Кіріспе
Мольердің әдеп комедиясы «Мизантроп немесе әншіл жандар» (; lə mizɑ̃tʁɔp u latʁabilɛːʁ amuʁø) – Мольердің 17 ғасырдағы өлеңмен жазылған әдеп комедиясы. Алғаш рет 1666 жылдың 4 маусымында Париждегі Корольдік сарай театрында Патшаның актерлері қойды. Пьеса француз аристократиялық қоғамының екіжүзділігін сатиралайды, бірақ барлық адамдарға тән кемшіліктерді көрсеткенде терең мағынаға ие болады. Бұл пьеса сол заманғы басқа фарстардан Альсест пен Селимен сияқты динамикалық кейіпкерлерді пайдалану арқылы ерекшеленеді, ал дәстүрлі әлеуметтік сатирадағы бейнелер көбінесе жалпақ болып келеді. Сонымен қатар, бұл пьеса Мольердің басқа туындыларынан сюжеттік дамудан гөрі кейіпкерлердің жан дүниесіне және нюанстарға көбірек назар аударуымен де ерекшеленеді. Пьеса заманында коммерциялық сәттілікке жете қоймағанмен, бүгінгі күні Мольердің ең танымал туындысы болып саналады. «Тартуф» және «Дон Жуан» атты Мольердің бұрынғы екі пьесасы француз үкіметі тарапынан тыйым салынғандықтан, Мольер пьесаны қоғамдық пікірге қабылдау үшін идеяларын жұмсартуға тырысқан болуы мүмкін. Осының салдарынан, басты кейіпкер Альсест өзінің талғампаз адалдығы үшін батыр, әлде кихоттық ақымақ ретінде бейнеленгені туралы көптеген түсініксіздіктер туындады. Мольер «Мизантроп» пьесасы үшін жылдар бойы көп сынға ұшырады. Француз философы Жан Жак Руссо «М. Д’Аламберге арналған көзқарас туралы хатында» бұл Мольердің ең жақсы туындысы екенін айтса да, Альсесті әзілдің нысаны еткеніне наразылық білдірді. Ол көрермендер Альсестің жоғары идеалдарын қолдауы керек деп есептеді, оның басынан өткен қиындықтарына күлудің орнына.
The Misanthrope, or the Cantankerous Lover (; lə mizɑ̃tʁɔp u latʁabilɛːʁ amuʁø) is a 17th century comedy of manners in verse written by Molière. It was first performed on 4 June 1666 at the Théâtre du Palais Royal, Paris by the King's Players. The play satirizes the hypocrisies of French aristocratic society, but it also engages a more serious tone when pointing out the flaws that afflict all humans. The play differs from other farces of the time by employing dynamic characters like Alceste and Célimène as opposed to the flat caricatures of traditional social satire. It also differs from most of Molière's other works by focusing more on character development and nuances than on plot progression. The play, though not a commercial success in its time, survives as Molière's best known work today. Because both Tartuffe and Don Juan, two of Molière's previous plays, had already been banned by the French government, Molière may have softened his ideas to make the play more socially acceptable. As a result, there is much ambiguity about whether the main character Alceste is intended as a hero for his uncompromising honesty, or as a quixotic fool. Molière has been the target of much criticism for The Misanthrope over the years. The French philosopher Jean Jacques Rousseau claimed in his Letter to M. D'Alembert on Spectacles that it was Molière's best work, but hated that it made Alceste the butt of its humor. He believed the audience should support Alceste's high ideals rather than laugh at his misadventures.
Премьераның кейіпкерлері мен актерлік құрамы
Алсест (алғаш Мольер ойнады) Атаудың басты кейіпкері және мизантроп. Ол айналасындағылардың кемшіліктерін, тіпті өзінің де кемшіліктерін сынауға бейім. Селименді жақсы көреді, бірақ оның мінез-құлқына қарсы. Селимен (алғаш рет Арманде Бежар Мольер ойнады) Алсест, Оронте, Акаст және Клитандрдың қызығушылығын тудырған жас әйел. Ол ойнақы, флиртке құмар және кездесетін әр адамның кемшіліктерін артынан айтуды ұнатады. Селимен әлеуметтік беделге көп мән береді. Филинте (алғаш рет Ла Гранж ойнады) Алсестке шынайы қамқорлық танытатын және әлеуметтік ортада өз пікірін кейде жасырудың маңыздылығын түсінетін сыпайы адам. Ол көбінесе Альсесттің антоними ретінде қарастырылады. Акаст (алғаш рет Андре Юбер ойнады) Селименнің махаббатына лайық екенін өзіне сенетін жас, мақтанқор маркиз. Оронте (алғаш рет Мари Клау ойнады) Көңілді, сырттай сенімді көрінетін және бір кезде Селименге ғашық болған адам. Оның әлсіздігі, Альсесттің өзінің махаббат өлеңіне жасаған сынасын қабылдай алмағанда білінеді. Арсиноэ (алғаш рет Мисс де Бри ойнады) Өте қатал моральды ұстанатын, Альсесттің Селименге көрсеткен қамқорлығына қызғанатын егде жастағы әйел. Элианте (алғаш рет Маркиза Тереза де Горла ойнады) Филинтенің сүйіктісі және Селименнің туысы, бастапқыда Альсестке ғашық болған. Ол қоғамдық талаптар мен жеке өркендеу арасында дұрыс тепе-теңдік сақтайды. Клитандр (алғаш рет Ла Торильер ойнады) Селименді баурап, оның махаббатын жеңуге тырысатын тағы бір маркиз, сондай-ақ онымен бірге танымал адамдар туралы әңгімелесуді ұнатады. Баск Селименнің адал жеке күзетшісі. Дю Буа (алғаш рет Луи Бежар ойнады) Альсесттің ойыншықтап, қателіктер жасауға бейім жеке күзетшісі. Сақшы (вероятно, алғаш рет М. де Бри ойнады) Франция маршалдарының елшісі, Оронтенің өлеңіне сын айтқан Алсестен жауап беруді талап етеді.
Қысқаша мазмұны
Достары мен серіктерінің қорқынышына орай, Алчесте la politesse, яғни он жетінші ғасырдағы француздық руэльдерде (кейін 18-ғасырда салон деп аталды) қабылданған әлеуметтік конвенцияларды қабылдамайды. "Жақсылық жасауға" тырыспауы оны өте жақтырмас етеді, ал ол өзін төмен деп санайтын әлемдегі оқшаулануын өкініп, бірінші актінің басында: «Адамзат мұншалықты төмендеді, / Мен бүкіл адамзаттан қол үзгім келеді» дейді. Бірақ, оның сенімдеріне қарамастан, Алчесте кокеттікке және ойыншыл Селименге ғашық болады, оның өткірлігі мен бейберек мінезі Алчесте жек көретін сарай әдептерінің бейнесі болып табылады. Ол үнемі оны кінәлай берсе де, Селимен өзгеруден бас тартады, Алкестені адамзатты жек көруі үшін қоғамға жарамсыз деп айыптайды. Өзіне қарама-қарсы мінез танытқандықтан, Алкестеге деген құрмет жоғары болғанымен, Арсиноэ мен адал Элианте сияқты әйелдер оны сағынып жүреді. Ол олардың жоғары мінез-құлықтарын мойындаса да, оның жүрегі әлі де Селименге жатады. Оның Селименге деген терең сезімдері, негізінен, адамзатқа қатысты оның теріс пікірлеріне қарсы тұрады, себебі осындай сезімдерге ие болуы оны қатты сынағандардың қатарына қосады. Алкесте билікті Оронте жазған өлеңді сынағанда, сотқа шақырылады. Жалған мақтауларға бармай, ол айыпталып, қорланады және өзінен-өзі жер аударылуға келіседі. Арсиноэ оның махаббатын жеңіп алуға тырысып, Селименнің басқа біреуге жазған махаббат хатын көрсетеді. Ол Селименнің өзін алдап келгенін біледі. Селимен көптеген күйеулерге (оның ішінде Оронтеге) бірдей махаббат хаттарын жазып, оны басқалардан артық көретініне серт берген. Ол оған ультиматум қояды: егер ол онымен бірге жер аударылуға қашса, оны кешіріп үйленеді. Селимен өзін тым жас және әдемі санап, қоғам мен барлық күйеулерін тастап кетуге дайын емес. Филинте болса Элиантеге кездесуге келіседі. Алкесте қоғамнан жер аударылуға шешім қабылдайды, ал пьеса Филинте мен Элианте оны қайтаруға тырысып қашып кетуімен аяқталады.
Жалғасы
1992 жылы драматург Жак Рампальдің «Селимен және кардинал» атты жалғасы жарық көрді, ол александриялық өлең түрінде жазылған және Селимен мен Альсесттің оқиғасын 20 жылдан кейін жалғастырады. 1993 жылы бұл пьеса Францияның ең жоғары театр сыйлығы – Мольер сыйлығының үш номинациясын жеңіп алды. Людмила Микаэль (1992-1993) және Клод Джейд (2006) сияқты белгілі актрисалар француз сахналарында Селимен рөлін сомдады. Бұл пьеса ағылшын тіліндегі сахналарда да қойылған.
Бейімделулер
Неміс-орыс композиторы Зинаида Петровна Зиберова 1934 жылы «Мизантроп» пьесасы үшін музыкалық қойылым жасады. Пьесаның қазіргі заманғы бейімделулерін Тони Харрисон мен Лиз Лоххед жазды. Лоххедтің нұсқасы қайта жаңғырған Шотландия Парламентінің алғашқы жылдарында өрбиді және Шотландияның Лейбористік партиясының бұқаралық ақпарат құралдарымен қарым-қатынасын сатиралық тұрғыдан бейнелейді. Алғаш 1973 жылы жазылған Харрисонның нұсқасы 2010 жылы Бристольдің Ескі Вик театрында жаңартылып, қайта қойылды. 1996 жылы Мартин Кримптің Young Vic театры үшін жазған өлеңге негізделген нұсқасы, қазіргі Лондонның «медиа жұлдыздар кешені» деп аталатын құбылысын көрсетеді. Ума Турман мен Роджер Рис 1999 жылы Нью-Йорктегі Барри Эдельштейннің режиссерлігімен Classic Stage Company үшін осы нұсқада ойнады. Ал 2009 жылдың желтоқсанында Теа Шаррок Лондонның Комедия театрында оны қайта қойып, басты рөлдерде Дэмиан Льюис пен Кира Найтлиді жұмылдырды. Роберт Коэннің 2006 жылғы жұп өлеңдерге жасаған аудармасы Лос-Анджелес Таймс газетімен «өте қызықты, заманауи және әдеби тілмен толы» деп мақталып, жоғары бағаланды. Профессор Коэннің нұсқасы оның бұрынғы студенттері сахналаған қойылымдарда кеңінен қолданылды, соның ішінде 2011 жылы Кит Фаулер UC Irvine-де Коэннің университетте 50 жылдық мерейтойын атап өту үшін қойған нұсқасы да бар. Ранджит Болттың «Мизантроп» пьесасына жасаған заманауи өлеңдік нұсқасы «The Grouch» деп аталып, алғаш рет 2008 жылдың ақпан айында Батыс Йоркширдің ойын үйінде көрсетілді. Ол қазіргі Лондон қаласында өрбиді, ал кейіпкерлердің аттары Мольердің пьесасындағы аттармен байланысты: жоғарыда аталған актерлік құрам тізімінде Алан, Селия, Фил, Айлин, Орвилл, Фэй (Арсино), Лорд Арн, Крис және қызметші Бейтс есімдері кездеседі. Роджер Макгоның тағы бір бейімделуі 2013 жылдың ақпан айында Ливерпуль ойын үйінде Англияның гастрольдік театрымен премьераланды. Бұл бейімделу көбінесе өлең түрінде, бірақ Альсест прозада сөйлейді. 2014 жылдың маусым айында Энди Кларк, Розалинд Сидней және Хелен МакКей Франсис Поеттің рифмаланған жырлармен жазылған «Мизантроптың» 50 минуттық классикалық кесулеріндегі нұсқасында үштік рөлде ойнады, қойылым Глазго қаласындағы Òran Mór театрының жертөлесінде сахналанды. The Scotsman газеті «Поеттің рифмаланған мәтінінің өткір әрі зорлықсыз әзіл-қалжыңға толы екенін, ол түпнұсқаға толық құрмет көрсетіп, әлеуметтік желілердегі қарым-қатынастар мен достастықтардың жаңа әлеміне батыл үңіліп кіретінін» атап өтті. Дэвид Айвстың «Жалғандық мектебі» (2011) пьесасы New York Times газетінде «Мизантроптың еркін қайта жазылуы» деп сипатталды. Джастин Флеминг «Мизантропты» әртүрлі рифмалық схемалармен аударған және бейімдеген, Альсестті әйел, ал Селименді жас жігіт ретінде бейнелеген. Бұл қойылым 2018 жылы Сидней опера үйінің ойын үйі сахнасында Bell Shakespeare Company және Griffin Theatre Company бірлесіп қойды.
Аудио
1969 жылы Caedmon Records компаниясы Ричард Уилбур аудармасын пайдаланып, Стивен Портер режиссерлік еткен және сол жылы Нью-Йорктегі Lyceum театрында қойылған өнімді жазып, LP форматында шығарды (жоғарыда "Stage Productions" бөлімін қараңыз). Орындаушылар құрамына Альсест рөлінде Ричард Истон, Акаст рөлінде Эллис Рабб, Оронте рөлінде Кин Кертис және Селимен рөлінде Кристина Пиклс кірді. 1997 жылы L.A. Theatre Works Ричард Уилбур аудармасында Кевин Гудальдың Альсест, Холлис Резниктің Селимен және Ларри Яндоның Клинтандр рөлін ойнаған қойылымды жазды. 2012 жылы жазылған және Брайан Бедфордтың қатысуымен L.A. Theatre Works қойылымы 2014 жылы жарық көрді.