Кіріспе

Англия королевасы (1308-1327 жылдар) Францияның Изабелласы (шамамен 1295 – 22 тамыз 1358), кейде Францияның қасқыры деп аталады, король Эдуард II-нің әйелі ретінде Англия королевасы және 1327 жылдан 1330 жылға дейін Англияның де-факто регенті болды. Ол Франция королі Филипп IV және Наварра королевасы Жанна I-нің ең кішкентай және жалғыз тірі қызы еді. Изабелла өмірінде дипломатиялық шеберлігімен, зиялылығымен және сұлулығымен ерекшеленді. Ол күйеуін тақтан түсірді, жылдар бойы пьесалар мен әдебиетте әдетте әдемі, бірақ қатыгез және манипуляторлық тұлға ретінде бейнеленген «жазалы әйел» кейіпкеріне айналды. Изабелла 12 жасында Англияға патша мен қуатты барондық топтар арасындағы қақтығыс күшейген кезде келді. Оның жаңа күйеуі өзінің сүйіктісі Пирс Гавестонға көрсеткен қамқорлығымен танымал болды, бірақ королева осы жылдары Эдуардты қолдады, Пирспен жұмыс қарым-қатынасын орнатып, француз монархиясымен байланысын өзінің билігі мен ықпалын арттыру үшін пайдаланды. Алайда, 1312 жылы барондардың қолынан Гавестонның қазасынан кейін Эдуард жаңа сүйіктісі Хью Деспенсерге жүгінді және барондардан кек алуға тырысты, нәтижесінде Деспенсер соғысы және Англия бойынша ішкі репрессия кезеңі басталды. Изабелла Хью Деспенсерді көтере алмады, ал 1325 жылы оның Эдуардпен некесі қиын жағдайға жетті. Францияға дипломатиялық миссиямен барған Изабелла Роджер Мортимермен қарым-қатынас бастаған болуы мүмкін, және олар осы кезде Эдуардты тақтан түсіріп, Деспенсерлер отбасын қуғынға салуға келіскен болуы мүмкін. 1326 жылы королева Англияға шағын жалдамалы әскермен оралды және Англия бойынша жылдам қозғалды. Патшаның әскері оны тастап кетті. Изабелла Эдуардты тақтан түсірді және жас ұлы Эдуард III-нің атынан регент болды. Кейбіреулер Изабелла Эдуард II-нің өліміне тапсырыс бергенін айтады. Изабелла мен Мортимердің үкіметі құлап бастады, ішінара оның жомарт шығындарынан, сонымен қатар королева Шотландиямен соғыс сияқты ұзақ жылдар бойы шешілмей келген мәселелерді сәтті, бірақ халыққа ұнамайтын тәсілмен шешкенінен. 1330 жылы 18 жастағы Эдуард III өзінің билігін күшпен орнатуға тырысты. Мортимер өлімге кесілді, Изабелланың регенттігі аяқталды және ол түрмеге қамалды, бірақ көп ұзамай босатылды. Ол қалған өмірін бай сарайда өткізді және отбасына, әсіресе қызы Джоаннаға, Шотландия королевасы және немересі Эдуардқа, Уэльс ханзадасына жақын болды.

Ерте өмір және неке: 12951308

Изабелла Парижде белгісіз күні дүниеге келді. Анналистер мен оның некеге тұрғаны туралы мәліметтерге сүйенсек, ол шамамен 1295 жылдың сәуірі мен 1296 жылдың қаңтары аралығында туған. Вигмор жылнамасында ол 1292 жылы туған деп көрсетілген, ал Пирс Лангтофт 1299 жылы 7 жаста болғанын айтады. Француз анналисі Гийом де Нангис пен ағылшын анналисі Томас Уолсингем 1308 жылдың қаңтарындағы некесінде оның 12 жаста болғанын жазады, бұл оның шамамен 1295 жылдың қаңтары мен 1296 жылдың қаңтары аралығында туғанын көрсетеді. 1305 жылдың қараша айында Климент V-нің паптық рұқсаты оның 10 жаста болса да, өкіл арқылы дереу үйленуіне мүмкіндік берді. Оның ағасы Шарль 1294 жылдың 18 маусымында туғандықтан, ал 1308 жылдың қаңтарындағы некеге дейін ол 12 жасқа толуы керек болғандықтан, дәлелдер оның 1295 жылдың сәуірі мен 1296 жылдың қаңтары аралығында туғанын көрсетеді. Оның ата-анасы Франция королі Филипп IV және Наварра королевасы Жоанна I болды; оның ағалары Людовик, Филипп және Шарль Франция корольдері атанды. Изабелла Батыс Еуропадағы ең қуатты мемлекетті басқарған патшалық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, "әдемі" (le Bel) деп аталған Филипп, сыртқы келбетімен әйгір болған, бірақ сезімталдығымен ерекшеленбеген адам еді; бір замандасы оны "адам да емес, жануар да емес, мүсін" деп сипаттаған. Қазіргі тарихшылар оның "христиандық патшалық беделін қалыптастырғанын және дене қуатының аздығын көрсеткенін" атап өтеді. Филипп Францияда орталықтандырылған патшалық билікті нығайтты, аймақта француз билігін кеңейту және бекіту үшін бірқатар қақтығыстарға қатысты, бірақ өмірі бойы қаржы тапшылығын бастан өткерді. Шындығында, ол байлық пен жерді жинауға ерекше құштарлық танытты, кейіннен оның қызы да осы әдетке ұшырады деп айтылды. Изабелланың анасы оның жас кезінде қайтыс болды; кейбір замандастары Филипп IV оны өлтірді деп күдіктенді, бірақ бұл болжам дұрыс болмауы мүмкін. Изабелла Лувр сарайы мен Париждегі Палас де ла Сите маңында өсті. Оның тәрбиесімен Теофания де Сен-Пьер айналысты, оған жақсы білім берілді, оқуға үйретті және кітаптарға деген сүйіспеншілік тәрбиеленді. Папа Бонифаций VIII 1298 жылдан бері некеге тұруды ұсынған, бірақ неке шартының шарттарын талқылау салдарынан кешіктірілді. 1299 жылы ағылшын-француз келісімінің жаңаруы Эдуард I-нің Филипптің қарындасы Маргаретқа үйленуіне әкелді, бұл Изабелланың Эдуард II-ге үйленуіне жол ашты. 1303 жылы Эдуард I Эдуард II үшін Изабелланың орнына кастилиялық әйелге үйленуді қарастырған, тіпті үйлену тойы алдында оның қалымын арттырған. Некесінде Изабелла шамамен он екі жаста болды және Джеффри де Паристің айтуынша, ол "патшалықтағы, мүмкін, барлық Еуропадағы сұлулардың сұлуы" болды. Бұл сипаттама, әдетте, анналистің мақтауы ғана емес, өйткені Изабелланың әкесі мен ағалары замандастары тарапынан өте әдемі адамдар деп есептелген, ал күйеуі оны "әдемі Изабелла" деп атады. Бұл Изабелланың арық денелі және ақ терілі болғанын көрсетеді, бірақ сол кездегі сән сары түсті, сәл толық бетті әйелдерге бағытталған, сондықтан Изабелла да осы стереотипке сәйкес болуы мүмкін. Өмірі бойы Изабелла өзінің сүйкімділігімен және дипломатиялық қабілетімен, адамдарды өз жолымен икпал ету шеберлігімен көзге түсті. Орта ғасырлар үшін ерекше, замандастары оның жоғары интеллектына да назар аударды.

Патшалық

Патшайым болған жас Изабелла көптеген қиындықтарға тап болды. Эдуард әдемі болған, бірақ бұрын Пирс Гевестонмен, содан кейін Хью Деспенсер Жаспен жақын романтикалық қарым-қатынас құрған болуы мүмкін. Эдуард барондармен де, әсіресе бірінші туысы Томас, Ланкастердің 2-ші графымен де келіспеушілікке түсті, сонымен қатар Эдуард I-ден мұра еткен шотландтарға қарсы соғысты жалғастырды. Изабелла сарайдағы өзінің қолдаушыларын және француз отбасының қамқорлығын пайдаланып, осы қиындықтардың арасынан саяси жол табуға тырысты. Ол Гавестонмен одақ құрды, бірақ оның барондардың қолынан қаза тапқаннан кейін оның жағдайы одан әрі қиынға түсті. Эдуард өзінің жауларынан кек алуды бастады, Деспенсерлер отбасымен, әсіресе жаңа сүйіктісі Хью Деспенсер Жаспен бұрынғыдан да қатыгез одақ құрды. 1326 жылға қарай Изабелла Эдуард пен Хьюмен араздыққа түсті, бұл оның билікке таласуына және Англияға жорыққа әкелді.

Гавестонның құлауы: 13081312

Эдуард ортағасырлық стандарттар бойынша ерекше тұлға еді. Эдуард Плантагенет әулетінен шыққан патшаның бейнесіне сай келді: ол бойы ұзын, денесі күшті және билік басында өте танымал болды. Алайда, ол сол дәуірдегі патшаларға тән дәстүрлі көңіл көтерулерден – атпен жарысудан, аң аулаудан және соғыс жүргізуден бас тартып, музыканы, поэзияны және қолөнерді ұнатты. Сонымен қатар, гомосексуализм ауыр қылмыс саналған заманда Эдуардтың сексуалдық бағдары туралы сұрақ туындайды, бірақ оның жыныстық ориентациясын растайтын тікелей дәлел жоқ. Замандас хронистерлер оның ер адамдармен тығыз қарым-қатынасын жиі айтады. Кейбіреулер Эдуарды оларды "шексіз" және "ерекше" сүйгені үшін айыптаса, ал енді біреулер "заңсыз және күнәлі одаққа" тікелей сілтеме жасады. Дегенмен, Изабелла Эдуардтан төрт бала туды, сондықтан кейбір тарихшылар Эдуардтың еркектермен болған қарым-қатынасы платондық болғанын болжайды, Изабелланың төсегіне кім келгеніне деген наразылығына қарамастан. Он екі жастағы Изабелла бұл жағдайда назарсыздан қалды. Эдуард той кешінде Изабелламен емес, Гавестонмен отыруды жөн көрді, бұл оның інілері Людовик, Эврэ графы және Шарль, Валуа графына зор ренжіткен. Эдуард Гавестонға Изабелланың зергерлік бұйымдарын сыйлады, оны көпшілік алдында тақты. Изабелла әкесіне Гавестонның Эдуард II-нің жанында орын алғанын, жеткіліксіз қаржы алғанын және Эдуардтың Гавестонның төсегіне жиі баратынын айтты. Эдуард Гавестонды бір уақытқа Ирландияға қуғынға жіберді және Изабеллаға көбірек құрмет көрсетіп, оған жерлер мен қамқорлық берді. Бұл барондардың қолдауын жойды. Гавестон Ирландиядан қайтып келді, ал 1309-1311 жылдары үштігі салыстырмалы түрде тату-тәтті өмір сүрді. Шындығында, Гавестонның басты жауы, Эдуард пен Изабелланың туысы Томас Ланкастер оны Гавестонның одақтасы деп есептеді. Изабелла өз жақтастарын, әсіресе Ланкастерлерге қарсы болған Бомонт әулетін бірте-бірте жинады. Франциядан шыққан Бомонт әулетінің ағасы Изабелла де Бомонт Эдуардтың анасы Элеонора Кастилияның жақын досы болды, оған оның інісі Генри де Бомонт қолдау көрсетті. 1311 жылы Эдуард шотландтарға қарсы сәтсіз жорыққа шықты, оның барысында ол мен Изабелла тұтқынға түсуден мүжілді. Осыдан кейін барондар көтеріліс жасап, 1311 жылғы жарлықтарға қол қойды, онда Гавестонға қарсы шаралар көруге уәде берілді және Изабелла мен Генри де Бомонт содан қуылды. 1312 жылы Англия толыққанды азамат соғысына ұшырады. Изабелла Эдуардтың жағында тұрып, ағалары Людовик пен Шарльге қолдау сұрап ашулы хаттар жіберді. Науқан апатқа ұшырады, Эдуард қашып құтылса да, Гавестон Скарборо қамалында қалды, онда оның барондық жаулары оны қоршап алып, тұтқынға алды. Гаи де Бошамп пен Томас Ланкастер Гавестонның өлімін қамтамасыз етті, оны Эдуардқа қосылу үшін оңтүстікке алып бара жатқанда.

Қатысушылық артады:

Онжылдық бойы шиеленіс күшейе түсті. 1312 жылы Изабелла болашақ Эдуард III-ті дүниеге әкелді, бірақ жыл соңына қарай Эдуардтың сарайы өзгеріске ұшырай бастады. Эдуард әлі де француз туыстарына, соның ішінде оған көмек көрсету үшін Парижден жіберілген Изабелланың ағасы Луиге қатты сүйенді. Алайда, Хью Деспенсер Ескісі енді ішкі шеңбердің бір бөлігін құрды, бұл Эдуардтың сарайында Деспенсерлердің ықпалының артуының басталуын білдірді. Деспенсерлер Ланкастерлерге де, Уэльс шебіндегі олардың басқа одақтастарына да қарсы болды, Гевестонның өлімі үшін кек алуды көздеген Эдуардпен оңай одақтасты. 1313 жылы Изабелла Эдуардпен бірге Парижге барып, француздық қолдауды арттыруға тырысты, нәтижесінде Тур де Несль ісі болды. Сапар жағымды болды, көптеген тойлар өтті, бірақ Изабелланың шатыры өртенгенде жарақат алды. Сапар барысында оның ағалары Луи мен Чарльз қонақтарға сатиралық қуыршақ қойылым көрсетті, ал Изабелла ағаларына да, олардың әйелдеріне де жаңа кестеленген әмиандар сыйлады. Кейін Изабелла мен Эдуард ағылшын барондарына қарсы француздық қолдауды жаңаша растаумен Англияға оралды. Алайда сол жылдың соңында, Изабелла мен Эдуард Лондонға оралуын тойлау үшін үлкен кешкі ас өткізген кезде, Изабелла өзінің қайын сіңірлеріне берген әмиандарды қазір екі нормандық рыцарь: Готье мен Филипп д'Оней алып бара жатқанын байқады. Мұның салдарынан Париждегі Тур де Несль ісі болды, бұл Изабелланың үш қайын қарындасына қарсы сот ісіне әкелді. Бланша мен Маргарет Бургундиялық өмір бойы түрмеде отырды, ал Жанна Бургундиялық бір жыл түрмеде отырды, кейін ақталды. Францияда Изабелланың беделі оның осы оқиғаға қатысы бар деп есептелуінің салдарынан зардап шекті. Алайда солтүстікте жағдай нашарлап барады. Эдуард 1314 жылы шотландтарды жаңа науқанда басып тастауға тырысты, нәтижесінде Баннокберн шайқасында апатты жеңіліс болды. Барондар Эдуардты науқанның апатты сәтсіздігі үшін кінәлады. Ланкастерлік Томас Шотландиядағы жеңілістерге жауап ретінде Англиядағы билігін арттырып, Изабеллаға қарсы шықты, қаржыны қысқартып, оның үй ішін мазалады. 1315-17 жылдары Англияда "Ұлы ашаршылық" болды, көптеген адамның өмірін қиып, қаржылық қиындықтар тудырды. 1316 жылы Изабелла екінші ұлы Джонды дүниеге әкелгенімен, Эдуардтың жағдайы тұрақсыз болды. Шындығында, корольдікке талапкер Джон Дейдрас Оксфордта пайда болды, ол Эдуардпен туғанда ауыстырылып, Англияның нағыз патшасы болғанын мәлімдеді. Эдуардтың танымалдылығын ескере отырып, бұл әңгімелер Дейдрастың ақырында өлім жазасына кесілгенге дейін кеңінен тарады және Изабелланы қатты ренжітті. Изабелла Ланкастердің жауы Генри де Бомонтпен одақтасып, үкіметтегі рөлін арттырып, кеңес отырыстарына қатысып, жерлерді көбейтті. Генрихтің әпкесі Изабелла де Вески королеваның жақын кеңесшісі болып қала берді. Ланкастерді күдікке алды, ал Эдуардтың рыцарінің бірі Эдмунд Дарл оның орналасқан жерін ашты деген айыппен тұтқындалды, бірақ айыптар негізінен дәлелденген жоқ. 1320 жылы Изабелла Эдуардқа ілесіп, ағасы Филипп V-ті ағылшын барондарын басып тастауға жаңа қолдау көрсетуге көндіру үшін Францияға барды. Хью Эдуардпен бір жаста болды. Оның әкесі, Хью Ескісі, Эдуард пен Гевестонды бірнеше жыл бұрын қолдаған. Деспенсерлер Ланкастердің қас жауы болды және Эдуардтың қолдауымен Уэльс шебінде өздерінің күш базасын ұлғайта бастады, бұл процесте Роджер Мортимер де Чирк пен оның жүрегіндегі інісі Роджер Мортимердің, олардың бәсекелес шеп иелерінің жаулары болды. Изабелла Гавестонмен, Эдуардтың бұрынғы сүйіктісімен жұмыс істей алса да, Хью Кіші мен Изабелланың ұқсас келісімге келе алмайтыны анық болды. Өкінішке орай, Изабелла Ланкастердің қарсыластарынан әлі де алыстады, бұл оған маневр жасауға аз мүмкіндік берді. 1321 жылы Ланкастердің одағы Деспенсерлерге қарсы қозғалып, Лондонға әскер жіберіп, олардың елден қууын талап етті. Пемброктың 2-графы Эймер де Валенс, француздық байланыстары бар орташа барон, Изабелладан соғысты болдырмау үшін араласуды сұрады; Изабелла Эдуардқа Деспенсерлерді елден қууға шақыру үшін тізе бүгіп, оған мұны жасауға абыройлы себеп берді, бірақ Эдуард олардың алғашқы мүмкіндікпен оралуын ұйымдастыруды көздеді. Изабелланың әрекеттері ағылшындықтардың мақтауына ие болса да, оның әсері өте аз болды және оның сыртқы немесе ішкі істердегі делдал ретінде тұрақты әсері болмады. Осы кезде Изабелла Кентербериге паломничество жасады, оның барысында ол дәстүрлі бағыттан ауып, Кенттегі Лидс қамалын тоқтату үшін, корольдің үй шаруашылығының басқарушысы Бартоломеу де Бадлесмерге тиесілі бекініске тоқтады, ол 1321 жылға қарай Эдуардтың қарсыластарының қатарына қосылған. Кейбір тарихшылардың пікірінше, паломничество Эдуардтың атынан соғысқа себеп болу үшін жасалған әдейі әрекет болды. Лорд Бадлесмер сол кезде болмады, әйелі Маргарет де Клэр, Бадлесмер баронессасы қамалдың басшысы қызметін атқарды. Кейіннен патшайымды қамалға кіргізуден бас тартқанда, Изабелланың күзетшілері мен қамал гарнизоны арасында шайқас болды, бұл Деспенсер соғысының басталуын білдірді. Эдуард өз тарапын жұмылдырып, Лидс қамалын қоршауға алғанда, Изабелла Ұлы мөрді алды және Лондон мұнарасынан корольдік канцеляриясын басқарды. Хью Деспенсер Кішісі енді Эдуардтың жаңа сүйіктісі ретінде бекітілді және келесі төрт жыл ішінде Эдуард пен Деспенсерлер Англияда қатал үкімді орнатып, "көлемді кек алумен" сипатталды, ол жерді тартып алу, ірі түрмеге жабу, өлім жазасы және әйелдер мен қарт адамдарды қоса алған, кеңейтілген отбасы мүшелерін жазалаумен сипатталды. Бұл замандас хронистер тарапынан айыпталды және Изабеллаға да алаңдау тудырған болуы мүмкін; қуғынға ұшыраған әйелдердің арасында оның достары да болды. Изабелланың Деспенсер Кішісімен қарым-қатынасы нашарлай берді; Деспенсерлер оған тиіс ақшаны төлемеді немесе Марлборо мен Девизес қамалдарына қайтармады. Шындығында, кейбір авторлар Хью Деспенсер Кішісі Изабеллаға шабуыл жасауға тырысқандығына дәлелдер бар екенін айтты. Әрине, Бороубридж шайқасынан кейін Эдуард Изабеллаға сыйлықтарын айтарлықтай азайтты және соғыстың ешқандай олжасы оған берілмеді. Жағдайы одан да нашарлағанда, сол жылы Изабелла Эдуардтың Шотландиядағы тағы бір науқанының сәтсіздігіне ұшырады, бұл Эдуард пен Деспенсерлермен оның қарым-қатынасын мәңгіге улады. Изабелла мен Эдуард күзгі науқанның басында бірге солтүстікке сапарлады. Йоркширдегі Ескі Билэнд шайқасынан бұрын Эдуард оңтүстікке аттанды, көбінесе көбірек адамдар жинау үшін, Изабелланы шығысқа, Тайнмут аббаттығына жіберді. Шотланд әскері оңтүстікке қарай жорық жасағанда, Изабелла жеке қауіпсіздігіне қатты алаңдады және Эдуардтан көмек сұрады. Оның күйеуі бастапқыда оны қорғау үшін Деспенсер әскерін жіберуді ұсынды, бірақ Изабелла бұдан бас тартты, оның орнына дос әскерлерді сұрады. Деспенсерлермен бірге оңтүстікке асығыс қайтып келе жатқан Эдуард жағдайды түсінбеді, нәтижесінде Изабелла мен оның үйі шотланд әскерімен оңтүстікке жолдан бөгеліп, теңіз жағалауы шотландтармен одақтас фламанд теңіз күштерімен патрульденді. Жағдай қиын болды және Изабелла жеке күзетшілерінің тобын алға жылжыған әскерді тоқтату үшін пайдаланды, ал оның басқа рыцарьлары кемені тартып алды. Изабелла мен оның үйі кемеге шыққанда шайқас жалғасты, нәтижесінде оның күтімшілерінің екеуі қаза тапты. Эдуардтың тарапынан Льюис де Бомонт, Дурхам епископы және одақтас ...

Англияға шабуыл

1325 жылға қарай Изабелла Едуардтың жаңа патшалық сүйіктісі Хью Деспенсерден күшейе түскен қысымға тап болды. Англиядағы жерлері тартылып алынып, балаларынан айырылып, үй шаруашылығының қызметкерлері тұтқындалғаннан кейін Изабелла басқа да мүмкіндіктерді іздеуге кірісті. 1325 жылы оның ағасы, Франция королі Карл IV Эдуардтың француз иеліктерін басып алғаннан кейін, ол Францияға оралды, бастапқыда екі ел арасындағы бейбіт келісім шартын келіссөз жүргізуге уәкілдік еткен корольдің өкілі ретінде. Алайда, оның Францияда болуы Эдуардтың билігіне қарсы шыққан көптеген ақсүйектер үшін орталыққа айналды. Изабелла Роджер Мортимермен, Март графының 1-ші титулымен одақтасып, Эдуардқа қарсы әскер жинады, оны ол сүйіктісі етіп алған болуы мүмкін. Изабелла мен Мортимер жалдамалы әскермен Англияға оралып, жылдам науқанда елді басып алды. Деспенсерлер өлім жазасына кесілді, ал Эдуард тақтан бас тартуға мәжбүр болды – оның соңғы тағдыры және болуы мүмкін кісі өлтіруі тарихи пікірталас тудырады. Изабелла 1330 жылға дейін регент ретінде билік етті, содан кейін оның ұлы Эдуард Мортимерді биліктен ығыстырып, өз құқығымен билік ете бастады.

Гаскониядағы шиеленістер, 13231325

Изабелланың күйеуі Эдуард, Аквитания герцогы ретінде, Гаскониядағы жерлері үшін Франция короліне құрмет көрсетуге міндетті болды. Изабелланың үш бауырының әрқайсысының билік мерзімі қысқа болды, ал Эдуард Людовик X-ке құрмет көрсетуден сәтті қашқан, ал Филипп V-ке тек үлкен қысыммен құрмет көрсеткен еді. Карл IV таққа отырғанда, Эдуард оны қайтадан жасаудан тырысты, бұл екеуінің арасындағы шиеленісті күшейтті. Гаскон әскерлері бастиданы қиратты, ал Карл өз кезегінде ағылшын Монпезатына шабуыл жасады. Шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ кейіннен болған Сент-Сардос соғысында Изабелланың ағасы Валуалық Карл Аквитанияны ағылшын билігінен сәтті алып қойды. 1324 жылы Карл Эдуардтың жерлерін тәркіленді деп жариялады және жағалау аймақтарынан басқа, Аквитанияның барлық аумағын басып алды. Эдуард Англияның жағдайының тұрақсыздығына байланысты Францияға барып, құрмет көрсетуге бармауға ниеттенді. Елдің көп бөлігін қылмыстық топтар басып алды және 1324 жылы Эдуард пен Хью Деспенсерге қарсы қастандық жасалды, ал әйгілі сиқыршы Джон Ноттингемді некромантия арқылы оларды өлтіру үшін жалдады. Эдуард егер ол Англиядан тіпті қысқа ғана уақытқа кетсе, барондар көтеріліп, Деспенсерлерге кек алуға тырысады деп қатты алаңдады. Карл Папа Иоанн XXII арқылы Эдуардқа хабар жіберіп, егер Эдуард Агенайды беріп, қалған жерлері үшін құрмет көрсетсе, ол жерлерді қайтаруға дайын екенін білдірді. Папа Изабелланы елшілікке жіберуді ұсынды, ал Изабелла мұны Эдуард пен Деспенсерлермен болған жағдайды шешудің тамаша мүмкіндігі ретінде қарастырды. Жазға дейін Англияға оралуға уәде берген Изабелла 1325 жылдың наурызында Парижге жетіп, Гасконияда тез арада келісімге келді, оған сәйкес он үш жастағы принц Эдуард Францияға келіп, әкесінің атынан құрмет көрсетуге тиіс болды. Принц Эдуард Францияға келді және қыркүйекте құрмет көрсетті. Алайда, осы кезде Изабелла қайтып оралмай, ұлымен бірге Францияда қалды. Эдуард Папаға және Карл IV-ке жедел хабарлар жіберіп, әйелінің жоқтығына алаңдаушылығын білдірді, бірақ бұл нәтижесіз болды. Темірде, Эдуардтың өкілі Уолтер де Степлдон, Эксетер епископы және басқалар алып келген хабарлар жағдайдың нашарлап бара жатқанын көрсетті. Олар Изабелланың Степлдонды ашық түрде ренжіткенін, Эдуардтың саяси жауларының француз сарайында жиналып, оның елшілеріне қауіп төндіргенін және Изабелланың жесір киімдерін кигенін, Хью Деспенсер Эдуардпен некесін бұзғанын мәлімдегенін жазды. Сонымен қатар, Изабелла өзін көбінесе жер аударылғандармен қоршады, соның ішінде Эдмунд Кент, Джон Бретань, Ричмонд графы. Викториялық жазушылар кейінгі оқиғаларды ескере отырып, Изабелла Мортимердің қашуына көмектескен болуы мүмкін деп болжады. Сонымен қатар, кейбір тарихшылар олардың қарым-қатынасы осы кезде басталған деп дауласа да, көпшілігі олардың Парижде кездесуден бұрын айтарлықтай қарым-қатынаста болғанына нақты дәлел жоқ деп санайды. Изабелланы Мортимермен Парижде оның туысы, Генуя графесі Иоанна таныстырды, ол Изабеллаға екі отбасы арасында некелік одақ құруды ұсынды, принц Эдуардты Иоаннаның қызы Филиппаға үйлендіруді ұсынды. Мортимер мен Изабелла 1325 жылдың желтоқсанынан бастап физикалық қарым-қатынас бастаған болуы мүмкін. Егер солай болса, онда Изабелла мен Мортимердің екеуі де үлкен тәуекелге барды. Әйелдердің адалдығын бұзуы орта ғасырлық Еуропада өте ауыр қылмыс саналды, бұл Тур де Несль ісінде көрсетілген. Изабелланың бұрынғы француздық қарындастарының екеуі де 1326 жылы неке адалдығын бұзуы үшін тұтқындалғаннан кейін қайтыс болды, ал олардың сүйіктілері деп саналғандар қатыгездікпен жазаланды. Сондықтан да тарихшылар Изабелланың неліктен солай істегенін талқылап келеді. Кейбіреулер екеуінің арасында күшті жыныстық тартымдылық болған деп санайды, олар Артур аңыздарына қызығушылық танытты және екеуі де көркем өнер мен сәнді өмір сүруді ұнатты. Бір тарихшы олардың қарым-қатынасын "орта ғасырдың ұлы романтикасы" деп сипаттады, бірақ олар күйеуін өлтірді деп саналады. Сонымен қатар, олардың ортақ жауы болды: Эдуард II және Деспенсерлер режимі. Принц Эдуардымен бірге Изабелла мен Мортимер 1326 жылы жазда француз сарайын тастап, солтүстікке, Генуя графы Вильгельмге сапар шекті. Жоанның өткен жылы ұсынған ұсынысы бойынша, Изабелла Эдуард ханзадасын графтың қызы Филиппа Хенолтқа байлықпен айырбастау үшін айттырды. Ол бұл ақшаны, сонымен қатар Карлден бұрын алған қарызды пайдаланып, жалдамалы әскерді жинады, Брабанттан адамдар іздеді, олар Генуя әскерлеріне қосылды. Вильгельм сонымен қатар сегіз соғыс кемесін және түрлі шағын кемелерді некелік келісімнің бір бөлігі ретінде ұсынды. Эдуард енді шапқыншылықтан қорқып тұрған болса да, құпиялылық маңызды болып қала берді, ал Изабелла Вильгельмді Эдуардтан келген елшілерді ұстап тұруға көндірді. 22 қыркүйекте Изабелла, Мортимер және олардың шағын әскері Англияға жол тартты.

Билікті басып алу, 1326

Эдуардтың оларды тосқауылға жіберген флотынан қашып, Изабелла мен Мортимер 24 қыркүйекте Англияның шығыс жағалауындағы Оруэллге шағын күшпен қонды. Изабелланың әскерінің саны 300 мен 2000 сарбаздың арасында бағаланды, ал 1500 – ең көп таралған орташа көрсеткіш. Қысқа уақыт бойы олар қай жерге қонғанын анықтауға тырысқаннан кейін, Изабелла қара киімдерін киіп, тез арада ішкі аймаққа бет бұрды. Оларды тоқтату үшін жұмылдырылған жергілікті жасақтар бірден жақтарын өзгертті, ал ертесіне Изабелла Бьюри-Сент-Эдмундс қаласына жетіп, жақын арада Кембриджге қарай ілгеріледі. Эдуард сол күні Лондоннан батысқа, Уэльс аймағына қашып кетті. Изабелла мен Мортимер Эдуардқа қарсы Ланкастерлік оппозициямен тиімді одақ құрды, оның барлық қарсыластарын біртұтас күшке біріктірді. Изабелла енді оңтүстікке қарай Лондонға жол тартты, 7 қазанда қала сыртындағы Данстеблде тоқтады. Лондон қазірде көтерілісшілердің қолында болды, бірақ көбінесе Изабелламен одақтас еді. Епископ Степледон патшалық биліктің астанада қаншалықты әлсірегенін түсінбеді және өзінің мүлкін бүлікшілерден қорғау үшін әскери араласуға тырысты; жергілікті халық оны жек көретін, сондықтан оған дереу шабуыл жасалып, өлтірілді – оның басын кейіннен жергілікті жақтастары Изабеллаға жіберді. Эдуард осы уақытқа дейін батысқа қашып, 9-ы күні Глостерге жетті. Изабелла оған жауап ретінде оны кесіп тастау үшін батысқа қарай жылдамдықпен аттанды, Эдвардтан бір аптадан кейін Глостерге жетіп, сол күні Уэльс шекарасын өтті. Хью Деспенсер ағасы Бристольді 18-26 қазан аралығында қоршауға алған Изабелла мен Мортимерге қарсы ұстап тұруды жалғастырды; қала түскен кезде Изабелла Деспенсерлердің күзетімен ұсталған қыздары Элеонора мен Джоанды қайтарып алды. Енді үмітсіздікке ұшыраған және өз сарайынан суырылып, адасқан Эдуард пен Хью Деспенсер кішісі Бристоль шығанағындағы шағын Ланди аралына теңізден өтуге тырысты, бірақ ауа райы оларға қарсы болды және бірнеше күннен кейін олар Уэльске қайта оралуға мәжбүр болды. Бристоль қауіпсіздікке қол жеткізгеннен кейін, Изабелла өзінің операциялық базасын шекарадағы Херефорд қаласына көшірді, одан Генрих Ланкастерге күйеуін іздеп табуға және тұтқындауға бұйрық берді. Оңтүстік Уэльсте Изабелланың күшінен екі апта бойы қашып келгеннен кейін, Эдуард пен Хью 16 қарашада Ллантрисант маңында қолға түсті. Жазалау дереу басталды. Хью Деспенсер ағасы Бристольде тұтқындалған болатын, және Изабелла оны қорғауға тырысқанына қарамастан, Ланкастерлік жаулары оны дереу өлімге жіберді – оның денесі кесіліп, жергілікті итке жем етілді. Бұрынғы режимнің қалған бөлігі Изабеллаға әкелінді. Эдмунд Фицзалан, Эдуард II-нің серкесі және 1322 жылы Мортимердің көптеген тәркіленген жерлерін алған адам 17 қарашада өлім жазасына кесілді. Хью Деспенсер кішісі 24 қарашада қатыгездікпен өлім жазасына кесілуге үкім шығарылды, ал оның өлімін күтіп тұрған үлкен көпшілік жиналды. Олар оны атынан сүйреп түсіріп, киімдерін шешіп, терісіне арамдық пен мақтанға қарсы Киелі кітаптан үзінділер жазып қойды. Содан кейін оны қалаға сүйреп әкеліп, королева Изабелла, Роджер Мортимер және Ланкастерлерге ұсынды. Деспенсерді ұры ретінде асып тастауға, кастрациялауға, содан кейін сатқын ретінде сүйреп әкеліп, төрт бөлікке бөлуге үкім шығарылды, оның дене бөліктері Англияның әр жеріне таратылды. Диспенсерлердің жақтастарының бірі Редингтік Саймон Изабелланы қорлағандығы үшін оның қасында асылды. Деспенсер режимінің негізгі тұлғалары өлімге жіберілгеннен кейін, Изабелла мен Мортимер өзін-өзі ұстауға көшті. Кіші дворяндар кешірілді, ал үкіметтің орталықтарындағы клерктер, көбінесе Деспенсерлер мен Степледон тағайындағандар, лауазымдарында расталды. Енді тек Эдуард II-нің тағдыры ғана шешілмей қалды, ол әлі де ресми түрде Изабелланың заңды күйеуі және заңды патшасы болып саналатын.

Эдуардтың өлімі, 1327 жыл

Эдуард II уақытша шара ретінде Генрих Ланкастердің күзетінде ұсталды, ол Эдуардтың Ұлы мөрін Изабеллаға тапсырды. Бірақ жағдай шиеленісіп қалды; Изабелла Эдуардтың жақтастары қарсы төңкеріс жасауы мүмкін деп алаңдады, ал қарашада ол Лондон мұнарасын басып алды, өзінің жақтастарының біреуін мэр етіп тағайындады және Эдуардтың тағдырын талқылау үшін Уоллингфордта ақсүйектер мен шіркеу өкілдерінің кеңесін шақырды. Кеңес Эдуардты заң бойынша орнынан түсіріп, өмірінің соңына дейін үй қамауында ұстауға шешім қабылдады. Бұл келесі парламентте расталды, онда Изабелла мен Мортимердің ізбасарлары басымдық танытты. Сессия 1327 жылдың қаңтарында өтті, Изабелланың ісіне оның қолдаушысы Адам Орлтон, Херефорд епискобы басшылық етті. Изабелланың ұлы, принц Эдуард, Англияның Эдуард III-і ретінде бекітілді, ал анасы регент болып тағайындалды. Изабелланың жағдайы әлі де тұрақсыз болды, өйткені Эдуардты құлатудың заңдық негізі күмәнді болды және сол кездегі көптеген заңгерлер Эдуард II-ні Парламент жариялағандарына қарамастан, заңды патша деп санайтын. Осылайша, Эдуард II-нің патшалық билігі қаһарлы билеуші ретінде танылды. Эдуард II-нің кейінгі тағдыры және онда Изабелланың рөлі тарихшылар арасында қызу дау тудырып отыр. Оқиғалардың ең аз келісілген нұсқасы бойынша, Изабелла мен Мортимер Эдуардты Мидлендс аймағындағы Кенилворт қамалынан Уэльс шекарасындағы Беркли қамалының қауіпсіз жеріне көшірді, онда ол Лорд Берклидің күзетіне алынды. 23 қыркүйекте Изабелла мен Эдуард III-ке хабаршы Эдуардтың "өлімге әкелетін оқиға" салдарынан қамалға қамалған кезде қайтыс болғанын хабарлады. Эдуардтың денесі Глостер соборында жерленді, ал оның жүрегі Изабеллаға табыттап берілді. Жерлеуден кейін көп жылдар бойы Эдуардтың аман қалғаны және Еуропаның бір жерінде тірі екендігі туралы әңгімелер тарады, олардың кейбіреулері 1340 жылдары жазылған әйгілі Фиеши хатында қалдырылған, бірақ бұл мәлімдемелерді растайтын нақты дәлелдер табылмады. Дегенмен, оқиғалардың осы негізгі тізбегін қоршаған оқиғалардың әртүрлі тарихи түсіндірмелері бар. Аңыз бойынша, Изабелла мен Мортимер Эдуардты өлтіруді өздеріне кінәлауды тартпау үшін жоспарлаған, атақты бұйрық жіберген (Eduardum occidere nolite timere bonum est), ол үтірдің орналасуына байланысты "Эдуардты өлтіруден қорықпаңыз, бұл жақсы" немесе "Эдуардты өлтірмеңіз, қорқу жақсы" дегенді білдіруі мүмкін. Шындығында, Эдуардты өлтіруді шешкен ешкім туралы дәлел жоқ, ал жазбаның жазылғаны туралы да ешқандай мәлімет жоқ. Сол сияқты, Эдуардтың қызыл қызған темірмен өлтірілгені туралы есептерді растайтын заманауи дереккөздер де жоқ. 20 ғасырдағы басым көзқарас Эдуард Беркли қамалында қайтыс болды, ол Изабелланың бұйрығы бойынша өлтірілді немесе тұтқындалуынан туған аурудан қайтыс болды, ал оның аман қалғаны туралы кейінгі мәліметтер жай ғана әңгімелер еді, олар Жанна д'Арк және басқа да жақын замандастарының өлімінен кейін тараған аңыздарға ұқсас. Бірақ үш тарихшы соңғы уақытта оқиғаларды басқаша түсіндіріп отыр. Пол Доэрти 1340 жылдардағы Фиеши хатына сүйене отырып, Эдуард Беркли қамалынан Уильям Окклдің көмегімен қашып шықты деп санайды. Доэрти пікірінше, ол кейіннен Еуропа бойынша Эдуард болып маскировкаланған, "Уэльс Уильям" деген атпен назарды нағыз Эдуардтан аударған. Бұл түсіндірме бойынша, Глостерде оның ұқсас көрінісі жерленген. Иан Мортимер 1327 жылғы заманауи құжаттарға көбірек назар аударған кезде, Роджер де Мортимер Эдуард үшін Беркли қамалынан жалған "қашуды" ұйымдастырды деп мәлімдейді. Бұдан кейін Эдуард Мортимерден қашып жүргенін ойлап, Ирландияда ұсталды, бірақ ақыры Изабелла мен Мортимердің құлауынан кейін еркін, бірақ саяси жағынан қолайсыз жағдайға түсті. Бұл нұсқада Эдуард Еуропаға жол тартады, кейіннен Глостерде жерленеді. Соңында, Элисон Вейр, тағы да Фиеши хатына сүйене отырып, Эдуард II өзінің тұтқындарынан қашып, бірін өлтіріп, көптеген жылдар бойы жалғыз өмір сүрді деп мәлімдейді. Бұл түсіндірме бойынша, Глостер соборындағы дене Эдуардтың өлген тұтқынына тиесілі. Осы нұсқалардың барлығында Изабелла мен Мортимердің Эдуардтың қайтыс болғанын жариялауы оларға тиімді болды, тіпті олар шындықты білсе де. Дегенмен, Дэвид Карпентер сияқты басқа тарихшылар осы ревизионистік тәсілдің әдістемесін сынап, оның қорытындыларымен келіспейді.

Кейінгі жылдар

Изабелла мен Мортимер төрт жыл бірге билік жүргізді, Изабелланың регенттік қызмет еткен кезеңі зор қаржы мен жерлерді иеленумен ерекшеленді. Ланкастерлермен саяси одақ бұзыла бастағанда, Изабелла Мортимерді қолдауын жалғастырды. Изабелла биліктен ұлы Эдуард III Мортимерге қарсы төңкеріс жасап, патшалық билікті өзіне қайтарған кезде құлады. Мортимерден өзгеше, Изабелла билік ауысудан аман қалды, ағылшын сарайының бай және ықпалды мүшесі болып қалды, бірақ ешқашан белсенді саясатқа тікелей оралмады.

Регент ретінде, 13261330

Изабелланың регенттік билігі төрт жыл ғана созылды, содан кейін оны және Мортимерді билікке әкелген нәзік саяси одақ ыдырады. 1328 жылы Изабелланың ұлы Эдуард III 1326 жылғы жорық алдында келісілгендей, Хеноның Филиппасына үйленді; салтанатты рәсім Лондонда халықтың ыстық ықыласына бөленді. Изабелла мен Мортимердің байлығы келесі бірнеше жылда да өсе берді. Жерлеріне ие болған Изабелла бұрыннан ерекше бай болды, бірақ ол одан да көп байлық жинақтауға кірісті. Алғашқы апталардың ішінде Изабелла өзіне шамамен 12 000 фунт стерлинг берді; Эдуардтың патшалық қазынасында 60 000 фунт стерлинг бар екенін анықтағаннан кейін, той-думанға белсенді шығындар басталды. Іле-шала Изабелла өзіне тағы 20 000 фунт стерлинг берді, бұл шетелдік қарыздарды төлеу үшін деп айтылды. Эдуард III-тің таққа отыруы кезінде Изабелланың жер иелігінің құны жыл сайын 4 400 фунт стерлингтен 13 333 фунт стерлингке дейін өсіп, оны елдегі ең ірі жер иелерінің біріне айналдырды. Изабелла, әдетке қайшы келе отырып, Эдуард III-ке үйленгеннен кейін Филиппаға өзінің дөңгелек жерлерін беруден бас тартты. Изабелланың зәулім өмір салты жаңа табысына сай келді. Мортимер, іс жүзінде оның бірінші министрі, бастапқыда сақтықпен әрекет еткенімен, жерлер мен атақтарды үлкен жылдамдықпен, әсіресе шекаралық аймақтарда жинақтауға кірісті. Жаңа режим сыртқы саясаттағы бірнеше маңызды мәселелерге тап болды, оларға Изабелла реалистік көзқараспен қарады. Біріншісі – Шотландиядағы жағдай, Эдуард II-нің сәтсіз саясаты аяқталмаған, өте қымбат соғыс қалдырды. Изабелла осы мәселені дипломатиялық жолмен аяқтауға бейілді болды. Эдуард III бастапқыда бұл саясатқа қарсы болды, бірақ ақырында Нортгемптон шартына келісімге келді. Осы шарт бойынша Изабелланың қызы Джоан Шотландия тағының мұрагері Дэвид Брюске үйленеді, ал Эдуард III шотландиялық жерлерге деген барлық талаптарынан бас тартады, оның орнына шотландтар француздарға қарсы әскери көмек көрсетеді және Солтүстік Англияға жасалған шабуылдар үшін 20 000 фунт стерлинг өтемақы төлейді. Шотландиялық иеліктерін жоғалтқан графтарға ешқандай өтемақы төленбеді, ал өтемақы Изабеллаға берілді. Стратегиялық тұрғыдан сәтті және тарихи тұрғыдан "сәтті саяси шешім" болғанымен, Изабелланың шотландиялық саясаты халыққа ұнамады және режимге деген наразылыққа ықпал етті. Екіншіден, Эдуард II билеген кезеңнен бері шешілмеген Гаскония мәселесі де проблема тудырды. Изабелла Парижде келіссөздерді қайта бастады, нәтижесінде Гасконияның көп бөлігі, Агенайс аймағын қоспағанда, Англияға қайтарылатын бейбіт келісімге қол жеткізілді, оған Англия 50 000 марка айып төледі. Агенайс бапсының себебімен келісім Англияда танымал болмады. Ланкастер Нортгемптон шартының қабылдануына ашуланып, сотқа қатысудан бас тартты және Лондон тұрғындарының қолдауын жинады. Изабелла бұл мәселелерге патшалық әкімшілік пен жергілікті құқық қорғау органдарында кең ауқымды реформалар жүргізу арқылы жауап берді. Ішкі пікірге ұнайтын қадам ретінде Изабелла Эдуард III-тің француз тағына деген талабын жалғастыруға шешім қабылдады және оның талабын ресми тануды талап ету үшін кеңесшілерін Францияға жіберді. 1328 жылдың соңында жағдай тағы да азаматтық соғысқа ұқсас болып кетті, Ланкастер Изабелла мен Мортимерге қарсы әскерін жинады. 1329 жылдың қаңтарында Мортимердің басшылығындағы Изабелланың әскерлері Ланкастердің Лестер бекінісін, содан кейін Бедфордты басып алды; Изабелла – қару киіп, соғыс аттыға мініп, Эдуард III солтүстікке жылдам жорық жасады, нәтижесінде Ланкастер басылып берді. Ол өлімнен құтылды, бірақ оған үлкен айыппұл салынды, бұл оның күшін жойды. Изабелла оған қосылғандарға мейірімді болды, бірақ оның бұрынғы қолдаушысы Генри де Бомон сияқты кейбір адамдар Шотландиямен жасалған келісімге байланысты Изабелладан ажырасып, Шотландиядағы үлкен жер иеліктерінен айырылды. Ланкастердың жеңілісіне қарамастан, наразылық күшейе берді. Кенттің Эдмунды 1326 жылы Изабелланың жағында болды, бірақ содан бері оның шешімін күмәнге ұшыратып, өзінің жартылай бауыры Эдуард II-ге жақындады. Эдмунд Кенттік Генри де Бомонт пен Изабелла де Вескиді қоса алғанда, Изабелланың билігін сынап, басқа да жоғары лауазымды абыройлы адамдармен сөйлесіп отырды. Эдмунд 1330 жылы Эдуард II-ні қалпына келтіру үшін жасалған сөз байласуға қатысты, ол әлі де тірі деп мәлімдеді: Изабелла мен Мортимер бұл сөз байласуды тоқтатты, Эдмундты және басқа да қолдаушыларын – Кентербери архиепископы Саймон Мепехемді қамауға алды. Эдмунд, мүмкін, Эдуард III-тен кешірім күткен шығар, бірақ Изабелла оның өлім жазасын талап етті. Өлім жазасы орындалуы қиынға соқты, өйткені палач келуден бас тартты, ал Эдмунд Кенттік жергілікті қоқыс жинаушымен өлтірілуге тиіс болды, ол өзі де өлім жазасына кесілген еді және басын кесуге келісуі үшін кешірім алды. Изабелла де Вески, құлыққа қатысқанына қарамастан, жазадан құтылды.

Мортимердің биліктен құлдырауы, 1330

1330 жылдың ортасына қарай Изабелла мен Мортимердің үкіметі күшейе берді, ал Изабелланың ұлы Эдуард III Мортимердің билікке деген ұстамына наразы болды. Әртүрлі сенімділік деңгейлеріндегі тарихшылар 1329 жылдың соңында Изабелла жүкті болғанын айтады. Мортимердің патшалық қаны бар баласы Изабелла үшін саяси тұрғыдан қолайсыз, сонымен қатар Эдуардтың өзінің мәртебесіне қауіп тудырар еді. Эдуард тыныш түрде шіркеуден және таңдалған ақсүйектерден қолдау жинады, ал Изабелла мен Мортимер қауіпсіздік үшін Нотингем қамалына көшіп, адал әскерлермен қоршады. Күзде Мортимер өзіне қарсы жаңа қастандықты тергеп жүргенде, ол Уильям Монтегю деген жас ақсүйекке сұрақ қозу кезінде қарсы шықты. Мортимер өзінің сөзі король сөзінен жоғары екенін мәлімдеді, бұл Монтегю Эдуардқа хабарлаған алаңдатарлық мәлімдеме болды. Эдуард осы сәтте әрекет ету керек деп сенді, және 19 қазан күні Монтегю жиырма үш қарулы адамды құпия тоннель арқылы қамалға кіргізді. Қамалдың ішінде Изабелла, Мортимер және басқа кеңес мүшелері Монтегюді қалай тұтқындау керектігін талқылап жатқанда, Монтегю мен оның адамдары пайда болды. Сабақта шайқас басталды, Мортимер өз бөлмесінде жеңіліске ұшырады. Изабелла Эдуардтың аяқтарына жығылып, "Жақсы ұлым, мейірімділікпен қара, Мортимерге жаны ашы!" деп айғайлады, ал Мортимермен болған қарым-қатынасы туралы ешқандай ақпарат жарияланбады. Мортимер Тибернде өлім жазасына кесілді, бірақ Эдуард III кешірім көрсетіп, оны төрт бөлікке бөліп немесе ішін шығармады.

Зейнеткерлік жасқа толғанда, 13301358

Төңкерістен кейін Изабелла бастапқыда Беркхемстед қамалына ауыстырылды, содан кейін 1332 жылға дейін Виндзор қамалында үй қамауында ұсталды, одан кейін Норфолк графтығындағы Касл Райзинг қамалына қайта оралды. Виктория дәуірінің тарихшысы Агнес Стрикленд бұл кезеңде Изабелланың уақыт-уақыт есінен шығып қалудан зардап шеккенін айтса, қазіргі заманғы зерттеулер Мортимердің өлімінен кейін күйзеліске ұшырағанын көрсетеді. Ол көп ұзамай Англияны аралап саяхаттады. 1348 жылы ол Парижге барып, бейбіт келіссөздерге қатысуы мүмкін деген ұсыныстар айтылды, бірақ бұл жоспар кейін тоқтатылды. Ол 1358 жылы Наварраның II Карлымен келіссөздерге қатысты. Өткен жылдар ішінде Изабелла қызы Джоанмен жақын қарым-қатынаста болды, әсіресе Джоан адал емес күйеуі, Шотландия королі II Давидті тастағаннан кейін, оның ағасы оны Лондон мұнарасында тұтқындаған кезде бір рет оны барып көрді. Джоан оның қайтысы алдында оған күтім жасады. Ол немерелерін, соның ішінде Қара ханзада Эдуардты қатты жақсы көретін. Ол өскен сайын дінге қызығушылық танытып, көптеген қасиетті орындарды зиярат етті. Дегенмен, ол сарайдың әлеуметтік өміріне белсенді қатысып, үнемі қонақтарды қабылдады. Олардың арасында оның досы Мари де Сент-Поль, Пемброк графинясы, және туысы Генрих Гросмонт, Ланкастер герцогы болды. Король Эдуард және оның балалары да оны жиі көріп тұратын. Изабелла 1358 жылдың 22 тамызында Хертфорд қамалында қайтыс болғанға дейін кедей Кларзалар орденінің киімін киді, ал оның денесі Ньюгейттегі францискан шіркеуінде жерлену үшін Лондонға қайтарылды. Ол үйленген күні киген мантиясын киістіріп жерледі, және оның тілегі бойынша, 30 жыл бұрын салынған Эдуардтың жүрегі онымен бірге жерленді. Изабелла өзінің мүлігінің көп бөлігін, соның ішінде Касл Райзингті сүйікті немересі Қара ханзадаға қалдырды, ал кейбір жеке заттары қызы Джоанға берілді.

Әдебиет және театр

Королева Изабелла Кристофер Марлоудың "Эдвард II" (1592 ж. шамасында) пьесасында маңызды рөлде пайда болды және содан бері пьесаларда, кітаптарда және фильмдерде жиі кейіпкер ретінде қолданылады, көбінесе әдемі, бірақ манипулятивті немесе қатыгез ретінде бейнеленеді. 18 ғасырдың ақыны Томас Грей Марлоудың Изабелла бейнесін Уильям Шекспирдің Генрих VI-ның әйелі Маргарет Анжуды "Францияның қасқыры" деп сипаттауымен біріктіріп, француздарға қарсы "Бард" поэмасын (1757) жазды, онда Изабелла "жарылмайтын азуларымен" Эдвард II-нің ішегін жыртып салады. "Қасқыр" деген лақабы қалып қойды, және Бертольд Брехт оны "Англияның Эдуард II өмірі" (1923) пьесасында қайта пайдаланды. Бұған қоса, Уоллес оның ұлы Эдвард III-нің әкесі деп дұрыс емес айтылады, тіпті Уоллес Эдвард туғанға дейін көп жыл бұрын қайтыс болған.