Кіріспе

Ингмар Бергманның 1968 жылғы швед фильмі "Волк сағаты" (Vargtimmen) – Ингмар Бергман режиссерлік еткен және Макс фон Сидоу мен Лив Ульман қатысқан 1968 жылғы швед психологиялық қорқыныш фильмі. Фильмдегі оқиға, әйелі Алмамен (Ульман) бірге аралда тұратын, қорқынышты көріністер мен ұйқысыздыққа ұшыраған, ойдан шығарылған суретші Йохан Боргтың (фон Сидоу) жоғалуы туралы баяндайды. Бергман бұл әңгіменің көп бөлігін "Каннибальдар" атты жарық көрмеген сценарийдің бөлігі ретінде жоспарлаған, бірақ 1966 жылы "Persona" фильмін түсіру үшін одан бас тарды. Ол Вольфганг Амадей Моцарттың 1791 жылғы "Сиырлы флейта" операсынан және Э.Т.А. Гофманның 1814 жылғы "Алтын құмыра" повесінен, сондай-ақ өзінің жекелеген қорқыныштарынан шабыттанды. Басты түсірілімдер Ховс-Халлар (Стокгольм) және Фарода өтті. Фильмде ақылсыздық, әсіресе суретшінің басынан өткені, сексуалдық және қарым-қатынастар тақырыптары сюрреалистік стильде және фольклор элементтерімен көрсетілген. Сарапшылар фильмде вампир және қасқыр туралы аңыздарға сілтемелер тапты. Авторлар бұл туындыны Бергманның өмірімен және Ульманмен арадағы қарым-қатынасымен байланыстырды; Бергман осы әңгімені ойлап тапқан кезде өзінің "волк сағатын" бастан өткергенін айтты. Фильм Швецияда бастапқыда теріс пікірлерге ұшырады. Кейінірек "Волк сағаты" көбінесе жағымды бағалар алды және 2012 жылы Британдық кино институтының режиссерлер жүргізген сауалнамасында барлық уақыттағы 50 ең ұлы фильмнің бірі деп танылды. Бұл фильмнен кейін Бергманның тақырыптық жақын фильмдері – "Ұят" (1968) және "Аннаның құмарлығы" (1969) жарық көрді. Ульман 1968 жылы "Волк сағаты" мен "Ұят" фильмдеріндегі рөлдері үшін марапаттар алды.

Сюжет

Суретші Йохан Борг және оның жүкті жас әйелі Альма Балтрум кішкентай аралында тұрады. Ол Альмамен қорқынышты көріністерінің эскиздерін бөліседі және оларға Құс, Жәндіктер, Ет жеушілер, Мектеп мұғалімі және Қалпақты ханым сияқты есімдер бере бастайды. Ұйқысыздығы күшейген сайын, Альма оның жанында ояқ болады. Бір күні үйіне қарт әйел келіп, Альмаға Йоханның күнделігін оқып беруін айтады, ол күнделік жатын бөлмесінде, төсегінің астында жасырылған. Альма Йоханды нағыз немесе ойдан туған бейтаныстар ғана емес, сонымен қатар оның бұрынғы сүйіктісі Вероника Фоглердің елестері де мазалайтынын біледі. Ол сондай-ақ Йоханға жақын маңдағы қалада тұратын барон фон Меркенс келіп кеткенін оқиды. Суретші әйелімен бірге оларға және олардың үйіне барады. Кешкі астан кейін баронның әйелі жұпты өзінің жатын бөлмесіне жетелеп әкеледі, онда Йохан салған Верониканың суреті ілулі тұр. Олар қамалдан шыққаннан кейін, Альма Йоханның оны жындарға жоғалтуынан қорқатынын және егер олай болса, табандылық танытатынын айтады. Бір түні Альма тағы да Йоханмен бірге ояқ болады. Ол оған "vargtimmen" ("Құрт сағаты") туралы айтады, ол уақытта көптеген туулар мен өлімдер болатынын айтады. Ол сондай-ақ бала кезіндегі бір оқиғаны еске алады, ата-анасы айтқандай, кішкентай адам тұратын шкафқа қамалып қалғанын. Ол аралда балық аулап жүргенде, кішкентай ұлмен кездескенін, соңынан оны өлтіргенін айтады. Альма Йоханның мойындауынан қатты қорқады. Фон Меркенстің қонағы Хербранд жұптың үйіне келіп, оларды қамалға тағы бір кешке шақырады, Вероника Фоглердің де шақырылғандардың арасында екенін қосады. Ол "кішкентай жануарлардан" қорғану үшін үстелге тапанша қояды да, кетеді. Йохан мен Альма оның Вероникаға деген құмарлығы туралы дауласа бастайды. Йохан ақыры тапаншаны алып, Альманы атып, қамалға қашады. Йохан кешке қатысады. Баронның қонақтары Альмаға Йохан сипаттаған жын-шайтандар екені белгілі болады. Ол Верониканы іздеп қамалдың ішінде асығып жүргенде, Линдхорстпен кездеседі, ол оның ақшыл бетіне косметика жағып, жібек халат кигізеді. Содан кейін ол Йоханды оның қасына жетелеп әкеледі. Йохан Верониканы көреді, ол өлі болып көрінеді, оның жалаңаш денесіне қарағанда, ол кенеттен тұрып күледі. Йоханға жын-шайтандар шабуыл жасайды, ол бұталардың арасына қашады. Бір оқтан жараланған Альма күйеуін іздеп орманға барады. Ол оған жасалған шабуылдарға куә болады, содан кейін ол орманда жалғыз қалдырып, жоғалып кетеді. Альма кейінірек оқиғасын және күйеуінің күнделігін бөліседі. Ол өзі мен Йоханның ұзақ уақыт бірге өмір сүргені және біріне-бірі ұқсас болғаны оның Адам жегіштерін көруіне себеп болды ма, жоқ па, және егер ол оны аз немесе көбірек сүйген болса, оны жақсырақ қорғай алар ма еді деп ойлайды.

Даму

Бұл әңгіменің шабыт көздері Бергманның қайта-қайта түсінде көрінетін кошмарлары болды, оның ішінде өз бетінше бетін шешіп алатын әйел және төбеде жүретін бір жан. Йоханның бала кезінде шкафқа қамалып қалғандығы туралы әңгімесі Бергманның балалық шағына негізделген. Сыртқы ықпалдың бірі – Вольфганг Амадей Моцарттың «Солғай флейтасы» операсы болды, ондағы Папагено кейіпкері зұлым Құс Адамға айналды. Бергманның «Солғай флейта» операсына берген түсінігі оның Линдхорст кейіпкері арқылы көрінеді. Бергман неміс жазушысы Э.Т.А. Гофманның үлкен ықпалын мойындады. Әңгіменің кейбір элементтері Бергманның 1964 жылы аяқтаған және Hallands Väderö-де түсіруді жоспарлаған «Каннибальдар немесе Адамжегіштер» қолжазбасынан алынған. «Персона» фильмінен кейін ол «Каннибальдардың» жаңа өңделген нұсқасын «Құрттың сағаты» деген жаңа атаумен жасауға шешім қабылдады. Бергман «құрттың сағаты» терминімен алғаш рет латын тілінде кездескенін айтты, бірақ оның көзін нақты атамады және бұл терминді өзі ойлап тапқан болуы мүмкін. Кейін ол әңгіменің идеясы туған кезде өзінің «қасқыр сағатын» бастан өткергенін және туындыру аяқталғаннан кейін одан құтылғанын мәлімдеді. 1966 жылы «Персона» фильмінің пост-өндірісінің соңғы кезеңдерінде Бергман «Құрттың сағатын» жоспарлау үшін жиналыс өткізді. Кейін ол бұл фильмнің «Персонаға» негізделгенін айтты.

Кастинг

Бергман "Каннибальдар" фильміне Биби Андерсон мен Лив Ульманды түсірмекші болған, ал Ульманмен ол Стокгольм көшесінде, әдеттегі серігі Андерсон арқылы танысқан. Ульман бұл кездесу 1964 жылы болғанын айтып, Бергман оны танып, бірден онымен жұмыс істегісі келетінін сұрағанын жеткізді. Кейін Ульман Бергманның сүйіктісі болды және олардың қызы Линнге жүкті болды. Ажырасқаннан кейін Бергман оған оның үшін жүкті Альма кейіпкерін жазғанын айтты. Ол оған "Күгіртке сағаты" сценарийін жіберді, содан ол Норвегиядан Фароға осы рөлге оралды. Эрланд Йозефсон Корольдік драма театрының бас директоры болып жұмыс істеді, бірақ "Күгіртке сағатында" рөлге ие болуға ниеттенді, себебі ол "Каннибальдар" сценарийінің алдыңғы нұсқаларын көрген және қорқынышты фильмнің қызықты болатынына көз жеткізген. Наймa Вифстрандтың шляпасы бар әйел рөлі – оның кинодағы соңғы рөлі болды.

Түсірілім

Негізгі түсірілім Стокгольмдегі Ховс Халлар және Расунда студияларында, сондай-ақ Фаро аралында өтті. Ховс Халлардың жағалауы әсіресе сыртқы түсірілімдер үшін қолданылды. Ол фильмнің мағынасы бойынша репетициялар немесе талқылаулар болмағанын айтты. Фон Сидоудың сөзіне қарағанда, Бергман ас үстеліндегі сахнаны бір қабылдаумен түсіргісі келген, себебі актерлер сахналық қойылымдардағы "үзділіссіздік" сезімін бастан кешіреді. Ақырында, оператор Свен Никвист актерлердің алдына отырып, жылдам панорама жасады, ал Фон Сидоу түсіндірді: "әр адамның композициясы идеалды болатын сәтте әр панорамды тоқтату өте қиын". Төбеден жүру сахнасы әртүрлі тәсілдер арқылы түсірілді. Сынаушы Робин Вуд «Құрмет сағаты» фильмін «Персона» фильмімен салыстырады, онда Альма Йоханның «ішкі қорқыныштарын» көре алады, ал «Персона» фильмінде Альма Элизабеттің көзқарасымен әсерленеді. Ақылсыздықты маңызды тақырып ретінде мойындаған жазушы Хосе Теодоро, тағы бір тақырыптың (Бергманның кейінгі «Ұят» және «Аннаның құштарлығы» фильмдерімен ортақ) «ешбір адамның екінші біреуді толыққанды білуі мүмкін емес екенін түсіну» екенін айтады, сонда Альма күйеуін ешқашан түсінбегенін сезінеді. Авторлар осы оқиғадағы жұпты Бергманның жеке өміріндегі қарым-қатынастармен байланыстырады: Томас түсірілім кезінде Ульманның әлеммен тату болғанын, ал оның гениалды досының керісінше болғанын болжайды. Фильм экспрессионизм немесе готикалық стильге жақын. Профессор Фабио Пеццетти Тонион фильмнің «стильдік кодтары» «объективті және субъективті элементтер арасында шиеленіс тудырады» деп жазады. Теодоро фильмді «күңгірт үнсіз» деп сипаттайды, диалогтың азайып қалғаны басқа дыбыстарды күшейтіп көрсетеді, ал атмосферасын 1980 жылғы «Тілсіздік» фильмімен салыстырады. MGM «Құрмет сағаты» фильмін АҚШ және Ұлыбританияда жеке дискілерде, сондай-ақ «Ұят», «Аннаның құштарлығы», «Жылан жұмыртқасы» және «Персона» фильмдері кіретін жинақта DVD форматында шығарды. АҚШ нұсқасында Ұлыбритания нұсқасында жоқ бонус материалдары бар, ал Ұлыбритания жинағында «Персона» фильмі жоқ. 2018 жылдың 20 қарашасында The Criterion Collection компаниясы А аймағында «Ингмар Бергманның киносы» жинағында 38 басқа Бергман фильмдерімен бірге Blu-ray нұсқасын шығарды.

Қабылдау

Фильм Швецияда теріс пікірлерге ұшырады, Svenska Dagbladet басылымының C. H. Svenstedt Бергманды оның идеясын уағыздағаны үшін сынады, ал Dagens Nyheters Mauritz Edström көрермендердің фильммен байланыс орната алмайтынын жазды. Vecko Journalen басылымына Стиг Ахлгрен «Солғай флейта» әңгімесімен байланысын зерттейтін мақала жазды. 1968 жылы The New York Times газетінің Рената Адлер бұл фильмді «Бергманның ең ұлы фильмдерінің бірі емес» деп бағалады, бірақ фон Сидоу, Ульман және Тулиннің актерлік шеберлігін жоғары бағалады. Роджер Эберт «Күгіртке сағатын» төрт балдық шкала бойынша үш балға бағалап, оны «қиын фильм, бірақ толыққанды сәтті емес» деп атады және Бергманға «өте лаконикалық, тікелей көріністер арқылы терең эмоционалды нәтижелерге қол жеткізгенін» айтты. Нью-Йоркте Джудит Крис бұл фильмді Бергманның «маңызды еңбегі» деп атады, ол оның бұрынғы туындыларына көп қосымша ештеңе бермейді, бірақ оны «күшті интеллектуалдық талдау және көркем фантазия» деп бағалады. Time журналы фон Сидоуды «готикалық түрде керемет» деп бағалап, фильмнің Ульманның скандинавиялық актрисалардың бірі ретіндегі беделін нығайтқанын, сондай-ақ Свен Никвистің «жарықтандырғыш» операторлық жұмысын атап өтті. Сыншы Ричард Шикель бейнелеуін Persona-ға қарағанда «көзге көрінерлік» деп бағалады, бірақ «Күгіртке сағаты» «регресс» сияқты көрінетінін айтты. 1968 жылы Ұлттық сын-пікірлер алқасы сыйлығында Ульман «Күгіртке сағаты» және «Ұят» фильмдері үшін ең үздік әйел актер атанды. 1968 жылы Ұлттық кино сыншылары қоғамының марапатында Ульман екі фильм үшін де үздік әйел актер атанды, ал Бергман екі фильм үшін де үздік режиссер атанды. Rotten Tomatoes шолу агрегаторында фильмнің мақұлдау деңгейі 92%, 24 шолу негізінде орташа бағасы 7.73/10. 1992 жылы сыншы Джеймс Монако «Күгіртке сағатын» бес балдық шкала бойынша үш балға бағалап, оны «жақсы актерлік тәжірибе» деп атады. 1999 жылы The New Yorker журналы оны «Ингмар Бергманның көлеңкелі ішкі әлеміне жасаған саяхаттарының ең қараңғысы» деп еске алды, Йохан бала өлтіретін көріністің «күштілігін» атады. 2000 жылы Ким Ньюман Empire Online-да «Күгіртке сағатын» «көрген ең керемет қара-ақ қорқынышты фильмдердің бірі» деп мақтады. Time Out London оны «керемет готикалық фантазия» деп атады. Британдық кино институтының 2012 жылғы Sight & Sound сауалнамасында «Күгіртке сағаты» үш сыншы мен 11 режиссердің дауысын алып, соңғы сауалнамада 44-орынға ие болды. 2014 жылғы Movie Guide-да Леонард Мальтин фильмді төрт балдық шкала бойынша үш балға бағалап, оны «Бергманның ең жақсы фильмдерінен емес» деп атады, бірақ «жоғары деңгейдегі» актерлік шеберлігін атап өтті. «Күгіртке сағаты» «Өлмей тұрып көруге тиіс 1001 фильм» кітабында тізімделген, онда Э.Т.А. Гофманның туындыларына сілтеме жасалған. IndieWire 2015 жылы оны Бергманның 15 ең ұлы фильмінен бірі деп атап, оны «толыққанды сәтті емес» деп атады, бірақ қабырға бойымен жүру көрінісін (Дэвид Линчтің жұмысымен салыстырып) және Йоханның бала өлтіру көрінісін атады. Гленн Кенни 2018 жылы The New York Times газетінде «Күгіртке сағатын» және Бергманның 1963 жылғы «Сырт көрінісін» «гипнотикалық кошмарлар» деп атады. Дон Друкер Chicago Reader журналына теріс пікір жазып, оны «қисынсыз» және «керемет сәтсіздік» деп бағалады. 2021 жылы Time Out журналы фильмді «100 ең жақсы қорқынышты фильмдер» тізімінде 43-орынға қойды.

Мұра

Андрей Тарковский оны шедевр деп санап, кино өнерінің 77 ең ұлы туындысының бірі деп атады. Бергман кейін "Ұят" (1968) және "Аннаның құмарлығы" (1969) фильмдерін түсірді. Автор Джерри Вермилье "қалыпты өмірге енген зорлық-зомбылық" тақырыбын зерттегенде, "Күлік сағаты", "Ұят" және "Аннаның құмарлығы" фильмдері трилогияны құрайды деп жазды. Автор Әмір Коэн Шалев осы пікірмен келіседі; осы үш фильмді кейде "Фарё трилогиясы" деп атайды. WBAI радиостанциясының ең ұзақ жылдар бойы сүретіліп келе жатқан бағдарламасы осы фильмнің атымен аталады. "Күлік сағаты" радиошоуы 1972 жылдан бері үздіксіз эфирде болып, ғылыми фантастика және фантастика әдебиеттеріне арналған. Фильмнің сахналық қойылымы 2011 жылы Корольдік драма театрында Малин Стенберг режиссерлігімен қойылды.