Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
әлеуметтік рөл
Батыс мәдениетінде көбінесе әйелдерге тән рөл
Некеге тұрмаған әйелді қоғамда сүйемелдеп жүретін адам
a social role
usually female role in Western culture
A person who accompanies an unmarried woman in public
Шаперун (немесе шаперон деп те жазылады) бастапқыда әдеп сақтау үшін некеге тұрмаған қызды қоғамда сүйемелдеуші адам еді; көбінесе ол жасы үлкен, үйленген әйел, әдетте қыздың өзінің анасы болатын. Қазіргі кезде шаперон (британдық жазуда жиі кездеседі) немесе шаперон (америкалық жазуда жиі кездеседі) – жастарға сүйемелдеп, бақылайтын жауапты ересек адам. Сөз созды кеңейтілген мағынасында, шаперон сөзі медициналық контексте де қолданылады.
A chaperone (also spelled chaperon) in its original social usage was a person who for propriety's sake accompanied an unmarried girl in public; usually she was an older married woman, and most commonly the girl's own mother. In modern social usage, a chaperon (frequent in British spelling) or chaperone (usual in American spelling) is a responsible adult who accompanies and supervises young people. By extension, the word chaperone is used in clinical contexts.
Шығу тегі
Бұл сөз француз тіліндегі chaperon сөзінен (алғашқыда кеш латын тіліндегі cappa сөзінен, яғни "плащ") туындайды, ол жалпы адамдар киетін бас киімге қатысты. Шаперон – Гартер орденінің рыцарлары толық киіммен киген костюмінің бір бөлігі болған, және, мүмкін, рыцарлар сарайдағы қызметкерлер болғандықтан, шаперон сөзі сүйемелдеуші деген мағынаны алған. Басқа бір түсіндірме соқырлық спортынан келген. Бұл сөз, жыртқыш құстың ұшуға деген құштарлығын тоқтату үшін оның басына кигізілетін бас киімді білдіреді. Оксфорд ағылшын сөздігінде есім (әйелдерді сүйемелдеудің метафоралық мағынасында) 1721 жылдан бері, ал "сүйемелдеу" (to chaperon) етістігі 1811 жылдан бері кездеседі.
The word derives figuratively from the French word chaperon (originally from the Late Latin cappa, meaning "cape"), which referred to a hood that was worn by individuals generally. A chaperone was part of the costume of the Knights of the Garter when they were in full dress and, probably, since the Knights were court attendants, the word chaperon changed to mean escort. An alternative explanation comes from the sport of falconry, where the word meant the hood placed over the head of a bird of prey to stop its desire to fly. According to the Oxford English Dictionary the noun (in its figurative sense of escort of females) is attested from 1721, and the verb 'to chaperon' from 1811.
Дәстүрлі мекеме
Көптеген мәдениеттерде осал әйелдерді қоғамдық орындарда бақылау жиі кездессе де, "шаперон" деген сөз он сегізінші ғасырда нақты бір әлеуметтік институтты атау үшін қолданыла бастады, яғни жас, үйленбеген әйелді қоғамдық жерлерде, әсіресе ер адаммен кездесу мүмкіндігі бар жерлерде сүйемелдейтін әйелді. Егер анасы қандай да бір себеппен бұл міндетті орындай алмаса, отбасыға жақсы таныс басқа әйел таңдалады. Шаперон әдетте үйленген әйел болған, бірақ құрметті, жасы үлкен бойдақ немесе жесір әйел (көбінесе бала туу жасынан өткен) де қабылдануы мүмкін еді. Күйеуге шықпаған әйелдің әкесі қызымен бірге бола алатын жағдайларда шаперон қажет болмайтын. Батыс қоғамында жас жігіттерге шаперонды пайдалану 20-шы ғасырдың екінші жартысына дейін кең таралған жоқ, алайда, жас ер адам ата-анасынан уақытша кеткен жағдайда, оның қызметіне байланысты, көбінесе жаттықтырушылардың, жұмыс берушілердің немесе басқа да осындай тұлғалардың бақылауында болар еді (бірақ мұндай адамдар дәстүрлі мағынада шаперон деп есептелмейтін).
Although the supervision of vulnerable women in public spaces may be common in many cultures, the specific word chaperon began to be used in the eighteenth century to denote a particular social institution, namely, a woman who would accompany a young unmarried woman in public, and especially where she might be expected to meet a man. In circumstances where, for whatever reason, the mother was unavailable to perform this function, another woman, usually well known to the family, was chosen. A chaperon was usually expected to be a married woman, although a respected, older unmarried or widowed woman (typically someone beyond child bearing age) was often acceptable. Chaperones were usually not required in situations where an unmarried woman's father was able to accompany his daughter(s). Chaperones for young men were not commonly employed in Western society until the latter half of the 20th century, although depending on the precise nature of the business he was on, a young male who temporarily left the company of his parents would usually find himself under the supervision of coaches, employers or other such individuals (such personnel were not typically seen to be chaperones in the traditional sense).
Дуэнна
Ағылшын тілінде сөйлейтін мәдениеттер, мүмкін, оңтүстік Еуропада, әсіресе Испанияда бұл институттың ерекше қатаң болғанын дұрыс сезінген, және оған «дуэна» сөзін байланыстырған, бұл ежелгі испан тіліндегі «dueña» сөзінің (ñ әрпі nn әрпінің бірігіп жазылуынан пайда болды; tilde әрпі екінші n әрпінің қысқартылған түрі, біріншісінің үстіне жазылған) ескі жазуы. Кейіннен «дуэна» сөзі кез келген мәдениеттен келген жас қыздың, әсіресе өте қатаң серігін білдіретін кең мағынаға ие болды. Оксфорд ағылшын сөздігі мысал келтіреді: «Ескірген кокетке қарағанда ешқандай дуэна қатаң сақтық танытпайды», тіпті жынысына қарамастан, наразылық білдіретін кез келген адамды да (онда «Ол ерінін сол дуэна сияқты қысқартты» делінеді).
English speaking cultures supposed, perhaps correctly, that the institution was particularly strict in southern Europe, especially in Spain, to which they attributed the word duenna, an Old Spanish spelling (ñ arose as a ligature of nn; the tilde was shorthand for the second n, written over the first) of the modern Spanish word "dueña". By an extended usage the word duenna has come to mean a young woman's female companion from any culture, particularly one who is exceedingly strict. The Oxford English Dictionary instances "There is no duenna so rigidly prudent as a superannuated coquette", and even any disapproving person irrespective of gender (where it instances "He drew his lips together in that duenna like way").
Қазіргі қолданылуы
Шаперлер өздерінің қамқорлығындағы жастарға қатаң билік жүргізуі күтілді; бұл, әдетте жастардың шаперді таңдауда сөзділігінің шектеулі болуымен қосылып, бақыланатын жастардың наразылығы мен ренішіне әкелуі мүмкін. Жас әйелдерге шаперлік жасау қажеттігінің бір ерекше салдары – әйелдер спортының ерте дамуы, қоғамның ұйымдастырылған спортта әйелдердің қатысуын қабылдауға құлшынбауынан туындаған тежелу, бірнеше онжылдық бойы шаперлерді жалдауға байланысты қосымша шығындардан одан әрі шектелді. Әлеуметтік іс-шараларда жеке шаперлік жасау тәжірибесі Батыс қоғамында көбінесе тоқтатылды. Бүгінде бұл термин көбінесе мектеп дискотекаларында, спорттық жарыстарда, саяхаттарда және басқа да іс-шараларда жастар топтарын (көбінесе аралас жынысты) қадағалайтын ата-аналар мен мұғалімдерге қолданылады. Көбінесе, ересектерден басқа міндеттерді (мысалы, жаттықтыру) орындау талап етілетін қысқа сапарларда олардан шаперлік міндеттерді де орындау күтіледі. Бұл тәжірибе ақшаны үнемдеуге және жастар мен оларды қадағалайтын ересектер арасындағы жақсы қарым-қатынасты нығайтуға мүмкіндік береді. Мұндай тәсілдің басты кемшілігі – ересектер көбінесе балалар мен жасөспірімдерді қадағалауға қабілеттілігінен гөрі басқа себептермен жұмысқа алынады. Сондықтан мұндай ересектерге өздерінің қамқорлығындағы жастарға қатысты физикалық, эмоционалдық және/немесе сексуалдық зорлық-зомбылық жасау мүмкіндігі туындауы мүмкін. Сондықтан, қазіргі кезде жастар ұзақ уақытқа отбасыларынан алыстамақ болған жағдайларда, мысалы, заманауи кино, театр және теледидар өндірістерінде балалардың қатысуы, сондай-ақ жоғары деңгейдегі спорт немесе модельдік салаларда заң бойынша шапердің штаттық қызметкер болуы міндетті, ол олардың ата-аналарынан алыстағандағы жалпы қауіпсіздігі мен денсаулығы үшін жауапты болады. Шаперлер педиатриялық алғашқы көмек, балаларды қорғау және барлық қажетті есеп беру және жұмыс күшінің талаптары сияқты мамандандырылған бала күтімі салаларында білікті болуы тиіс.
Chaperones were expected to exercise stern authority over their charges; this, combined with the fact that young people typically had little or no say in the choice of a chaperone, could lead to resistance and resentment on the part of the young people being supervised. One particular effect of the perceived need for the chaperoning of young women was that the early development of women's sport, already impaired by a reluctance on the part of society to accept the presence of females in organized sports, was further inhibited for several decades due to the extra costs involved in hiring chaperones. The practice of one on one chaperones for social occasions has largely fallen out of use in Western society. Today, the term is most often applied to parents and teachers who supervise groups of young people (often of mixed genders) at school dances, sporting events, field trips and other such events. Often, for short trips where adults are required to perform other functions (such as coaching) these adults will be expected to perform chaperoning duties as well. This practice both saves money and has the potential to foster a better relationship between young people and the adults chaperoning them. A major drawback of such an arrangement is that the adults involved are often hired for other reasons besides their qualifications to supervise children and adolescents. There is, therefore, the potential that such adults may be presented an opportunity to engage in physical, emotional and/or sexual abuse of their charges. Therefore, in present day situations where young people plan to be away from their families for an extended period of time, such as modern day cinema, theatre and television productions where the cast includes children as well as other areas such as high level sport or modeling, there is often a legal obligation to have a staff role of a chaperone, responsible for their general safety and well being while away from their parents. Chaperones must be qualified in specialist childcare areas such as pediatric first aid, child protection, and all required reporting and workforce requirements.
Мәдениетте
Ричард Шериданның 18 ғасырдағы "Дюэнна" пьесасы екі операның либреттосы үшін пайдаланылды: оның замандасы Томас Линли кішінің сол аттас шығармасы және 20 ғасырда орыс композиторы Сергей Прокофьевтің "Монастырдағы құдалық" операсы. Брендон Томастың 1892 жылғы "Шарлидің тәтесі" атты фарс пьесасының сюжеті серікке деген қажеттілік шаруасымен айналысады. Э. М. Форстердің 1908 жылғы "Көрінісі бар бөлме" романында Шарлотта Бартлетт кейіпкері бейнеленеді, ол кіші құрбысы Люси Хоничерчтің серігі ретінде қызмет етеді. Фазиль Искандердің "Шегемдегі Ілхабар" (1984) кітабында "Харлампо мен Деспина" тарауы жеті жылдан астам уақыт бойы күйеуге шығуға дайындалып жүрген бір жұп туралы баяндайды. Деспина Харлампоға барған сайын, оның тәтесі Хризула оны сүйреп алып, дұрыс мінез-құлық туралы нұсқаулар беріп, қарым-қатынастың мерзімінен бұрын аяқталуына бақылайды. 2006 жылғы "Ұйықтап жатқан серік" музыкалық пародисы болашақ күйеуі Джанет Ван де Граффтың аты-жөні айтылмаған, алкогольге тәуелді серігіне арналған.
Richard Sheridan's 18 century play The Duenna was used for libretto of two operas: his contemporary Thomas Linley the Younger's work of the same title and in 20 century by Russian composer Sergey Prokofiev in his Betrothal in a Monastery. The plot of Brandon Thomas's 1892 farce play Charley's Aunt revolves around the need for a chaperone. E. M. Forster's 1908 novel A Room with a View features a character, Charlotte Bartlett, who functions as a chaperone for her younger cousin Lucy Honeychurch. In Fazil Iskander's book The Gospel According to Chegem (1984), the chapter "Harlampo and Despina" tells about a couple who spent over seven years engaged. Whenever Despina visited Harlampo, her aunt, Chrysoula, accompanied her, constantly giving instructions on proper behavior and watching out that the relationship isn't consummated prematurely. The 2006 musical spoof The Drowsy Chaperone centers upon an unnamed, alcoholic chaperone to the bride to be, Janet Van de Graaff.