 1,8 миллион долларлық бюджеті толығымен тәуелсіз қаржыландырылды. Ларри Фессенденнің «Не айтуға болмайды» (No Telling, 1991) және «Әдет» (Habit, 1997) сияқты төмен бюджетті монстр фильмдері Франкенштейн және вампиризм сияқты классикалық жанрлық тақырыптарды заманауи мәселелерді зерттеу үшін қайта қарастырды. Дэвид Кроненбергтің «Қарсылық» (Crash, 1996) фильмінің 10 миллион долларлық бюджеті A-деңгейге толыққанды сай болмаса да, B-деңгейлі де емес еді. Алайда фильмнің суреттері басқа мәселе болды: «Дэвид Кроненбергтің «Қарсылық» фильмінің шошындырарлық беті ең алаңдататын ауруды бейнелейді», - деп жазды сыншы Джанет Маслин. «Нью-Йорк патшасы» сияқты, өндіріс компанияларының консорциумы қаржыландырған фильмті АҚШ-та Fine Line Features компаниясы таратты. Бұл нәтиже фильмнің анықтамаларын шатастырды: Fine Line – New Line компаниясының еншілес компаниясы, жақында Time Warner империясына қосылған, атап айтқанда, бұл бұрынғы эксплуатациялық дистрибьютордың артхаус бөлімі болды. Квентин Тарантиноның 8,5 миллион долларлық бюджетпен түсірген «Криминалдық оқиғалар» (Pulp Fiction, 1994) фильмі көптеген шекараларды кесіп өткендіктен, үлкен әсерге ие болды, Джеймс Моттрам былай деп сипаттады: «Өнер үйінің баяндау құрылымымен, B-фильмдердің тақырыбымен және Голливуд актерлерімен фильм үш түрлі кинематографиялық дәстүрдің қиылысуының осі болып табылады».

2000-шы жылдардағы және одан кейінгі кезеңдегі ауысу

Мыңжылдықтың басында американдық көркем фильмнің орташа өндіріс құны үш жыл бойы 50 миллион доллардан асып кеткен еді. Корман үшін бұл өте жай жыл болды: ол тек бір фильм түсірді, ол американдық кинотеатрларда көрсетілмеді, бұл оның алдыңғы он жылда қатысқан көптеген фильмдеріне тән еді. Ірі бюджетті Голливуд фильмдері дәстүрлі төмен бюджетті жанрларды одан әрі ығыстырғандықтан, танымал B фильмдерінің өміршеңдігі күмәнді болды. "Нью-Йорк Таймс" газетінің сыншысы А.О. Скотт "B" категориясындағы фильмдердің "әдемі емес, көңіл көтеретін, кінәлі ләззаттарының" жақында "жоғалып кетуі" туралы ескертті. Екінші жағынан, соңғы индустриялық тенденциялар ірі студиялардағы дәстүрлі A-B бөлінісіне ұқсас жаңадан пайда болуын көрсетеді, бірақ бұл бөлістің арасын байланыстыратын "программашылар" азайды. 2006 жылғы индустрия сарапшысы Альфонсо Маронның есебінде: "Голливуд фильмінің орташа бюджеті қазіргі уақытта шамамен 60 миллион долларды құрайды, ал ішкі прокатқа (тек АҚШ) маркетинг шығындары қосылғанда 100 миллион долларға жетеді. Дегенмен, қазір біз кино бюджеттерінің екі деңгейге поляризациялануын байқап отырмыз: ірі өндірістер (120–150 миллион доллар) және нишалық фильмдер (5–20 миллион доллар). 30–70 миллион долларлық шығарылымдардың азаюы күтілуде". 2006 жылы Fox жасөспірімдерге бағытталған жанрлық фильмдерге назар аудару үшін Fox Atomic еншілес компаниясын құрды. Экономикалық модель әдейі төменгі бағалы болды, кем дегенде ірі студиялар стандарты бойынша. Variety журналының хабарлауынша, "Fox Atomic көптеген фильмдері үшін 10 миллион доллар немесе одан төмен бюджетті ұстап тұр. Олар сонымен қатар кино жасаушыларды цифрлық түсіруге ынталандыруда, бұл арзан процесс, нәтижесінде жасөспірімдерге тартымды кескін пайда болады. Жұлдыздарды ұмытып кетейік. Atomic компаниясының жарияланған тоғыз фильмінің ешқайсысында атақты актер жоқ". Жаңадан құрылған B-сериялы фильмдер бөлімі 2009 жылы жабылды. Variety журналының мәліметінше, соңғы технологиялық жетістіктер шынымен де төмен бюджетті фильмдерді өндіруді жеңілдетті. Фильм түсірудің үнемді әдістері әрқашан болғанмен, соның ішінде Super 8 және 16 мм пленка, сондай-ақ аналогтық видеотаспаға жазатын бейнекамералар, бұл медиа 35 мм пленканың бейне сапасымен бәсекелесе алмады. Цифрлық камералар мен пост-өндіріс әдістерінің дамуы қазір тіпті төмен бюджетті кино жасаушыларға тамаша және міндетті түрде "жұмбақты" емес бейне сапасы мен монтаждау эффекттері бар фильмдер жасауға мүмкіндік береді. Марон атап өткендей, "цифрлық түсіру үшін қажетті жабдықтар (камера, тұрақ) бюджеті пленкаға қарағанда шамамен 1/10 құрайды, бұл тәуелсіз фильмдер үшін өндіріс бюджетін айтарлықтай төмендетеді. Сонымен қатар, [2000 жылдардың басынан бері] цифрлық фильмдердің сапасы күрт жақсарды". Сондай-ақ, 2000 жылдан бастап компьютерлік графиканың дамуы және қолданылуы бұрын-соңды болмаған қарқынмен жалғасты. Бұл дәстүрлі әдістерді қолдану арқылы тым қымбат болатын эффекттерді жасауға мүмкіндік берді. Апат немесе фантастикалық фильмдер сияқты кейбір жанрлар CGI-ді көбірек пайдаланды. Нәтижесінде бұл тенденция көпшілік аудиторияға бағытталған B-сериялы өндірістердің өсуіне серпін берді. Осыған байланысты The Asylum сияқты кинокомпаниялар немесе Syfy сияқты арналар B-сериялы фильмдерді дамытуға күш-жігер жұмсады, ал кейбіреулері тіпті мұндай фильмдерді өздерінің бизнес-моделінің маңызды бөлігіне айналдырды. Бірақ көбінесе мұндай фильмдер бұрыннан белгілі фильмдердің табысын пайдалану үшін жасалды. Сонымен қатар, бұл жаңа бағыт Роджер Корман және Джим Вайнорски сияқты тәжірибелі B-фильмдер режиссерлерінің де қатысуына әкелді.

Қатысушы терминдер

C фильм және одан да көп таралған Z фильм терминдері B фильмдер санатының нашарлау деңгейлерін көрсетеді. "Автокөлікте көрсетілетін фильм" және "түн ортасындағы фильм" терминдері, нақты тарихи оқиғалармен байланысты пайда болған, қазір көбінесе B фильмдердің синонимдері ретінде қолданылады.

С-фильм

C-фильм – B-фильмнің ең төменгі сапалы деңгейіндегі немесе кейбір жіктемелерде одан да төмен сапалы кинофильмдер. 1980-жылдары кабельдік теледидардың дамуымен бірге, C санаты осы нарық үшін толтыру бағдарламасы ретінде қолданылатын төмен сапалы жанрлық фильмдерге жиі қолданыла бастады. Бұл терминдегі "C" әрпі екі мағынаны білдіреді: "B" санатынан төмен сапаны ғана емес, сонымен қатар "кабельдің" алғашқы әрпін де көрсетеді. C-фильмдер туралы түсінікті таратуға көмектескен телесериал – Mystery Science Theater 3000 (1988–99), ол алғашқы жылынан кейін ұлттық кабельдік арналарда (алғашқыда Comedy Central, содан кейін Sci Fi Channel) көрсетілді. Үш онжылдықтан бұрын тележүргізуші Вампира ұсынған идеяны жаңартып, MST3K арзан, төмен сапалы фильмдерді, көбінесе 1950 және 1960 жылдардағы ғылыми фантастиканы, фильмдердің кемшіліктерін әшкерелейтін үнмен қоса көрсетті. Режиссер Эд Вуд осы мағынада "C-фильмнің шебері" деп аталды, бірақ оның туындыларына Z-фильм (төменде қараңыз) көбірек сай келеді. 1990 және 2000 жылдары Sci Fi (Sci Fi Pictures) және HBO-ның жанрлық арналары сияқты таңдаулы кабельдік және спутниктік арналардың кеңеюі қазіргі заманғы C-фильмдерге сұраныс тудырды, олардың көпшілігі – "тікелей кабельге" түсірілген, кіші бюджетті жанрлық фильмдер, олар ешқашан кинотеатрларда көрсетілмеген.

Z-фильм

Z фильм (немесе Z санатындағы фильм) термині кейбір мамандар төмен бюджетті, сапасы көптеген B және тіпті C фильмдерінен де төмен фильмдерді сипаттау үшін қолданады. Z фильмдері деп аталатын фильмдердің көпшілігі коммерциялық киноиндустриясының шеңберінде жұмыс істейтін, өте шағын бюджетте түсіріледі. 1930 жылдардағы "quickies" деп аталатын, көшпенді Poverty Row студияларында жасалған фильмдерді Z фильмдерінің алғашқы үлгілері деп санауға болады. Режиссер Эд Вудтың "Глен немесе Гленда" (1953) және "Космостан келген 9-жоспар" (1957) сияқты фильмдері, соңғысы жиі ең нашар фильмдердің бірі деп есептеледі, классикалық Z санатындағы фильмдердің көрнекті мысалы болып табылады. Қазіргі заманғы Z фильмдері көбінесе зорлық-зомбылық, қанды немесе жыныстық мазмұнға толы болып келеді және көркемдік құндылығы төмен; олардың көпшілігі grindhouse сияқты жарнамалық телеарналарға арналған.

Психотроникалық фильм

Психотроникалық фильм – бұл киносыншы Майкл Дж. Уэлдонның ойлап тапқан термині. Басқа бір сыншы оны «маргиналды фильмдердің тарихшысы» деп атады. Бұл термин, әдетте сыншылар мен киносарапшылар тарапынан жеңілсіз қабылданып немесе толығымен назардан тыс қалдырылатын, төмен бюджетті жанрлық фильмдерді білдіреді. Уэлдонның бұл терминге қатысты бастапқы түрткісі – 1980 жылғы Чикагода түсірілген «Психотроник адам» культ фильмі болды, ондағы басты кейіпкер шаштараз болып, психикалық энергияны қолданып кісі өлтіру қабілетін дамытады. Уэлдонның айтуынша, «Менің бұл сөзге қатысты түпкі ойым – бұл екі бөліктен тұратын сөз. «Психо» – қорқыныш фильмдерін, ал «троник» – ғылыми фантастика фильмдерін білдіреді. Мен бұл сөздің мағынасын тез арада кез келген коммерциялық немесе B фильмдерін қамтитын етіп кеңейттім». 1980-ші жылдардан бастап Уэлдонның «Психотроникалық кино энциклопедиясы», «Психотроникалық видео нұсқаулығы» және «Психотроникалық видео» журналы сияқты жарияланымдары арқылы танымал болған бұл термин, кейіннен басқа сыншылар мен жанкүйерлер тарапынан қабылданып, қолданысқа енді. Терминнің қолданылуы көбінесе B фильмдеріне назар аударуға және оларды лагерь стилінде бағалауға мүмкіндік беретіндей сүйіспеншілікпен қарауға бағытталған.

B-теледидар

B теледидары – бұл терминді неміс медиа-ғалымы Хайдемари Шумахер өзінің «Неміс «B теледидары» бағдарламаларындағы аудиторияны анықтау стратегиялары» атты мақаласында «B фильм» аналогы ретінде, неміс коммерциялық теледидарының дамуын сипаттау үшін қолданды. Ол «коммерциялық теледидардың эстетикасын» қабылдап, «әр қатысушыдан шығатын бос сөйлеуге ұқсайтын оңдылықты, клиптерді, жұмсақ фокусты, құлаққа жағымды музыканы» және «өнімді орналастыру арқылы тауарды насихаттауды» пайдаланды. Шумахер 1984 жылғы Германиядағы реттеуден босатылғаннан кейін мемлекеттік теледидардың өркендеген шағын өтіп, маңыздылығын жойғанын атап өтті. Жаңадан құрылған коммерциялық станциялар, қоғамдық беделге қатысты жүктемесіз, тек пайда табуға бағытталды. Көрермендердің адалдығын қалыптастыру және сақтау үшін бұл станциялар реалити-шоуларды, сенсациялық журналистиканы, күнделікті телесериалдарды, ойын-сауық бағдарламаларын, ток-шоуларды, викториналарды және жұмсақ порнографияны көрсетті. Шумахер өз мақаласында американдық мәдениет сыншысы Нил Постманның «Өзімізді көңілді ету» еңбегін келтіреді, ол теледидар бағдарламаларын жарнаманың туындысы деп сипаттап, «дезинформация деп аталатын ақпарат түрін» құрады – орынсыз, маңызсыз, фрагменттелген немесе беткей ақпарат, ол білгендей сезім тудырады, бірақ шындығында білімнен алшақтатады. Постман сияқты Шумахер де қазіргі теледидар жарнамасы көбінесе өнімді насихаттаудың орнына брендке адалдықты нығайтуға баса назар аударады. Телеарналар өздерін жарнамалау үшін осы кері маркетинг тәсілін пайдаланады. Шумахер үш негізгі қағиданы атап көрсетті: көрермендердің назарын аудару, аудиториямен эмоционалды байланыс орнату және көрермендердің қызығушылығын сақтау – бұл нарық үлесін алу және сақтаудың кіліті. RTL коммерциялық телеарнасы көрермендердің адалдығын осылай құруды оң бағалады: «RTL теледидар үшін жаңа бір нәрсе ашты. Көрермен».