Кіріспе

Шығыс Азиядағы наразылықтар сериясы 2005 жылғы жапонға қарсы демонстрациялар – 2005 жылдың көктемінде Шығыс Азияның көп бөлігінде өткен, кейбірі бейбіт, кейбірі зорлыққа толы наразылықтардың сериясы болды. Бұл наразылықтар бірнеше мәселеден туындады, оның ішінде жапон тарихы оқулықтарының мақұлдануы және Жапонияға Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде тұрақты орын беру туралы ұсыныс. Қытайда Жапониямен байланысы бар кәсіпорындар, жапон тауарларын жарнамалайтын билбордтар және жапондық өнімдер сататын дүкендер наразылық білдірушілер тарапынан қиратылды. Бұл зиянның көп бөлігі қытайлық меншікке және басқаруға тиесілі кәсіпорындарға келді. Қытайда тұратын бірнеше жапон азаматы зорлық-зомбылық кезінде жарақат алды, бірақ қаза болғандар туралы хабарлама жоқ.

Қытай материгі

2005 жылдың наурызында Қытай Халық Республикасының бірнеше қалаларында, оның ішінде Чунцин, Гуанчжоу, Шэньчжэнь, Чжэнчжоу, Шэньян, Нинбо, Харбин, Чэнду, Луоян, Циньдао, Чанша, Хэфэй, Бейжің, Ухань, Фучжоу, Ханчжоу және Шанхайда наразылық акциялары ұйымдастырылды. Кейбір жағдайларда наразылық білдірушілер жапон елшіліктеріне, консулдықтарына, супермаркеттеріне, мейрамханаларына (көбінесе қытайлықтарға тиесілі франчайзингтік бизнес) және адамдарға шабуыл жасап, зақым келтірді, бұл жапон үкіметін кешірім сұрауға және келтірілген зиянды өтеуге мәжбүр етті. Қытайдың наразылықтарға қатысты ресми позициясын шетелдік сарапшылар түсініксіз деп санайды. Бір жағынан, үкімет наразылықтардың өтуіне жол берді. ҚХР наразылық акцияларын бақылап отырғанмен, кейбір сарапшылар зорлық-зомбылық пен мүліктік зиянды тоқтатуға бағытталған шаралар қасақана тиімсіз болды деп есептейді. Дегенмен, ҚХР мемлекеттік БАҚ-та ағымдағы наразылықтар туралы тек жанама түрде хабарлады, ұлттық аудиторияға ақпарат беруден бас тартты. Соған қарамастан, ҚХР-дағы мемлекеттік БАҚ Оңтүстік Кореядағы жапонға қарсы наразылықтарды, сондай-ақ Бухенвальд концлагерінің азат етілуінің еуропалық еске алу шарасы сияқты алыс, бірақ байланысты оқиғаларды кеңінен жариялады. Интернет цензурасы наразылықтарға қатысты тақырыптарға да тарады. Көптеген университеттер студенттерге кампусқа кіруге немесе одан шығуға тыйым салды. Наразылықтар өткен жерлерге жақын жердегі қоғамдық көлік жүйесі тоқтатылды. Алайда, бұл саясат бірнеше қалаларда, оның ішінде Пекинде қайшылыққа ұшырады, онда қалалық автобустар қалалық билік органдарымен студенттерді наразылыққа жеткізу үшін пайдаланылды. Цинхуа және Пекин университеттерінің студенттері университет басшыларынан наразылыққа қатысуға шақыратын телефон қоңырауларын алғанын хабарлады. 2005 жылдың сәуір айының екінші жартысында «Халық күні» газеті наразылық білдірушілерді тыныштандыру мақсатында бірнеше мақала жариялады, ал Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі «рұқсатсыз шерулер заңсыз» екенін мәлімдеді. Қытай полициясының тактикасы 1999 жылдың мамыр айында НАТО күштері Югославияның Белград қаласындағы ҚХР елшілігін бомбалағаннан кейін Бейжіңдегі АҚШ елшілігі алдында өткен наразылықтарда қолданылған тактикаға ұқсас деп есептеледі. «Патриотизм – күнә емес» деген ұран Қытай наразылық білдірушілері арасында кең тараған, бірақ оны әзілдеу арқылы айтқандар да болды. АҚШ Ұлттық қоғамдық радиосының саяси сарапшылары Қытай үкіметі осы дауды көптеген саяси мақсаттарға жету үшін рұқсат етуде деп мәлімдеді. Америкалық CNN және Time журналы да тарихи қателіктер жапон оқулықтарында ғана емес, Қытай үкіметінің оқулықтарында да көптеп кездесетінін, олардың бейтарап еместігін атап көрсетті. Сұрақ тудырған мәтіндерге Ұлы секіріс, Қытайдың 1979 жылғы Вьетнамға басып кіруі, Мәдени революция («көптеген қорқынышты оқиғалар болды») және 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғын, онда жүздеген немесе мыңдаған наразылық білдірушілер қаза тапты, жатады. Тибет туралы шетелдік баспасөзден басқа жерде аз айтылады, ал Шыңжаң ағымдағы даудан тыс қалып отыр.

Жапонияның Қытай наразылығына берген жауабы

Жапонияда ҚХР-ға қарсы ірі митингілер мен демонстрациялар өткізілмеді, бірақ бірқатар наразылар ҚХР консулдықтарының алдында наразылық білдірді, ал бір жағдайда қолданылған патрон корпусы қытайлық шенеуніктерге жіберілді. Дегенмен, Қытайға сапарларын күшін жойғандардың саны көбейді және Пекинде өтетін 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қатысты күмәндер туды. Жапонияның сыртқы істер министрі 17 сәуірде Пекинге барып, әріптесімен кездесті. Синьхуа ақпарат агенттігі ҚХР мен Жапония сыртқы істер министрлерінің Бейжіңде өткен кездесуінде Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасаған қателіктері үшін кешірім сұрағанын хабарлады. Алайда, Синьхуа бұл кездесуде жапон тарапының жапондық мүлік пен азаматтарға келтірілген зиян үшін кешірім және өтемақы талап еткенін баяндамаға қоспады. Бұл талапты Қытай сыртқы істер министрі Ли Чжаосин қабылдамады. Осы орайда, Жапонияның сыртқы істер министрлігі Қытайдың ірі қалаларындағы патриоттық демонстрациялар туралы ақпаратты аз жариялайтын мемлекеттік Синьхуа ақпарат агенттігінің хабарларын ресми түрде жоққа шығарды. 18 сәуірде Токио қор биржасында күрт құлдырау тіркелді, ал қаржы саласында демонстрациялар мен Қытай-Жапон экономикалық байланыстары арасындағы байланыс туралы пікірлер айтылды. Жапонияның премьер-министрі Джуничиро Коидзуми 22 сәуірде Индонезияның Джакарта қаласында өткен Азия-Африка конференциясында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияның Азия елдеріне келтірген қасіреттері үшін "терең өкінішін және шын жүректен кешірім сұрайтынын" білдірді. Алайда, 81 диета мүшесі бірнеше сағат бұрын Ясукуни ғибадатханасына барды, бұл Жапонияның бұл мәселеге қатысты нақты көзқарасы туралы Жапония ішінде де, сыртында да қырқыстар тудырды. 23 сәуірде Коидзуми Ху Цзиньтаомен кездесті.

Тайвань

Бұрын Қытай Республикасының Тайваньдағы үкіметі жапон тарих оқулықтарының мазмұнына қатысты ауыр сын айтса да, 2005 жылғы оқулықтарды жаңарту кезеңінде Тайвань ҚХР-мен салыстырғанда көбінесе үнсіз болды. Бұл ҚХР мен Тайвань арасындағы қарым-қатынастағы жоғары шиеленістілік деңгейін және Тайвань мен Жапония арасындағы салыстырмалы түрде жақсы қарым-қатынасты көрсетеді. 2005 жылдың басында Жапония мен АҚШ Тайвань мәселесін «бейбіт жолмен» шешуге шақыратын ортақ мәлімдеме жасады. Бұл мәлімдеме ҚХР-ды ашуландырды, ол бұл мәлімдемені «ішкі істерге» араласу деп бағалап, наразылық білдірді.

Гонконг

2005 жылдың сәуір айының соңында Гонконгты басып алған кезеңдегі жапондықтардың соғыс қылмыстарына байланысты бейбіт шерулер мен митингілер өтті. Гонконг үкіметі 2005 жылғы жапон тарих оқулықтарының ресми мақұлдануына қарсы наразылық білдірді.

Солтүстік Корея

2005 жылы Солтүстік Корея жапон оқулықтарының жаңа редакциясын ресми мақұлдауды айыптады. Бір шенеунік оқулықтарды «жапондықтарға тән көрбақ көргендік, өрескел және арсыз саяси кішігірімдік» деп сипаттады деп хабарланды.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Корея 2005 жылғы жапондық тарих оқулықтарының ресми мақұлдануына қарсы күшті наразылық білдірді. Оңтүстік Кореяның сауда министрі Ким Хён Чонг Жапониядағы Азия сауда саммитіне жоспарланған сапарын жоққа шығарды. 2005 жылғы 6 мамырда сол кездегі президент Ро Му Хён мен Либералды-демократиялық партияның бас хатшысы Цутому Такебе арасындағы кездесуде президент Ро Жапониядан өз азаматтарына тарихты дұрыс үйрету үшін шаралар қабылдауын талап етті. Ол Такемураға тарихты оқытуды академиялық мәселе деп қарастырып, еркін талқылауға болмайтынын, оның орнына саяси мәселе ретінде қарау керектігін және оны бақылау жауапкершілігі үкіметке жүктелгенін айтты.

Филиппин

Тайвань сияқты, Филиппин де Екінші дүниежүзілік соғыста жапондықтар басып алған басқа Азия елдеріне қарағанда тыныш болды, тіпті жапондықтар соғыс кезінде көптеген қатыгездіктер жасағанмен, олар "жұбаныш әйелдері" деп атаған филиппиндік әйелдерді жүйелі түрде зорлаған. Соғыс кезінде 17 миллион халқының ішінде шамамен бір миллион филиппиндік қаза тапты, ал одан да көп адам жарақат алды. Филипин отбасының дерлік әрқайсысы соғыстан әлдебір дәрежеде зардап шекті. Дегенмен, "филиппиндіктер, мысалы, қытайлықтар мен корейліктерге қарағанда, жапондық мектептерде осы қатыгездіктерге аз назар берілетініне онша ренжімейді". Жапон империализміне қатысты филиппиндіктердің ашуын басуға жапон халқыменғы тығыз байланыс және Жапония үкіметінің Филиппин үкіметімен инфрақұрылымды дамыту және ауылдық жерлерді жақсарту саласындағы ынтымақтастығы көмектеседі. Алайда, көптеген филиппиндіктер әлі де жапон үкіметіне наразылық білдіреді. Мысалы, жапондықтарға қарсы АҚШ әскери одағының наразылықтары мен "жұбаныш әйелдері" мәселесі бар.

Оқулықтардағы дау

Демонстрацияларға ықпал еткен маңызды фактор – Жапон тарих оқулықтарын реформалау қоғамы жазған "Атараши рекиши Кёкашо" (新しい歴史教科書, жаңа тарих оқулығы) кітабына жапон мемлекетінің қолдау көрсетуі болды. Сыншылар пікірінше, оқулық Жапонияның Бірінші Қытай-Жапон соғысы, 1910 жылы Кореяны аннексиялауы, Екінші Қытай-Жапон соғысы және Екінші дүниежүзілік соғыста жасаған соғыс қылмыстарын жасырады. Жапонияның ресми саясаты бойынша, баспагерлердің сөз бостандығына құқығы бар. Бірақ орталық үкімет нақты қателіктер немесе жеке пікірлер болмаса, оқулықтардың жариялануын тоқтатуға құқылы (жапон тарих оқулықтарына қатысты дау-дамаylarды қараңыз). 2005 жылғы демонстрациялардың негізгі себебі – Жапон тарих оқулықтарын реформалау қоғамының оқулығы болды. 2001 жылы ресми мақұлданғаннан бері бұл оқулық Жапония мен оның Шығыс Азиядағы көршілері, әсіресе Корея мен Қытай арасындағы қарым-қатынасты ушықтырды. 2005 жылдың басында Жапон үкіметінің "Атараши Рэкиши Кёкашо" кітабына қайта рұқсат бергені туралы жаңалықтар көпұлттық наразылық демонстрацияларына әкелді. Жапония мұғалімдер одағы бұл оқулықты көптен бері айыптап келеді. 2004 жылғы сәуір айтында CNN телеарнасы жариялағандай, елдің 11 102 орта мектебінің тек 18-і ғана осы оқулықты пайдаланады. 2005 жылғы қыркүйекте "Асахи Шимбун" газеті жариялаған мәліметтерге сәйкес, алғаш ресми қабылданғаннан бері өткен төрт жыл ішінде оқулықты Жапонияның орта мектептерінің барлық мектептерінің 0,04% ғана қолданып келеді, бұл Жапон тарих оқулықтарын реформалау қоғамының мақсат тұтқан 10% көрсеткіштен мүлдем алшақ. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы, АҚШ Өкілдер палатасы, Еуропалық Парламент және Нидерланд пен Канада парламенттері Жапонияны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зорлықпен секс-қызметке мәжбүрленген әйелдерге қарсы жапон әскерінің соғыс қылмыстары үшін толыққанды және ашық жауапкершілік беруге шақыратын есептер мен қаулылар қабылдады.

Нанкин қазағы

1937 жылы 13 желтоқсанда жапон әскерлері Нанкин қаласын басып алғаннан кейін, Жапон императорлық әскері Қытайдың Нанкин және оның төңірегінде кең ауқымды қырқындар жасады. Бұл оқиға және оған байланысты зұлматтар бүгінде көптеген қытайлықтардың наразылығын тудырады. Даулы жапондық оқулықта бұл қырқындар туралы тек қысқаша айтылып, Нанкин қырқыны былай сипатталады: «Көптеген қытай сарбаздары мен бейбіт азаматтары жапон әскерлерінің қолынан қаза тапты немесе жараланды (Нанкин оқиғасы). Құжатты деректер оқиғаның нақты құрбандықтарының санына күмән тудырады. Бұл пікірталас қазірге дейін тоқтаған жоқ» (49-бет). «Оқиға» деген сөзді қолдану – Тяньаньмэн оқиғасы (天安門事件) сияқты маңызды оқиғаларды бейнелеу үшін стандартты жапондық тарихнамалық терминология болып табылады, бірақ қытай тарапы бұл терминді оқиғаны әдейі жеңілдету ретінде қарастырады.

Жапонияның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне мүшелігі

2005 жылы жапонға қарсы пікірлердің күшеюіне Жапонияның Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне (БҰҰ ҚК) тұрақты мүшелікке үміткерлігі де себеп болды. Жапонияның сыртқы істер министрі Айчи алғаш рет 1969 жылы тұрақты мүшелікке өтініш білдірген, бірақ халықаралық қауымдастықтың қолдауын ала алмады. 2004 жылдың қыркүйегінде G4 елдері (Бразилия, Германия, Үндістан және Жапония) БҰҰ ҚК-нің тұрақты мүшелігіне бір-бірінің үміткерлігін қолдайтын бірлескен декларация жариялады. Қазіргі P5 мүшелері Франция мен Ұлыбритания олардың үміткерлігін қолдады, бірақ Жапонияның алыс Шығыс көршілері, соның ішінде P5 мүшесі Қытай, бұл идеяға қарсы күшті пікір білдірді. Жапонияға халықаралық аренада тым көп билік беру жапон империализмінің қайта жандануына әкелуі мүмкін деген пікірлер айтылды, сондай-ақ, көптеген адамдардың пікірінше, соғыс кезіндегі жасаған қатыгездіктері үшін өкініш білдірмегендіктен, Жапонияға орын бермеу керек деп есептеледі.

Көмекші әйелдер

Жұбаныш әйелдері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар басып алған елдерде бордельдерде сексуалдық құл ретінде жұмыс істеген әйелдер. Бұл мәселе төңірегінде көптеген даулар бар, атап айтқанда, әйелдердің қаншалықты күштеп жұмысқа салынғаны және кімнің моральдық жауапкершілікке ие екені. Бір жағынан, Жапониядағы кейбір топтар жапондықтар кеңейгенге дейін Азияның шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында еуропалық және американдық теңізшілерге, сондай-ақ сауда кемелеріне қызмет көрсету үшін бордельдердің бар болғанын мәлімдейді. Журналист және корей тарихының сарапшысы Брэдли Мартиннің сөзіне сәйкес, жұбаныш әйелдерінің көпшілігі, шындығында, ерікті түрде бордельдерде жұмыс істеген, себебі оккупацияланған аймақтарда жұмыс мүмкіндігі өте шектеулі болған. Екінші жағынан, академиялық қауымның көпшілігі, әсіресе Жапониядан тыс елдер, жұбаныш әйелдерінің көпшілігі жас қыздар екенін, оларды жапон үкіметі мен Жапон императорлық армиясы сексуалдық құл ретінде проституцияға мәжбүрлегенін айтады және Жапонияның жауапкершілікті мойындап, ресми түрде кешірім сұрауын және келешек ұрпақтарды осы қасірет туралы білім беруін талап етеді.

Химиялық және биологиялық қаруды азаматтық тұрғындар мен әскери тұтқындарда сынау

1942 жылы жапон әскері соғысты жеңіп алудың балама жолы ретінде әртүрлі химиялық және биологиялық қаруларды сынақтан өткізе бастады. Қытай және корей этностық азаматтарында адамдарға тәжірибелер жүргізілді; сондай-ақ одақтас әскери тұтқындары да тәжірибелерге алынды. Соғыстан кейін Қытай (ҚХР) бұл тәжірибелердің деректерін беруді талап етті, мәселені көтермеу шартымен, ал АҚШ көптеген ғалымдарға олардың қару-жарақ зерттеулеріне байланысты қудалаудан иммунитет берді (731-ші бөлімді қараңыз).

Сенкаку аралдары

Сенкаку аралдары, қытай тілінде Диаою аралдары деп аталады, Шығыс Қытай теңізінде орналасқан 7 км² ауданы бар аралдар тобы. Қазіргі уақытта аралдар Жапонияның бақылауында, бірақ Қытай Халық Республикасы мен Тайваньдағы Қытай Республикасы үкіметтері оларға құқығы бар деп мәлімдейді. Аралдарға байланысты шиеленіс 1990 жылдардың соңында күрт өршіп, 2005 жылғы Қытайдағы наразылықтардың біріне себеп болды.

Шығыс Қытай теңізіндегі газ және мұнай

Қытай мен Жапония Шығыс Қытай теңізіндегі Сиху ойысында табиғи газ бен мұнай кен орындарын пайдалануға мүдделі. Екі ел де энергияны импорттаушы, ал Қытайдың энергияға қажеттілігі қарқынды өсуде. АҚШ Энергетика министрлігі Оңтүстік Қытай теңізінде 100 миллиард баррель мұнай бар екенін шамалайды.

Қытай 2003 жылдан бері Сиху ойысында бұрғылау жүргізіп келеді. Қытайдың осы аралдарға деген талаптары бүкіл континенттік шельфке деген талабымен байланысты. Жапонияның талабы 200 теңіз милі (370 км) стандартты АЭА халықаралық теңіз шартына сәйкес келеді. Іс жүзінде, екі ел де аумақты бөлісіп алған. Жапония Қытайдың бұрғылау жұмыстары Жапонияның талап еткен аумағынан мұнайды сорып алып қалуы мүмкін деп қауіптеніп отыр. Екі жыл бойы Қытайдан кен орындары туралы ақпарат беруді сұрап, бірлесіп игеруге үміттене отырып, 2005 жылдың 13 сәуірінде Жапония екі жапон компаниясына бұрғылау құқығын берді. Бұл әрекетті Қытай дереу наразылық білдірді, себебі бұрғылау даулы аумақтық суларда жүргізіледі. Компанияларға бұрғылауға ресми рұқсат әлі берілмеген, және бұл бірнеше айға созылуы мүмкін. Қытайдың мемлекеттік компаниясы – China National Offshore Oil Corporation Қытай мен Жапония арасындағы даулы ЭЭЗ шекарасының жанында тамыз айынан бастап бұрғылау жоспарлап отыр.