Кіріспе
1100-1118 жылдардағы Англия королевасы Шотландиялық Матильда (алғашқыда Эдит, 1080 – 1 мамыр 1118), сондай-ақ Жақсы королева Мод немесе Ұлы естелікпен Матильда – Англия королевасы және король Генрих I-нің бірінші әйелі ретінде Нормандия герцогинясы. Ол Генрихтің болмаған кезінде Англияның регенті ретінде бірнеше рет қызмет етті: 1104, 1107, 1108 және 1111 жылдары. Шотландия королі Малкольм III және англосаксондық принцесса Маргарет Уэссекстің қызы Матильда Англияның оңтүстігіндегі монастырда тәрбиеленді, онда оның тәтесі Кристина әпке болды және оны хиджап киюге мәжбүр етті. 1093 жылы Матильда ағылшын дворянымен некелесуге келісім берген, бірақ сол жылы оның әкесі мен ағасы Эдуард Алнуик шайқасында қаза тапты. Оның емілген ағасы Дональд III Шотландия тағына отырды, бұл мұрагерлік дауға себеп болды. Англия король Дональдқа қарсы болды және бастапқыда оның жартылай ағасы Дункан II-ні Шотландия королі ретінде қолдады, ал оның қайтысынан кейін 1097 жылы таққа отырған ағасы Эдгарды қолдады. Генрих I 1100 жылы ағасы Вильям Руфусты Англия королі ретінде алмастырды және Матильдаға тез үйленуді ұсынды, өйткені ол англосаксондық Уэссекс әулетінен тегін алып келді, бұл оның билігін заңдыландыруға көмектесер еді. Ол діни уәде бермегенін дәлелдегеннен кейін, Матильда мен Генрих үйленді. Англия королевасы ретінде Матильда көлік және денсаулық сақтау саласында бірнеше құрылыс жобаларын бастады, үкіметте шіркеудің делдалы ретінде рөл атқарды және әдеби ортаны басқарды. Ол күйеуі болмаған кезде регент ретінде әрекет етті, оның қол қойған көптеген жарғылары сақталған. Матильда мен Генрихтің екі баласы болды: император Матильда және Уильям Аделин; оның қызы арқылы ол барлық келесі ағылшын және британ монархтарының ата-анасы болып табылады. Королева Матильда Вестминстер аббаттығында жерленген және оның халқы оны жақсы есте сақтады. Оны католик шіркеуінде әулие ретінде қадірлеуге әрекет жасалды, бірақ бұл жоба іске аспады.
Matilda of Scotland (originally christened Edith, 1080 – 1 May 1118), also known as Good Queen Maud, or Matilda of Blessed Memory, was Queen of England and Duchess of Normandy as the first wife of King Henry I. She acted as regent of England on several occasions during Henry's absences: in 1104, 1107, 1108, and 1111. Daughter of King Malcolm III of Scotland and the Anglo Saxon princess Margaret of Wessex, Matilda was educated at a convent in southern England, where her aunt Christina was abbess and forced her to wear a veil. In 1093, Matilda was engaged to an English nobleman until her father and her brother Edward were killed in the Battle of Alnwick in 1093. Her uncle Donald III seized the throne of Scotland, triggering a messy succession conflict. England opposed King Donald and supported first her half brother Duncan II as king of Scotland, and after his death, her brother Edgar, who assumed the throne in 1097. Henry I succeeded his brother William Rufus as king of England in 1100 and quickly proposed marriage to Matilda due to her descent from the Anglo Saxon House of Wessex, which would help legitimize his rule. After proving she had not taken religious vows, Matilda and Henry were married. As Queen of England, Matilda embarked on several building projects for transportation and health, took a role in government as mediator to the Church, and led a literary court. She acted as regent when her husband was away, with many surviving charters signed by her. Matilda and Henry had two children: Empress Matilda and William Adelin; through her daughter, she is the ancestor of all subsequent English and British monarchs. Queen Matilda was buried in Westminster Abbey and was fondly remembered by her subjects. There was an attempt to have her canonised as a saint in the Catholic Church, which was not pursued.
Балалық шақ
1080 жылы Шотландияның Данфермлин қаласында дүниеге келген Матильданың ата-анасы король Малкольм III және Уэссекс Маргарет болды. Сондықтан ол шотланд және англосаксон патшалық отбасыларының ұрпағы, Эдмунд Темірқолдың шөбересі және Ұлы Альфредтің түкпілден келген ұрпағы еді. Шотландиялық ханшайым Эдит деп тойға түсірілді. Тойында Роберт Куртоз әкесі ретінде, ал Англия королевасы Матильда шешесі ретінде қатысты. Сәби Эдит Матильданың бас киімін тартып алғанда, бұл баланың бір күні патшайым болатынының белгісі деп есептелді. Эдит және оның бауырлары сүйіспеншілікпен, бірақ қатаң анасымен тәрбиеленді. Ол балаларын ізгілікте тәрбиелеуде аянып қалмады және ұрпақтарына құлшыныстың маңыздылығын сіңірді. Шамамен алты жасында Эдит пен оның кіші қарындасы Мэри Англияның оңтүстігіндегі Ромси аббаттығына білім алуға жіберілді, онда олардың анасының қарындасы Кристина аббатица болып қызмет етті. Олардың оқулары сол кездегі әйелдерге арналған стандартты біліммен шектелмеді, бұл таңқаларлық емес, өйткені олардың анасы кітаптарды өте жақсы көретін. Ханшайымдар ағылшын, француз және латын тілдерін үйреніп, осылайша Августинның еңбектерін және Киелі кітапты оқи алды. Эдит сондай-ақ қаржылық басқару және геометрияны да үйренген болуы мүмкін деп есептеледі.
Мұрагерлік дағдарыс
Ромсиде және кейін Вилтон аббаттығында болған кезде, әлі 13 жасар Эдитке күйеулікке көп ұсыныс түсті, тіпті Турнайлық Хериман Англия королі Вильгельм II онымен үйленуді қарастырғанын айтты. Ол Суррейдің 2-ші графы Уильям де Варреннің және Ричмонд лорды Алан Руфустың ұсыныстарын қабылдамады. Бірақ, оның ата-анасы 1093 жылы Эдитті соңғысына құдалап берді. Олар үйленуге үлкермес бұрын, оның әкесі мен үлкен ағасы Эдуард 1093 жылғы қарашада Альнуик шайқасында қаза тапты. Күйеуі мен ұлының қазасын естігеннен кейін, 16 қарашада королева Маргарет қайтыс болды. Эдиттің әкесінің інісі Дональд Шотландия тағын басып алды, ал оның қалған ағалары – Эдгар, Александр және Давид қауіпсіздігі үшін Англияға, король Вильгельм II сарайына жіберілді. Ұзақ өтпей, жетім қалған ханшайымды оның құдасы тастап кетіп, Гарольд Годвинсонның қызы Уэссекстің Гунгильдасымен қашып кетті. Алайда, Алан Руфус Гунгильдке үйленер алдында қайтыс болды. Осы шақта, мүмкін, Шотландиядағы мұрагерлік дауға байланысты, оның інісі Дональд III, жартылай ағасы Дункан II және ағасы Эдгар арасындағы тартыс салдарынан Эдит монастырдан кетіп қалды. 1093 жылы Кентербери архиепископы Анзельм Солсбери епископына хат жазып, "Шотландияның қайтыс болған королінің қызын ол тастап кеткен монастырға қайтаруды" бұйырды. Бірақ Эдит Уилтонға оралмады және 1100 жылға дейін жылнамаларда көбінесе есімдері жоқ болды. Шотландиядағы үйі оның інісінің қолында болғандықтан, Эдит ағаларымен бірге Вильгельм Руфустың ағылшын сарайына қосылған болуы мүмкін, тіпті ол 1097 жылы ағасы Эдгардың Шотландия тағына отыруына қолдау көрсеткен деуге болады.
Проблемалық қатынас
Уильям II 1100 жылы тамыз айында Нью-Форестте қайтыс болғаннан кейін, оның інісі Генрих дереу патшалық қазынаны және тәжді иеленді. Ол айлакер және терең ойлы, қатаң бірақ әділ басқаруымен және соғыс немесе бүлік болған жағдайда мүлдем кешірімсіздігімен танымал болды. Оның келесі міндеті – үйлену болатын, және ол Эдитті таңдады, оны ол біраз уақыттан бері білген. Вильгельм Малмсбери Генрихтің оған «ұзақ уақыт бойы берілгенін», ал Ордерик Виталис Генрихтің оның мінезі мен қабілетін «ұзақ уақыт бойы бағалағанын» айтты. Кейбір дереккөздерде ол бетке бояу жақпағанмен, «жаман емес» болғаны айтылады. Эдит ағаларымен бірге Вильям Руфустың сарайында болған болуы мүмкін, және олар сол жерде танысқан болуы мүмкін, бірақ Генрихті оған оның ұстазы, епископ Осмунд таныстырған болуы да мүмкін. Генрих Англияда дүниеге келген, бірақ ежелгі Уэссекс әулетімен байланысы бар келіншек Англияда оның танымалдығын арттырып, нормандықтар мен англосакстарды татуластыруға көмектесер еді. Эдит – Уэссекс патшасы Эдмунд Айронсайдтың шөбересі. Олардың мұрагерлері екі фракцияны біріктіріп, жаңа режимді одан әрі нығайтар еді. Тағы бір артықшылығы – Англия мен Шотландия саяси жағынан жақындасады; оның үш ағасы бірінен кейін бірі Шотландия патшалары болды және Англияға ерекше достықпен қарады: Александр I Генрих I-нің заңды емес қызы Сибиллаға үйленді, ал Давид I Генрихтің сарайында оның таққа отыруына дейін біраз уақыт тұрды. Эдит өмірінің көп бөлігін монастырда өткізгендіктен, оның монах екені және осылайша некеге тұруға құқығы жоқ екені туралы пікір таластар туды. Ромси аббаттығында болған кезде оның тәтесі Кристина оны хиджап киюге мәжбүр етті. Едіт ерік-жігері мықты болғандықтан, монастырда қалудың орнына, некеге тұруға лайық әйел ретінде мәртебесі үшін күресуге дайын болды, тіпті оның тәтесі оның «бұрыннан-ақ хиджап киген монах екенін және оны монастырдан шығару – құдайға қарсы келушілік болар еді» деп талап еткеніне қарамастан. Кентербери архиепископы Ансельм ұзақ жер аударылыстан кейін Англияға оралғанда, ол оны іздеп шығып, ешқашан монах болмағанын оған сендіруге тырысты. Шындығында, оны тек хиджап киюге мәжбүр ету ғана емес, оның әкесі оның хиджап кигенін көргенде «шапанды жыртып, пара-пара етіп жіберген». Ансельм осы мәселені өз бетінше шешуге дайын емес екенін білдірген соң, ұсынылып отырған некеге канондық заңдылықты анықтау үшін епископтар кеңесін шақырды және мәселе бойынша бірінші қолынан ақпарат алу үшін Уилтонға екі рет сауалдау жіберді. Эдит ешқашан қасиетті уәде бермегенін, ата-анасы оны білім алу үшін Англияға жібергенін және оның тәтесі оны «нормандықтардың құмарлығынан» қорғау үшін хиджапқа орағанын, бірақ ол хиджапты шешіп, таптап тастағанын, содан кейін оның тәтесі оны ұрып, сөгіс салғанын айтты. Кеңес Эдит монах емес, ешқашан болған емес және оның ата-анасы оның монах болуын қаламаған деген қорытындыға келді, осылайша некеге рұқсат берді.
Англия патшайымы
Эдит пен Генрих 1100 жылғы 11 қарашада Вестминстер аббаттығында Кентерберий архиепископы Анзельм арқылы үйленді. Салтанаттың соңында Эдит таж кигізіліп, «Матильда» деген патшалық есімді алды, бұл қастерлі нормандық есім. Атының өзгеруінің нақты себебі әлі анықталмаған, бірақ тарихшылар оның нормандық халқы мен күйеуін риза ету үшін жасалғанын болжайды. Алайда, сарайдағылар оларды жақын арада «Годрик пен Годива» деп атады, бұл Нормания Англияны басып алғанға дейінгі екі кең таралған ағылшын есімі. Бұл олардың қарапайым мінезін, әсіресе Вильгельм II-нің жоғары әдемілігімен салыстырғанда, қысыммен айтқан сөз болды. Осыған қарамастан, Вестминстердегі Матильданың сарайы ақындарға толы болды. Ол өнерді, әсіресе музыканы қолдаушы ретінде танымал болды.
Регенттік және дипломатия
Күйеуі Нормандия мен Франциядағы әскери науқандарына жиі кеткен кезде Англияның регенті қызметін атқарған королева Матильда, король Генрихтің сарайының ресми басшысы болды. Ол Англияны аралап сапар шекті және 1106-1107 жылдары Нормандияға барған болуы мүмкін. 1103-1107 жылдардағы ағылшын инвиститура дауы кезінде Матильда король Генрих пен архиепископ Ансельм арасында делдалдық жасады. Ансельм қатыспаған кезде ол бірнеше хат жазды, бастапқыда одан кеңес сұрап, қайта оралуын өтінді, бірақ кейін делдалдық жасауын сұрады. Королеваның көмегімен мәселе 1105 жылы келісім арқылы шешілді: король өз епископтарын таңдау және қызметке тағайындау құқығынан бас тарды, ал шіркеу корольдің иелігіндегі жерлер үшін епископтардан құрмет алуға келісті.
Құрылыс жобалары
Матильданың шағын қалың малдары болды, бірақ оларға жер иелігі құқықтары да кірді, бұл оған өзінің мүліктерін басқаруға мүмкіндік берді. Оның қалың малдарының көп бөлігі бұрын Уэссекс Эдит иеленген жерлерден берілді. Сонымен қатар, Генрих патша патшайымға көптеген иеліктер сыйлады, оның ішінде Лондондағы маңызды мүліктер де бар еді, бұл Вессекс патшаларының ызалы қолдаушылары болған тәртіпсіз лондондықтарды өз жағына тарту үшін жасалған саяси қадам болды. Матильда архитектураға зор қызығушылық танытты және өзінің мол кірісін көптеген нормандық стильдегі ғимараттарды салуға жұмсады, олардың ішінде Уолтхэм аббаттығы және Изгі Үштік Олдгейт бар. Оның сүйегі Лия өзенін кесіп, Баркинг аббаттығына жеткенде қиындықтарға тап болғаннан кейін, патшайым Стратфорд-ле-Боуде Англиядағы алғашқы аркалық көпірді, сондай-ақ батпақты жерлер арқылы өтетін жолды салдырды. Анасы сияқты Матильда да кедейлерге деген адалдығымен белгілі болды, ол Куинхиттеде қоғамдық дәретханалар мен құбыр суы бар моншахана салдырды. Ол мәйектің (проказа) дертіне ерекше қызығушылық танытты, кем дегенде екі мәйекті ауруханасын құрды, олардың бірі кейіннен Сент-Джайлз-ин-зе-Филдс шіркеуіне айналды.
Генрих V-ге некеге тұру туралы келіссөздер
1108 жылдың соңында немесе 1109 жылдың басында Германия королі Генрих V Генрих I-ге елшілер жіберіп, өзі мен корольдың қызы Матильда арасында некелік одақ жасауды ұсынды. Ол сондай-ақ осы мәселе бойынша патшайым Матильдаға жеке хат жазды. Бұл одақ ағылшын патшасына ұсыныс жасайтын: қызын Еуропадағы ең беделді монархтардың біріне үйлендіру арқылы ол жаңа патшалық үйдің ең кіші ұлы ретіндегі өзінің сәл күмәнді мәртебесін нығайта алатын еді, сонымен қатар Франциямен қақтығыста өзіне одақтас табатын еді. Қарсылығында Генрих V Римге жорыққа шығуын қаржыландыру үшін 10 000 маркалық қалыңдық алатын болды, бұл жорық оны Киелі Рим императоры тағына отырғызуға бағытталған еді. Келісімнің соңғы мәліметтері 1109 жылдың маусымында Вестминстерде бекітілді, ал Матильда 1110 жылдың ақпанында Англиядан Германияға, үйленуге дайындалу үшін сапарға шықты.
Қасиеттілік
Матильда патшайым "өте қасиетті, анасының құдайшылдығымен тең, және қандай да бір жаман әсерден таза" әйел ретінде сипатталды. Ол халқының естелігінде Матильда бона-регина ретінде қалды, және бір кезде оны қасиетті деп жариялауға тырысты, бірақ ол ешқашан қасиетті деп мойындалмады. Матильданың шіркеуге көрсеткен жомарттығымен белгілі болды, ол монастырларды және мәйітханаларды (жергілікті ауруханаларды) құрып, қолдады. Малмсбери оның Ұлы оразада шіркеуге жалаң аяқ барып, науқастардың аяқтарын жуып, қолдарын сүйгенін айтты. Король Матильда шамамен 1106-1118 жылдары жазылған Бенедикт монахтың "Ағылшын әулиесі Бренданның саяхаты" еңбегінің қамқоршысы болды. Ол сондай-ақ Даремдік Тургот монахқа анасы – әулие Маргареттің өмірбаянын жазуды тапсырды.
Өлім
1118 жылы 1 мамырда Матильда Вестминстер сарайында қайтыс болды. Әңгімеге қарағанда, оның үш ағылшын әйелі патшайымның қазасына соншалықты қайғырып, дереу монах болып кеткен. Ол Олдгейттегі Қасиетті Үштік шіркеуіне жерленгенді қалаған, бірақ король Генрих оны Эдуард Танушының қасына, Вестминстер аббаттығына жерлеуді өтінді. Оның қабіріндегі жазуда: «Мұнда заманындағы жастар мен ересектерден өзгешелік танытқан даңқты патшайым Матильда екінші жатыр. Ол әркім үшін моральдық өлшемшарт және өмірдің сәні болды» делінген. Матильданың ұлы Уильям Аделиннің «Ақ кеме» апатында (1120 жылдың қарашасы) қаза болуы және оның жесірінің екінші некеден заңды ұл тудыра алмауы мұрагерлік дағдарысына және одан кейін ұзақ азаматтық соғысқа әкелді. Билік құрған кезінде Стефан де Блуа патшайым Матильданың іс жүзінде монах болғанын және оның қызы, император Матильданың ағылшын тағына заңды мұрагер емес екенін мәлімдеді. Король Матильданың беделі немересі Генрих ІІ билік құрған кезде едәуір жақсарды, бірақ ол 13-14 ғасырлардың соңында көбінесе естен шығарылды.