Кіріспе
Demi monde – 19 ғасырдағы француз термині, қоғамның шетіндегі әйелдерге, әсіресе бай ғашықтардың күтімінде болған куртизандарға қатысты. Бұл термин француз тілінде "жартылай әлем" деген мағынаны білдіреді және Александр Дюманың 1855 жылғы "Ле Деми Монд" атты пьесасынан шыққан, ол сол кездегі жезөкшеліктің неке институтына төндірген қаупін көрсетеді. Деми-монд – элиталық ерлер мен оларды ойын-сауықпен қамтамасыз ететін, олардың қамқорлығындағы әйелдер мекендейтін әлем. Демимондейн осы топтастарда жүретін куртизандарға немесе жезөкшелерге, немесе әлеуметтік жағдайы жоғары, конвенцияны еске түсіріп, гедонистік түнгі өмірге берілген әйелдерге синоним болды. Мұндай шешім қабылдаған әйел тез арада әлеуметтік статусын жоғалтатын, себебі ол italic=no болып шығатын. Ерлер үшін демимондтың сәнді өмірі әйелдері, отбасылары және міндеттерінен (болған жағдайда) бөлек болды. Олар шектен тыс ішімдікке, есірткіге, құмар ойындарға, театр мен балетке, ат жарыстарына, өмірдің барлық саласында сәнге құмарлыққа және еркіндікке берілді. Көп ақша жұмсау қарызға алып келсе, әдепсіздік ең жаман жағдайда ауруға соқтыратын. Тарихи тұрғыдан алғанда, демимондтың гүлденген кезеңі Францияда Белль Эпок (1871–1914) деп аталатын кезеңмен сипатталды, ол Франко-пруссия соғысының аяқталуынан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейінгі уақытты қамтиды. 20 ғасыр "Жаңа әйел" феноменін, экономика мен әлеуметтік құрылымдардың өзгеруін, сондай-ақ, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін сән мен әлеуметтік нормалардың өзгеруін әкелді. Жезөкшелік пен сүйіктілерді ұстау тоқтаған жоқ, бірақ "жартылай әлем" өзгерген сайын демимондейн аталымы қолданыстан шықты.
Demi monde is a French 19th century term referring to women on the fringes of respectable society, and specifically to courtesans supported by wealthy lovers. The term is French for "half world", and derives from an 1855 play called Le Demi Monde, by Alexandre Dumas cat=no, dealing with the way that prostitution at that time threatened the institution of marriage. The demi monde was the world occupied by elite men and the women who entertained them and whom they kept. Demimondaine became a synonym for a courtesan or a prostitute who moved in these circles—or for a woman of social standing with the power to thumb her nose at convention and throw herself into the hedonistic nightlife. A woman who made that choice would soon find her social status lost, as she became italic=no. For the men, the high life of the demimonde was isolated from the other world of wives and families and duties (if any). It embraced heavy drinking and other drug use, gambling, attending the theatre and ballet and horse races, the pursuit of high fashion in every aspect of life, and sexual promiscuity. Lavish spending led to indebtedness; promiscuity, in the worst scenario, led to disease. Historically, the height of the demimonde was encapsulated by the period known in France as [[Belle Époque (1871–1914), from the end of the Franco Prussian War to the beginning of World War I. The twentieth century brought the rise of the New Woman, changing economies and social structures, as well as changing fashions and social mores, particularly in the aftermath of World War I. Prostitution and the keeping of mistresses did not disappear, but the label demimondaine became obsolete as the 'half world' changed.
Әйелдер шақырылды
Сырттан қарағанда, демимондының ерекше белгілері – дәмді тағам мен киімнің сәнді өмір салты, олардың көптеген жақындарынан тұрақты ақшалай сыйлықтар мен заттар алу арқасында замандас бай әйелдерден де асып түсетін өмір салты. Ішкі жағынан, олардың өмір салты – өткір бизнес қабілеті, әлеуметтік шеберлік және гедонизмнің әртүрлі үйлесімі болды. Ақылды демимондендер, мысалы, ойдан шығарылған Джиджи әжесі сияқты, сұлулығының күні өткенде байлығын жұмсауға тырысатын. Ал кейбіреулері, егер үйленбесе, қартайғаннан кейін сұлулығының күші жойылған соң, ақшасыз және аштан өлген. Белгілі сұлу Вирджиния Олдоини, Кастильонье графинясы, 1850 жылдары Парижге өте аз қаржымен келді және көп ұзамай Наполеон III-нің сүйіктісі болды; осы қарым-қатынас аяқталғаннан кейін ол үкіметтегі, қаржыдағы және Еуропалық монархиядағы басқа да бай адамдарға көшті. Ол ең аристократиялық және ерекше демимондендердің бірі болды – британдық аристократтың біреуінен оның қомпанисында 12 сағатқа бір миллион франк алғаны хабарланды. Демимондының кейінгі бейнелеріне әсер еткен тағы бір әйел – биші және авантюрист Лола Монтез, бірақ ол бұл термин кеңінен қолданысқа енгенге дейін қайтыс болды. Актриса Сара Бернхардт – куртизанның заңсыз баласы; оның заманында барлық актрисалар демимондендер саналатын. Оның көптеген жақындары мен сәнді өмір салты осы типке сай келді, бірақ оның талантты суретші және жаңашыл ретіндегі нағыз жетістіктері ақырында оған көпшіліктің құрметін әкелді. Япи отбасынан, француз өнеркәсібінің қуатты әулетінен шыққан Маргарита Штайнхейл, 1890 жылы кішігірім академиялық суретші Адольф Штайнхейлге үйленді. Біраз уақыт күйеуінің моделі болды, бірақ одан да қарқынды және бай өмір сүруге ұмтылып, Монпарнасқа жақын, 6 бис, Ронсин көшесіндегі виллаларында салон ашты, ол тез арада бүкіл Париждің назарына ілікті. Амбициясы мен мінезінің арқасында, елдегі ең ықпалды және жомарт адамдармен қарым-қатынас жасағанда, оның архетиптік демимонды мәртебесі көтерілді. Маргарита күйеуінің мансабына үнемі алаңдап, оған қорғаушыларынан суретшілік тапсырыстар алды, бұл Адольфке отбасылық бақытсыздықтарды қабылдауға көмектесті. Маргаританың Республика Президенті Феликс Формен қарым-қатынасы Адольфке «Республика Президентінің Форт де ла Редут Руине апатынан аман қалғандарға ордендер тапсыруы» атты монументалды картинаны салуды ресми түрде тапсырды. Бұл картина 1898 жылы Суретшілер салонында көрсетілді. Адольф сол жылы Ардагерлер легионының орденімен марапатталды. Феликс Фордің Елисей сарайында Маргаритадан жыныстық қызмет алғанда инсульттан кенеттен қайтыс болғаны айтылады. Оның өмірінің бұл бөлігі «Париж полициясы 1900» телесериалында көркемделіп көрсетілген.
Шығармашылық
Демимонданың сипаттамаларын Уильям Макеписс Такерэй жазған он тоғызыншы ғасыр қоғамын сатирикалық тұрғыдан бейнелейтін "Ванити Фэр" (1848) романында табуға болады. Роман автор демимонде және демимондейн терминдерін тікелей қолданбаса да (олар кейіннен пайда болған), сыншылар мен басқа авторлар осы терминдерді романның үш кейіпкеріне сілтеме жасағанда қолданды. Леди Крэкенбери мен миссис Вашингтон Уайт – демимонданың екі кейіпкері, және капитан Роудон Кроули жас кезінде екеуіне де құмарлық сезіммен қарады. Бекки Шарп сотқа ұсынылғанға дейін демимондейн ретінде қарастырылады, ал күйеуі оны тастап кеткеннен кейін Еуропаға саяхаттағанда осы статусын сақтайды. Демимонданың ең танымал бейнесі, тіпті сөздің өзі пайда болмас бұрын, Джузеппе Вердидің "La traviata" (1853) операсында кездеседі. Опера, өз кезегінде, Александр Дюманың "Камелия ханым" шығармасынан шабыттанды. Кітаптағы және одан кейінгі пьесадағы басты кейіпкер Маргарита Готье, 1840 жылдардағы Парижтің әйгілі куртизанкасы Мари Дюплессинің прототипі болды, ол бірнеше көрнекті адамдардың, соның ішінде Дюманың сүйіктісі болған. Ол бұл рөлде әйгілі актриса Сара Бернхардтпен сахнада көрінді. 1924 жылы жазған "Easy Virtue" пьесасында Ноэль Ковард өзінің мақсаты трагедия құрылымында комедияны ұсыну екенін айтты, "бүгінгі әйелді 1890 жылдардың жарқын және әсем әйелдерімен салыстыру үшін". Колетттің "Джиджи" (1944) романы және 1958 жылғы оның киноадаптациясы да демимонда мен олардың өмір салтын сипаттайды. Джиджи бала кезінен бастап өзін бағып беруге дайындалады, жайлы өмір үшін сезімдерін жасыруға үйретіледі. "Біздің отбасымызда үйленбейміз", - дейді Джиджидің әжесі. Бірақ Джиджи өзін "Қызық тоқсаныншы жылдардағы" Париждің демимондасында сырт астан сезінеді, себебі ол тек бір адаммен ғана шынайы махаббатты қалайды. Стивен Сондхаймның "A Little Night Music" (1973) музыкалық комедиясында басты әйел кейіпкер Дезире Армфельдт – актриса, оның анасы, мадам Леонора Армфельдт, "Liaisons" әнін орындайды, онда сериялық қамқорлықтағы әйел болудың материалдық артықшылықтары сипатталады. Мысалы: "Барон Де Синяк вилласында, мен бір жыл беделді емес өмір сүрдім, Барон Де Синяк вилласында маған қызметшілер келді, отты опал әшекейім болды". Және: "Феррара герцогінің сарайында, ол ерте саңыраған, бірақ жақсы адам еді, Феррара герцогінің сарайында мен белгілі бір мәртебеге ие болдым, сонымен қатар кішкентай Тицианды да алдым". "Жеті пайыздық шешім" (1976) романында Лола Деверо кейіпкері Зигмунд Фрейд кейіпкерімен демимондейн деп аталады.
Терминнің көркем әдебиеттегі басқа қолданылуы
Генрик Сиенкевичтің "Догмасыз" (1891) еңбегінде "демимонд" термині мораль, дін немесе дәстүрмен шектеле бермейтін, ләззат пен байлықты іздейтін қоғамның бір бөлігін білдіреді және қазіргі заманның "әлемдік элитасына" ұқсас. Марсель Прусттың "Сванн жолы" (1913) романында Одетта де Креси демимондейн ретінде сипатталған. Франсуаза Саган өзінің "Қайғылы сәлем" (1954) романында Эльза кейіпкерін демимондейн деп атайды. Ол – жас, әдемі әйел, өзінің тартымдылығын бай еркектердің қамқорлығына айналдырып, осы арқылы жоғарғы топтың әлеуметтік өміріне жол ашады. Питер Мэтью Хиллсман Тейлордың "Ескі орман" повесінде (осы атаумен бірге жинақталған әңгімелер, 1985) 1937 жылғы Мемфис, Теннессидегі "әрекетке құштар" және зиялы жас әйелдер тобын білдіру үшін жоғарғы қоғамдағы еркектер "демимонд" терминін қолданады; олар жоғары қоғамның әйелдеріне үйленгенге дейін осындай "демимон ханымдарға" махаббат білдіруді жалғастырады. Бұл термин Джеймс Джойстің "Улисс" романында жиі кездеседі. Ким Стэнли Робинсонның Марс трилогиясында (1990-шы жылдар) "демимонд" термині жартылай мойындалған, "желіден тыс" коммерция және білім беру ортасын көрсетеді. "Лондон өзендері" сериясында автор Бен Ааронович "demi monde" терминін қайта-қайта қолданады, ол – табиғаттан тыс күштер мен мифологиялық жандар араласатын әлеуметтік әлем. Венгрияның "Félvilág" көркем фильмінің ағылшын тіліндегі атауы – "Demimonde (фильм)". Showtime телеарнасының "Penny Dreadful" сериалы "демимондты" рухани өлшем ретінде бейнелейді. Бұл сондай-ақ бірінші маусымның төртінші эпизодының атауы.