Кіріспе

Неміс бронедивизиясы

5-ші СС танк дивизиясы «Викинг» (5. SS Panzerdivision Wiking) немесе SS дивизиясы «Викинг» – нацистік Германияның 38 Waffen SS дивизиясының ішіндегі жаяу әскер, кейіннен бронетанкті дивизия. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде дивизия Шығыс майданында қызмет етті. 1945 жылдың 9 мамырында Аустрияда американдық әскерлерге тәслим болды. Дивизия құрамында Дания, Норвегия, Швеция, Финляндия, Эстония, Исландия, Нидерланды және Бельгиядан келген шетелдік еріктілердің шағын топтары болды. Бұл топтар соғыс уақытындағы насиятта және соғыстан кейінгі мифологияда, соның ішінде дивизияның бұрынғы неміс офицерлері тарапынан, «Викинг» дивизиясына жалпыеуропалық күштердің беделін беру үшін мақтанышпен көрсетілді. Бірақ шындығында, дивизияның құрамындағы неміс қызметкерлерінің үлесі әрқашан басым болды.

Білім беру, оқыту және демографиялық көрсеткіштер

1939 жылы Польшаға неміс басқыншылығынан кейін, СС басшысы Генрих Гиммлер нацистік «большевизмге қарсы крест жорығы» үшін Вафен СС-ті шетелдік ерікті әскерилермен кеңейтуді көздеді. Жазылу 1940 жылдың сәуір айында екі полк құрылған кезде басталды: Вафен СС полкі «Нордланд» (даниялық, норвегиялық, шведтік және аз ғана исландиялық еріктілер үшін) және Вафен СС полкі «Вестланд» (голландиялық және фламанд еріктілер үшін). Алғашқыда «Nordische Division» (Nr. 5) деп аталған скандинавиялық құрама, неміс Вафен СС қызметкерлерімен араластырылған скандинавиялық еріктілерден тұруға тиіс болды. Көптеген немістерден құралған SS «Verfügungs» дивизиясының «Germania» атқыштар полкі, 1940 жылдың соңында жаңа дивизияның ядросын құруға көмектесу үшін берілді. 1940 жылдың желтоқсанында жаңа СС моторыланған құрамасы «SS Germania» дивизиясы деп аталатын болды, бірақ қалыптасу кезеңінен кейін 1941 жылдың қаңтарында «SS Wiking» дивизиясы деп өзгертілді. Дивизия үш моторыланған атқыштар полкінен – «Germania», «Westland» және «Nordland» – тұрды; сондай-ақ артиллерия полкі де қосылды. Жаңадан құрылған дивизияның басқаруы бұрынғы «Verfügungstruppe SS Regiment Deutschland» полкінің командирі Феликс Штайнерге берілді. Құрылғаннан кейін дивизия Германиядағы Хейбергке оқуға жіберілді; 1941 жылдың сәуір айына қарай ол жауынгерлік қимылға дайын болды. Дивизия май айының ортасында операция «Барбаросса» кезінде, Кеңес Одағына шабуыл кезінде Оңтүстік армиялар тобының Украинаға басып кіруіне қатысу үшін шығысқа жіберілді. 1941 жылдың маусым айында Вафен СС фин еріктілер батальоны сол елден келген еріктілерден құрылды. Бұл бөлім дивизияның «Нордланд» полкіне қосылды. Қысқы соғыста шайқасқан шамамен 430 финн «Барбаросса» басталғаннан бастап «SS Wiking» дивизиясында қызмет етті. 1943 жылдың көктемінде финдердің екі жылдық шарты аяқталып, фин батальоны қайтарылды. Сол кезде «Нордланд» полкі жаңа «SS Nordland» дивизиясының ядросын құруға көмектесу үшін ауыстырылды. Олардың орнына эстондық «Nарва» батальоны келді.

Кеңес Одағына шабуыл

Дивизия Барбаросса операциясына қатысып, Кеңес Одағына басып кірді, Галичия арқылы жылжыды, қазіргі Украина. Шілде және тамыз айларында Викинг Уман және Киев маңындағы қоршау шайқастарына қатысты. Тамыз айында дивизия Днепропетровскіде Днепр өзенінен өтетін көпір басы үшін шайқасты. Соңында дивизия Дондағы Ростов үшін ауыр шайқастарға қатысып, қараша айында қысқы тұру үшін Миус өзенінің желісіне шегінді. 1942 жылдың ақпан айында Кеңес әскерінің қысқы шабуылы Изиум аймағындағы көлік торабының екі жағынан да өтіп, жарылым жасады. Германия әскерінің 1-ші батальоны және дивизияның шабуылдық артиллериялық батареясы негізінде «Кампфгруппа» құрылып, совет шабуылын тоқтату үшін солтүстікке жіберілді. 25 ақпанда бұл «Кампфгруппа» Изиум маңындағы қорғаныс шайқастарында советтің басым күштеріне қарсы жойылды. Бірақ майдан тұрақтанды, ал бірнеше айдан кейін Харьковтың екінші шайқасында Остің қарсы шабуылына жағдай жасалды. 1942 жылдың көктемінде дивизия алдағы шабуылға дайындық үшін күш-жігер алды, соның ішінде фин жаяу әскерінің батальоны және StuG III батареясы болды. 1942 жылдың маусым айының басында Викинг өзінің танк батальонын алды, бұл жеке бронетехникалық бөлімшесі бар алғашқы SS дивизияларының бірі болды. Танк батальонында алпыстан кем емес танк болды, ол екі Panzer III ротасынан және бір Panzer IV ротасынан құралды. Батальонға тәжірибелі SS офицері Йоханнес Мюленкамп басшылық етті. 1942 жылдың жазында бөлім Оңтүстік армиялар тобының «Көк операциясына» қатысып, Ростов пен Майкоп мұнай кен орындарын басып алуға бұйрық алды. Екі нысананы да басып алғаннан кейін дивизия 14 тамызда Кавказ тауларының етегінде тоқтады. 1942 жылдың қыркүйек айының соңында Викинг 13-ші танк дивизиясымен бірге Грозный қаласын басып алуға бағытталған операцияға қатысты. Көп қиындықтардан кейін дивизия 6 қазанда Малгобек жотасын басып алды, бірақ Грозныйды басып алу және Каспий теңізіне жол ашу мақсаты орындалмады. Дивизия Орджоникидзені басып алуға тырысты. Совет әскерінің «Уран» операциясы, Сталинградтағы 6-армияның қоршауы, одан әрі ілгерілеуді тоқтатты және кейін Кавказдан шегінуге мәжбүр етті. «Қысқы дауыл» операциясынан кейін, 6-армияны құтқаруға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін Оңтүстік армиялар тобының қолбасшысы Эрих фон Манштейн Сталинградқа тағы бір шабуыл жасауды ұсынды. Осы мақсатта 24 желтоқсанда «Викинг» пойызға мінгізілді; алайда 30 желтоқсанда Зимовникке жеткенде Вермахт батысқа қарай шегініп жатқан еді. «Викинг» дивизиясына Клейсттің 1-ші танк армиясының Дон өзенінен шегінуін қамтамасыз ету міндеті жүктелді. «Викинг» жеті күн бойы Симовникіді ұстап тұрды, бірнеше ірі неміс құралымдарының шегінуін қамтамасыз етті, осы процесте ауыр шығынға ұшырады. Дивизия Ростов ойысы арқылы өтіп, 5 ақпанда Сталинода жаңа қорғаныс позициясын алды.

Украина, 1943 - 44 жылдар

1943 жылдың басында дивизия Украинаға, Харьковтың оңтүстігіне шегінді, бұл аймақты жақында Пол Хауссер басқаратын II SS танк корпусы тастап кеткен еді. Ақпанның қалған күндері корпус, оның ішінде "Викинг", үшінші Харьков шайқасында Маркиан Поповтың атымен аталатын ірі советтік бронетанкілік күші – "Мобильді Попов тобымен" шайқасты. Сталинградтан кейінгі советтік шабуылдар күші таусылғаннан кейін Манштейн майданды тұрақтандыра алды. 1943 жылы Герберт Гилл дивизия басшысы болып тағайындалды. SS "Нордланд" полкі және оның командирі Фриц фон Шолц дивизиядан алынып, жаңа SS "Нордланд" дивизиясының ядросы ретінде пайдаланылды. Фин еріктілер батальоны да қайтарылып алынды және олардың орнына эстондық "Нарва" батальоны келді. Мамыр айында дивизияға бұрынғы шығындардың орнын толтыру үшін Panzer IV, Stug IV және "Пантера" танктары берілді. Маусымның басында дивизия Мацеёводағы жаңа қорғаныс позицияларына батысқа жол тартты. 6 шілдеде советтік бронетанкілік күштері Мацеёвоға жетті. "Викинг" танктері мен танкіге қарсы зеңбіректер жақсы бекітіліп, жасырылған еді, олар үш күн бойында 300-ден астам советтік бронетехникасын жоя білді. Осы секторда Қызыл Армияның шабуылын тоқтатқаннан кейін, "Викинг" 1944 жылдың 13 шілдесінде Польшаға жіберілді.

Варшава

1944 жылдың тамыз айының соңында дивизия Варшаваға жақын Висла өзені бойындағы Модлин бекінісіне қайта жіберілді, онда жаңадан құрылған Висла армия тобына қосылды. Луфтваффенің "Герман Геринг" танк дивизиясы және СС дивизиясы "Тотенкопфпен" бірге шайқасқан дивизия Радзимин шайқасына қатысты. Неміс контршабуылдары советтік шабуылды тоқтатты және майдан желісі жыл соңына дейін тұрақталды. Дивизия Модлин ауданында 3 СС "Тотенкопф" және IV СС танк корпусымен біріктірілді. Гилл жаңа СС танк корпусының қолбасшылығына тағайындалды, ал Oberführer Eduard Deisenhofer қысқа мерзімге қолбасшылық еткеннен кейін, Standartenführer Johannes Mühlenkamp, SS Panzer Regiment 5 "Wiking" командирі, қолбасшылыққа келді. Жыл соңына дейін Модлин маңында шайқастар жалғасты. Қазан айында Мюленкампты Oberführer Karl Ullrich алмастырды, ол соғыстың соңына дейін дивизияны басқарды.

Венгрия

1944 жылдың желтоқсан айының соңында неміс әскерлері, IX СС тау корпусының ішінде, Будапештте қоршауға түсті. IV СС танк корпусына Херман Балктың 6-армиясына қосылу үшін оңтүстікке бару бұйрығы берілді. I Конрад операциясының бір бөлігі ретінде 5 СС танк дивизиясы «Викинг» 1945 жылдың 1 қаңтарында 3 СС танк дивизиясы «Тотенкопфпен» бірге шайқасқа кірісті. Тата маңында «Викингтің» алдыңғы қатарлары 4-ші гвардиялық армияға шабуыл жасады. Кеңес әскерлері Будапешттен 28 шақырым қашықтықтағы Бицкеде неміс әскерлерінің жорығын тоқтатты. Конрад I операциясының сәтсіз аяқталуынан кейін «Викинг» Дунай өзенінің иілісіне жақын, Эстергомның оңтүстігіне ауыстырылды. Екінші құтқару операциясы – Конрад II – 7 қаңтарда басталды, «Викинг» Будапештке қарай оңтүстікке жылжуда. 12 қаңтарда СС танкерекше полкінің «Вестланд» бөлімі Будадан 20 шақырым қашықтықтағы Пиллиссенткерстке жетті. Бастапқы табыстарға қарамастан, дивизия өзінің жетістігін пайдалана алмады және кері шегінуге және қайта топтасуға бұйрық алды. Үшінші әрекет, Конрад III операциясы, III танк корпусымен бірлесіп, оңтүстікке қарай 100 шақырым жерде өтті. 20 қаңтарда басталған бұл операция алғашқы тактикалық жетістікке жетті. Қызыл Армияның жылдам қайта топтасуы неміс күштерінің 28 қаңтарға дейін кері шегінуіне себеп болды, неміс күштерінің алға жылжуына жол бермеді. Қаңтар айының соңына қарай «Викинг» және «Тотенкопф» 8000 адамдық шығынға ұшырады, оның ішінде 200 офицер болды. 1945 жылдың 13 ақпанында дивизияға Балатон көлінің батысына бару бұйрығы берілді, онда Оберстгруппенфюрер Сепп Дитрихтің 6 СС танк армиясы Балатон көлінде шабуылға шығуға дайындалып жатқан «Көктемгі ояну» операциясын жоспарлап жатты. Гиллдің жасақтары операцияның басында 6 СС танк армиясын қолдау үшін қалды. Дитрихтің армиясы бастапқыда «жақсы прогресс» көрсетті, бірақ Дунайға жақындағанда, лайлы жер және кеңес әскерлерінің қарсылығы оларды тоқтатты. 24 наурызда тағы бір кеңес шабуылы IV СС танк корпусын Венаға қарай кері итерді; көршілес I СС танк корпусымен байланыс үзілді және ұйымдастырылған қорғаныс желісі жойылды. «Викинг» Чехословакияға шегінді. Дивизия 9 мамырда Аустрияның Фюрстенфельд қаласының жанында американдық әскерлерге тәслим болды.

Соғыс қылмыстары

Ливов қаласында дивизияның жоғары лауазымды офицерлерінің бірі Хилмар Ваккерле өлтірілгеннен кейін, аймақтағы еврейлерді дивизияның логистикалық бөлімшелерінің мүшелері, Obersturmführer Braunnagel және Untersturmführer Kochalty басқарды. Олар екі қатарға тұрған сарбаздардан тұратын тізім құрды. Бұл сарбаздардың көпшілігі «Викинг» дивизиясының логистикалық бөлімшелерінен болса, қалғандары неміс 1-ші тау дивизиясының құрамындағы әскерилер еді. Еврейлерді осы тізім арқылы жүгіруге мәжбүр етті, олардың денелеріне мылтық ағаштары мен штыктармен соққы берілді. Тізімнің соңында бірнеше СС және әскер офицерлері тұрды, олар еврейлерді жаппай қабір ретінде пайдаланылатын бомбалық кратерге кірген кезде атып тастады. Осылайша шамамен 50-60 еврей қаза болды. Сонымен қатар, Австриядағы еврейлер тарихы институтының тарихшысы Элеонора Лаппин өзінің «1945 жылғы көктемде Мажар еврейлерінің Австрия арқылы өлім шерулері» атты еңбегінде «Викинг» дивизиясының мүшелері жасаған бірнеше соғыс қылмыстарын құжаттады. 1945 жылдың 28 наурызында эвакуациялық колоннадан 80 еврей, саяхатқа жарамды болса да, «Викинг» дивизиясының үш мүшесі мен бес әскери полиция қызметкері тарапынан атып өлтірді. 4 сәуірде Грацтан шыққан басқа бір колоннаның 20 мүшесі Граткорннан алыс емес Эггенфельден қаласының жанында қашып құтылуға тырысты. Ол жерде орналасқан дивизияның әскерлері оларды Маунт-Эггенфелд тауына жақын орманнан ұстап алып, арыққа жинап, атып өлтірді. 1945 жылдың 7-11 сәуірінде дивизия мүшелері тағы он сегіз қашып кеткен тұтқынды өлімге жіберді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде дивизияның бұрынғы сарбазы Олав Тафф: «1941 жылдың күзінде Украинада бейбіт тұрғындар мал сияқты жиналып, шіркеуге кіргізілді. Бірден менің бөлімшеме қарасты сарбаздар шіркеуге бензин құя бастады, нәтижесінде 200-300 адам шіркеу ішінде өртеніп кетті. Мен күзетші болып тағайындалдым, ешкім сыртқа шыққан жоқ» деп мойындады.