Кіріспе

Ақпараттық жүйені тексеру

Ақпараттық технологияны тексеру немесе ақпараттық жүйелерді тексеру – ақпараттық технология (АТ) инфрақұрылымы және бизнес-қолданбалардағы басқару бақылауларын тексеру болып табылады. Алынған деректерді бағалау нәтижесінде ақпараттық жүйелердің активтерді қорғауды, деректердің сақтығын сақтауды және ұйымның мақсаттары мен міндеттерін орындау үшін тиімді жұмыс істеуін анықтау жүзеге асырылады. Мұндай тексерулер қаржылық есептілікті тексерумен, ішкі тексерумен немесе басқа да куәландыру түрлерімен бірге жүргізілуі мүмкін. IT тексерулері автоматтандырылған деректерді өңдеу тексерулері (ADP тексерулері) және компьютерлік тексерулер деп те аталады. Бұрын олар электрондық деректерді өңдеу тексерулері (ЭДП тексерулері) деп белгіленген.

Жаңа мәселелер

Сондай-ақ, әртүрлі стандарттау кеңестері жүргізіп жатқан жаңа аудиттер бар, олар тексерілетін ұйымға қарай міндетті түрде орындалуы керек. Бұл аудиттер АТ саласына әсер етеді және АТ бөлімдерінің тиісті функцияларды және бақылауларды дұрыс орындауын қамтамасыз етеді, соның арқасында олар сәйкес деп есептеледі. Мұндай аудиттердің мысалдары: SSAE 16, ISAE 3402 және ISO27001:2013.

Этиканың аудитке қатысты дилеммалары

Жасанды интеллектіні (ЖА) ақпараттық технологиялар аудитінде қолдану қарқынды дамып келеді, 2015 жылы Дүниежүзілік экономикалық форумы хабарлағандай, 2025 жылға қарай барлық корпоративтік аудиттердің 30% ЖА қолдану арқылы жүргізіледі. ЖА ақпараттық технологиялар аудитінде көптеген этикалық мәселелерді тудырады. Жасанды интеллектіні қолдану нәтижелерде күтілмеген қиылыстарға әкелуі мүмкін. Корпорациялардың ақпараттық технологиялар аудитін аяқтау кезінде ЖА-ға кезігетін мәселе – ЖА деректерді сүзгілеген кезде күтілмеген қиылыстар пайда болуы мүмкін. ЖА-ның адам факторы немесе белгілі бір деректердің болуын күту немесе күтпеу сияқты әртүрлі жағдайларды түсіну қабілеті жоқ. ЖА тек бұрын көрген деректерді ғана түсінеді, сондықтан әрбір ерекше жағдайға бейімделе алмайды. Бұл, егер ЖА жүйелеріне тым көп сенім артса және адам көзімен мұқият бақыланбаса, күтілмеген қиылыстарға және олардың салдарына әкелуі мүмкін. Осының нәтижесінде этикалық, құқықтық және экономикалық мәселелер туындайды. Аудиттерде ақпараттық жүйелерді қолдану аудиторлардың дерекқорларды басқару, тәуекелдерді бақылау және басқару, тіпті басқару мен нормативтік сәйкестікті қамтамасыз ету сияқты маңызды аудит функцияларын орындау тәсілін өзгертті. Сонымен қатар, ақпараттық технологиялар аудит жүйелері операциялық тиімділікті арттырады және қолмен есептеуге қалдырылатын шешімдерді қабылдауға көмектеседі. Ақпараттық жүйелер аудиттердегі адам қатесін азайтуға көмектеседі және толыққанды шешім болмаса да, ақпараттық жүйелер үлкен төрттік компаниялар мен шағын фирмалар жүргізген аудиттерде пайдалы болып табылды. Бұл жүйелер аудиттердегі қателерді айтарлықтай азайтады және талдауға алынған деректерді жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Аудиттерде ақпараттық жүйелерді қолданудың артуына байланысты, Америкалық сертификатталған бухгалтерлер институты (AICPA) және Ақпараттық жүйелерді аудит бақылау қауымдастығы (ISACA) сияқты беделді органдар аудит жүргізу үшін ақпараттық жүйелерді дұрыс пайдалану бойынша нұсқаулар әзірледі. Аудиторлар аудиттерде ақпараттық жүйелерді пайдаланғанда белгіленген нұсқауларды сақтауы керек.

Қаржылық аудит кезінде ІТ-жүйелерді пайдаланудың пайдасы

Қаржылық аудиттерде АТ жүйелері мен жасанды интеллект (ЖА) техникаларын қолдану жетекші есептесу фирмалары үшін айтарлықтай пайда әкеле бастады. Big 4 есептесу фирмаларының бірі жүргізген зерттеуде, АТ жүйелері мен ЖА техникаларын пайдалану өнімділіктің артуы нәтижесінде 6,6 триллион долларлық кіріс өсімін қамтамасыз етеді деп күтілуде. Осының салдарынан, жетекші аудит фирмалары қаржылық аудиттерге көмектесетін АТ жүйелері мен ЖА техникаларын әзірлеуге немесе сырттан тартуға (аутсорсинг) үлкен инвестициялар жасап, өнімділікті және осы арқылы кірісті арттыруды мақсат тұтып отыр. Әлемдегі ең ірі аудит фирмаларының бірі – PwC компаниясы, фирмалардың кіріс пен өнімділікті арттыруы үшін үш түрлі АТ жүйесі мен ЖА техникасын әзірлеуге және енгізуге болатынын анықтады. Бірінші жүйе – адам-аудитордың шешім қабылдау процесінде көмекші рөл атқаратын технологиялық жүйелерді құруға негізделген. Бұл аудиторға шешімдерді қабылдауда тәуелсіздігін сақтап, технологияны дәл жұмыс істеу қабілетін жақсарту және қолдау үшін пайдалануға мүмкіндік береді, нәтижесінде фирма өнімділік шығындарын үнемдейді. Келесісі, PwC проблемаларды шешуге қабілетті жүйелер ең дәл нәтижелерді алу үшін маңызды екенін мәлімдейді. PwC қателіктердің көбеюіне әкелетін бей-жай көзқарасқа байланысты, әртүрлі жағдайларға бейімделе алатын жүйелерді құру қажеттігін мойындайды. Мұндай жүйелерде шешім қабылдау процесін адам-аудитор мен АТ жүйесі арасында бөлісу қажет, бұл жүйеге адам-аудитордың жеке өзі орындай алмайтын есептеу жұмысын жүктеуге және ең жоғары нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, PwC кейбір жағдайларда технологияның шешім қабылдауда және тәуелсіз түрде әрекет етуде дербестікке ие болуы керек екенін мойындайды. Бұл аудиторларға маңызды міндеттерге назар аударуға мүмкіндік береді, ал технология адам уақытын қажет етпейтін, бірақ уақытты көп алатын міндеттерді орындайды. Қаржылық аудиттерде АТ жүйелері мен ЖА техникаларын пайдалану өнімділікті арттыру және кіріс табу мақсатынан асып түседі. Осы жүйелерді аудитті аяқтауға көмектесу үшін пайдаланатын фирмалар, алаяқтық құрамында болуы мүмкін деректерді тиімділік пен дәлдікпен анықтай алады. Мысалы, Big 4-тің барлық компаниялары дрондар сияқты жүйелерді мақұлдады, олар нақты қойма есептеулеріне көмектеседі, ал дауыс пен бет-әлпетті тану алаяқтық жағдайларда фирмаларға көмектеседі.