Кіріспе
VI ғасырдағы грек саяхатшысы және саудагер Косма Индикоплеуст (; сондай-ақ Косма Монах деп те аталады) - Египеттегі Александрия қаласынан шыққан саудагер, кейіннен шөлге кетіп, усақ тіршілікпен айналысқан. Ол император Юстиниан билік еткен кезеңде Үндістанға бірнеше сапар жасаған VI ғасырдың саяхатшысы. Оның "Христиандық топография" атты еңбегінде әлемнің ең ерте және белгілі карталары кездеседі. Косма Шығыс Сирия патриархы Аба I-нің шәкірті болды және өзі Шығыс шіркеуінің жақтасы болды.
Cosmas Indicopleustes (; also known as Cosmas the Monk) was a merchant and later hermit from Alexandria in Egypt. He was a 6th century traveller who made several voyages to India during the reign of emperor Justinian. His work Christian Topography contained some of the earliest and most famous world maps. Cosmas was a pupil of the East Syriac Patriarch Aba I and was himself a follower of the Church of the East.
Саяхат
550 жыл шамасында Синай монастыріндегі уақытын зейнеткерлікпен өткізіп жүрген Косма бір кезде көп суреттермен толықталған «Христиандық топография» атты еңбекті жазды. Бұл еңбек 6-шы ғасырдың басында Қызыл теңіз және Үнді мұхитында саудагер болып жұмыс істеген кездегі жеке тәжірибесіне негізделген. Оның 6-шы ғасырдағы Үндістан және Цейлон туралы сипаттамалары тарихшылар үшін аса құнды. Косма қазіргі Эфиопияның солтүстігіндегі Аксум патшалығына, сондай-ақ Эритреяға жеке барып көрген болуы мүмкін. Ол Сокотра аймағының жағалауымен саяхаттады, бірақ Үндістан мен Цейлонға барып-бармағаны нақты белгілі емес.
Индикоплеусттар
"Indicopleustes" деген сөз "үнді саяхатшысы" дегенді білдіреді, πλέω "(мен) теңізде жүземін" деген мағынаны білдіреді. Рим империясы мен Үндістан арасында б.з.б. бірінші ғасырдан бастап сауда болғандығы классикалық әдебиеттен, әсіресе Периплус Марис Эритрейден белгілі болса да, Космастың баяндамасы саяхат жасаған азаматтардың санатындағы сирек кездесетін деректердің бірі. Ол өзінің "Топография" еңбегінде көргендерін сипаттап, суреттемелер жасаған. Олардың бір бөлігі қолжазбаларға көшірілген, ең көнесі 9 ғасырға жатады. 522 жылы ол Малабар жағалауындағы (Оңтүстік Үндістан) бірнеше сауда порларын атап көрсеткен. Ол қазіргі Кераладағы сорияндық христиандарды алғашқы рет айтқан саяхатшы. Ол былай деп жазды: "Тапробане аралында да, Үндістанның ішкі бөлігінде орналасқан, Үнді теңізі жанында, христиандардың шіркеуі бар, дін қызметкерлері мен сенушілер тобы бар, бірақ одан тыс жерлерде христиандар бар ма, жоқ па, мен білмеймін. Мале деген елде, онда бұрыш өседі, сондай-ақ шіркеу бар, ал Каллиана деген жерде епископ тағайындалған, ол Парсыдан келген. Диоскорид аралында, сол Үнді теңізінде орналасқан, тұрғындары грек тілінде сөйлейтін, бастапқыда Александр Македонскийден кейін билікке келген Птолемейлер жіберген отарлаушылардың ұрпақтары, дін қызметкерлері Персияда назарда болады және аралға жіберіледі, және көптеген христиандар бар. [ ] Шри-Ланка аралында парсы христиандарының шіркеуі де бар, олар онда қоныстанған, Парсыдан тағайындалған пресвитер, диакон және толық шіркеу рәсімдері бар. Бірақ жергілікті халық пен олардың патшалары - бұтқа табынушылар."
Христиандық топография
Оның «Христиандық топографиясының» басты ерекшелігі – мұхит пен жердің беті тегіс (яғни, адам сезімдерімен қабылданатындай, дөңгелек емес және шар тәрізді емес) және аспанның иіліс қақпағы бар қорап пішіндес екендігі туралы болған дүниетанымы. Ол Птолемейді және әлемнің беті адамның сезімталдық тәжірибесіне қайшы, шар тәрізді деп санайтындарды сықақтап қарады. Косма христиандық дінге дейінгі географтардың жер беті мен мұхит бетінің дөңгелек және шар тәрізді екенін айтуының бұрыс екенін дәлелдеуді мақсат етті, ал шындығында ол оның үлгісі – Мұсаға Құдайдың Мысырдан шығу кезінде сипаттаған ғибадатхана екенін көрсетуге тырысты. Жазықтықтың ортасында адамдар қоныстанған жер орналасқан, оның айналасында мұхит, ал одан тыс жерде Адамның жұмағы жатыр. Күн солтүстік жаққа орналасқан конус пішіндес таудың айналасында айналады: жазда – шыңының, қыста – табанының айналасында, осылайша күндіздің ұзақтығындағы айырмашылық түсіндіріледі. Косманың көзқарасы тіпті діни ортада да ешқандай ықпалға ие болған жоқ; оның замандасы христиан Иоанн Филопон, сондай-ақ сол дәуірдегі көптеген христиан философтары сияқты, «De opificio mundi» еңбегінде оны жоққа шығаруға тырысты. Косма Умберто Эконың «Баудолино» тарихи романында еске алынады. Кітапта Византиялық дін қызметкері және тыңшы, Халкидондық Зозимас, оның әлем топографиясын мифтік Престер Джонды табудың кілті ретінде атайды: Космологияны ескермегенде, Косма қызықты және сенімді жол көрсетуші болып табылады, ол қазір жоғалып кеткен әлемге терезе ашады. Ол шамамен 525 жылдары қазіргі Эритреяның Қызыл теңіз жағалауындағы Адулисте болған, сол кезде Аксум патшасы Йемендегі яһуди патшасы Ду Нувасқа шабуыл жасау үшін әскери жорыққа дайындалып жатқан, ол жақында христиандарды қуғынға түсірген еді. Аксум патшасының өтініші бойынша және осы жорыққа дайындық ретінде ол Птолемей III Эуэргеттің Азиядағы жаулап алуларын егжей-тегжейлі баяндаған басқа ескерткіштің жалғасы деп қате түсінген Monumentum Adulitanum сияқты қазір жоғалып кеткен жазуларды тіркеді. Археологтар екеуін де таба алмады. «Топографиядағы» сілтемелер Косманың ірі космографияның, жұлдыздардың қозғалысы туралы трактаттың, сондай-ақ Забур мен Әндер кітабына түсіндірмелердің авторы болғанын көрсетеді.
Cosmology aside, Cosmas proves to be an interesting and reliable guide, providing a window into a world that has since disappeared. He happened to be in Adulis on the Red Sea Coast of modern Eritrea at the time (c. AD 525) when the King of Axum was preparing a military expedition to attack the Jewish king Dhu Nuwas in Yemen, who had recently been persecuting Christians. On request of the Axumite king and in preparation for this campaign, he recorded now vanished inscriptions such as the Monumentum Adulitanum which he mistook for a continuation of another monument detailing Ptolemy III Euergetes's conquests in Asia. Neither have been located by archeologists. Allusions in the Topography suggest that Cosmas was also the author of a larger cosmography, a treatise on the motions of the stars, and commentaries on the Psalms and Canticles.