Кіріспе

Шотланд дәрігері (1790-1859)
Австралия саясаткері Уильям Пултни Элисон FRSE FRCPE FSA (1790 жылдың 12 қарашасы - 1859 жылдың 22 қыркүйегі) – шотланд дәрігері, әлеуметтік реформатор және қайырымдылық жасаушы. Ол Эдинбург университетінде медицина ғылымының көрнекті профессоры болды. Ол Эдинбург Медико-хирургиялық қоғамының президенті (1833), Эдинбург Корольдік дәрігерлер колледжінің президенті (1836–1838) және Британ медициналық қауымдастығының вице-президенті қызметін атқарды, оның 1858 жылғы мәжілісін Эдинбургте өткізді.

Өмір

Элисон 1790 жылғы 12 қарашада Боромуирхедте дүниеге келді. Ол Доротеа Грегори мен пастор Арчибальд Элисонның үлкен ұлы, адвокат Арчибальд Элисонның ағасы және Баттың 1-ші графынясы Лора Пултенейдің шақасы болған. Жастық шағында ол Монблан және басқа тауларға көтерілді. 1803 жылы Эдинбург университетіне қабылданды, онда әкесінің досы Дугальд Стюарттан дәріс алды, және біраз уақыт медицина емес, философия саласында мансап қуады деп күтілді. 1811 жылы дәрігер дипломын алды. Оның академиялық жолы ерекше болды. 1820 жылы Медициналық құқық ғылымының профессоры атанды. 1822 жылдан 1842 жылға дейін Медицина институтында дәріс берді. 1842 жылдан 1856 жылға дейін Физика теориясы бойынша дәріс оқыды. Оның Эдинбургтегі үйі Эдинбургтің Екінші жаңа қаласындағы 43 Heriot Row мекенжайында орналасқан. 1821 жылы Асклепий клубының мүшесі болып сайланды. 1821 жылы Элисон Эдинбургтің Харви қоғамының да мүшесі болып сайланды және 1834 жылы президенттік қызметін атқарды. Ол 1836-1838 жылдары Корольдік дәрігерлер колледжінің президенті, Антикварлар қоғамының мүшесі, 1833 жылы Медико-хирургиялық қоғамның президенті және 1842-1859 жылдары Эдинбург Корольдік қоғамының вице-президенті болды. Оның інісі – профессор Джеймс Грегори, ал туысы – профессор Уильям Грегори.

Кедейлердің жағдайын жақсарту

Кедейлікпен кездескен Алисон Шотландиядағы кедейлерге көмек көрсетуді аурулар мен мүгедектерден бастап, сау кедейлерді қамтуға шақырды. Бұл радикалды ұсыныс болды, өйткені сол дәуірдің этикасы еңбекке қабілетті, бірақ мұқтаж жандарға көмек көрсетуден бас тартуға бағытталған, олардың жалқау және күнәлі екендігі болжамдалған. Ағылшын реформаторы Эдвин Чадвиктің «Еңбекші халықтың санитарлық жағдайы туралы есебінде» жарияланған Алисонның пікірі, сол кездегі көптеген дәрігерлердің басым көзқарасынан өзгеше болды. Ол безгек немесе аурулардың себебі жануарлар мен өсімдіктердің шіруі немесе адамның зәр-нәжісі емес, ал кейбір аурулар медицинаның күшіне бағынбайтын, бірақ себептері белгілі және белгілі жағдайларда сақтануға болатын нәрсе екеніне сенді. Оның ойынша, осы аурулардан сақтану үшін қажетті жағдайлар, көбінесе қоғамдардың, бірақ оларды құрайтын жеке адамдардың күшінен тыс болатын. Алисон кедейлікті жеңілдету үшін шотландтық кедейлер заңын пайдалануды ұсынды, бұл ауруды басудың бір жолы болды. Бірақ кедейлер заң комиссарлары Эдвин Чадвиктің аурулардың себебі лас орта мен зиянды газдар екендігі туралы пікірін қолдады. Алисон аурудың жұқпалы теориясын ұстанып, оның таралуы кедейлік пен тығыздық арқылы жеңілдетіледі деп мәлімдеді. Ол кедейліктің себебі күнә мен жалқаулық емес, әлеуметтік факторлар екенін, ал жұмысшыларға ауруды азайту үшін, тығыздық пен мұқтаждықтың әсерін азайту үшін жоғары жалақы төлеу керек екенін айтты. Қазіргі медицинаның шегінен шығып тұрған аурулармен күресу мәселесін көтеріп, Алисон «саяси» медицинаның, сондай-ақ әлеуметтік эпидемиология мен қоғамдық денсаулық сақтаудың алға басушысы болды. 1840 жылы жарық көрген «Шотландиядағы кедейлерді басқару және оның үлкен қалалардағы денсаулыққа тигізетін әсері туралы ойлар» атты еңбегінде Алисон үкімет пен оның органдарының кедейлікті жеңілдетуде маңызды рөл атқаратынын және бұл міндетті діни ұйымдарға немесе жеке қайырымдылыққа қалдыруға болмайтынын айтты. Ол жесірлерге, жетімдерге және жұмыссыз кедейлерге көмек көрсету үшін мемлекеттік салықтарды пайдалануды жақтады және жұмыс істеуге қабілетті, бірақ кедейленгендерді елемегендігі үшін билікті сынады. 1844 жылғы Шотландиядағы Кедейлер заңдары жөніндегі Корольдік комиссияның қорытындылары Алисонның көзқарасын растады. Алисон Шотландияның жоғарғы сыныбын елдің кедей азаматтарына жеткілікті көмек көрсетпегені үшін қатты сынады, ал ағылшын жүйесін мақтады, онда кедейліктен зардап шеккендерге көмек көрсетудің ең төменгі деңгейін сақтау үшін ұзақ уақыттан бері қалыптасқан заңнамалық база бар еді. Англияның мемлекеттік стандарттарына қайшы, Шотландия жүйесі қоғамның бай мүшелерінің ерікті қайырымдылығына негізделген. Бұл, кедейлерге қолдау мен көмек көрсетудің заңдық кепілдіктері кедейлердің өз жағдайларын өзгерту үшін жұмыс істеуге ынтасын жояды және мемлекеттік жәрдемақы алу үшін кедейліктің тұрақты жағдайында қалуға бейімдейді деген пікірмен ақталады. Алисон бұған қарсы шығып, кедейліктің өзі кедейлердің моральдық беделін төмендеткенін, ал көмек көрсетілмеуі кедейлерді ауруға шалдығуға бейімдеу ғана емес, сонымен қатар көрегендіксіздік пен абайсыздыққа ұшыратуын айтты. Оның ойынша, ағылшын жүйесінің мемлекеттік көмегі шотландтардың айтқан жағымсыз салдарына әкелмеген, керісінше, «ағылшын халқы кедейлерге көмек көрсетудегі адамгершілік және мейірімділіктері үшін уақытша сыйақы алады, олардың көптеген үлкен қалалары жұқпалы қызбаның зиянынан салыстырмалы түрде құтырылған». Алисон сонымен қатар алдын алу әлеуметтік медицинаны насихаттады және балаларды шаянға қарсы вакцинациялау бағдарламасын бастады, сондай-ақ эпидемиялармен күресу үшін Эдинбургтің Қызба кеңесін құрды. Ол аурудың жылдам диагностикасын ұсынды және жұқпалы немесе жұқпалы деп табылған жағдайда, тұрғын үйді дезинфекциялау және желдетуді, сондай-ақ науқасты дереу ауруханаға жатқызуды ұсынды. Оның әдістері 1831-1832 жылдардағы холера эпидемиясы кезінде нәтижесін берді, Эдинбург Лондоннан нұсқауларды күтпей-ақ, індетті жеңілдету үшін дереу және тиімді шаралар қабылдады. Аурулармен күресудің бір жолы ретінде кедейлікті жеңілдету үшін мемлекеттік араласуды қатты қолдаған Алисон өзінің уақытынан озып кеткен, бірақ ол қоғамдық пікірдің оның бастамаларына жақындағанын көру үшін өмір сүрді.

Жеке өмір

Ол 1832 жылы Джеймс Грегоридің қызы, өзінің бірінші туысы Маргарет Крауфорд/Крауффорд Грегориге (1809–1849) үйленді; олардың некесінен бала болмады. 1859 жылдың 22 қыркүйегінде ол Эдинбургтегі Сент-Джон епископалдық бейістігіне қойылды.