Кіріспе
Француз драматургі және актері (1622–1673) француз драматургы Жан Батист Покелен (ʒɑ̃ batist pɔklɛ̃; 15 қаңтар 1622 (крещение рәсімінен өтті) – 17 ақпан 1673), сахналық аты Мольер (/UK/'/m//ɒ//l//i//ɛər//, /'/m//oʊ//l//, /US//m//oʊ//l/'/j//ɛər//, /,/m//oʊ//l/'/ɛər/, mɔljɛʁ) ретінде танымал, француз драматургі, актері және ақыны, француз тілі мен әлемдік әдебиеттегі ұлы жазушылардың бірі саналады. Оның қазірге уақытқа дейін сақталған шығармаларына комедиялар, фарстар, трагикомедиялар, комедиялық балеттер және тағы басқалары кіреді. Оның пьесалары барлық маңызды тілдерге аударылған және бүгінде Comédie Française театрында кез келген басқа драматургтің пьесаларынан гөрі жиі қойылады. Оның ықпалы соншалық, француз тілі көбінесе «Мольер тілі» деп аталады. Әулетті отбасында дүниеге келген және Коллеж де Клермонтта (қазіргі Луи ле Гран лицейі) оқыған Мольер театр өміріне қадам басуға толықтай дайын болды. Он үш жыл саяхатшы актер болып жұмыс істеген кезде ол комедиялық өнерін жетілдірді, сонымен қатар жазуды бастады, Commedia dell'arte элементтерін француз комедиясымен үйлестірді. Аристократтардың, оның ішінде Филипп I, Орлеан герцогы – Людовик XIV-нің інісінің демеуімен Мольер Луврде король алдында қойылым қою мүмкіндігіне ие болды. Пьер Корнельдің классикалық пьесасын және өзінің «Ғашық дәрігер» атты фарсын орындаған Мольерге Луврдің жанында орналасқан Саль дю Пети Бурбон бөлмесін пайдалануға рұқсат берілді, бұл театрлық қойылымдарға арналған кең бөлме болды. Кейіннен оған Король сарайындағы театрды пайдалануға рұқсат берілді. Екі жерде де Мольер париждіктер арасында «Жалған әйелдер», «Әйелдер мектебі» және «Құдайға табынушылар мектебі» сияқты пьесаларымен сәттілікке жетті. Бұл патшалық қолдау оның труппасына патшалық зейнетақысын және «Король труппасы» атағын сыйлады. Мольер сарай ойын-сауықтарының ресми авторы болып қалды. Мольердің сатиралары сарай мен париждіктердің құрметіне қарамастан, басқа да топтардан сыни пікірлерге ұшырады. «Тартуфтың» дінсіздігі үшін Францияның католик шіркеуі діни екіжүзділік туралы осы зерттеуді айыптады, одан кейін Парламент оны тыйым салды, ал «Дон Жуан» пьесасы қайтарылып алынып, Мольер оны ешқашан қайта қоймады. Театрлық өнердегі тың еңбегі оның денсаулығына кері әсер етті, 1667 жылы ол сахнадан үзіліс жасауға мәжбүр болды. 1673 жылы өзінің соңғы пьесасы «Сыяқы мүгедек» қойылымы кезінде өкпе туберкулезінен зардап шеккен Мольер гипохондрик Арған рөлін ойнап жатып, жөтелге ұшырап, қан кетуден қайтыс болды; ол қойылымды аяқтады, бірақ қайтадан құлап, бірнеше сағаттан кейін көз жұмды. Оның анасы – бай буржуазиялық отбасының қызы. Оны алғаш көрген қызметші қыз «Мұрны!» деп айғайлады, бұл нәрестең үлкен мұрнына қатысты еді. Содан бері Мольер отбасында «Le Nez» деп аталды. Оның анасы 10 жасында қайтыс болды, ал ол әкесімен тығыз қарым-қатынаста болған жоқ. Анасы қайтыс болғаннан кейін ол әкесімен бірге Париждің бай ауданында, Сент-Оноре көшесінде орналасқан Павильон-де-Сингс үйінің үстінде тұрды. Оның білімі Париждегі бастауыш мектепте оқудан басталды, содан кейін ол беделді иезуиттердің Коллеж де Клермонына оқуға түсті, онда ол қатаң академиялық ортада оқуын аяқтады және сахнадағы өмірдің алғашқы дәмін татты. 1631 жылы оның әкесі Жан Покелен Людовик XIII сотынан «король палатасының қызметшісі және кілемдер мен төсемдерді сақтаушы» лауазымдарын сатып алды. 1641 жылы оның ұлы да осы лауазымға ие болды. Атақ үш айлық жұмысты және бастапқы шығынды 1200 ливрді талап етті; атақ жылына 300 ливр төледі және көптеген табысты келісімшарттарды ұсынды. Мольер 1642 жыл шамасында Орельде провинциялық заңгер болып оқыды, бірақ оның біліктілігі туралы дерек жоқ. Осы уақытқа дейін ол әкесінің жоспарларын орындады, бұл оған жақсы қызмет етті; ол Коллеж де Клермонтта ақсүйектермен араласты және мансаптық өмірге бейімделгендей көрінді. 1643 жылдың маусымында 21 жастағы Мольер өзінің әлеуметтік жағдайынан бас тартып, сахнадағы мансабын жалғастыруға шешім қабылдады. Әкесінен кетіп, ол бұрын кездескен актриса Мадлен Бежарға қосылып, 630 ливрден Illustre Théâtre театрын құрды. Кейінірек оларға Мадленнің інісі мен әпкесі қосылды. 1645 жылы театр труппасы банкрот болды. Мольер актерлік шеберлігі мен заңгерлік біліміне байланысты труппаның басшысы болды. Алайда труппа үлкен қарызға батты, көбінесе театрды жалға алу үшін (пальма ойыны алаңы), ол үшін олар 2000 ливр қарыз болды. Тарихшылар оның қарызын әкесі немесе труппасының бір мүшесінің сүйіктісі төлегені туралы әртүрлі пікір білдіреді; қандай болса да, ол 24 сағат түрмеде отырғаннан кейін актерлік аренаға оралды. Осы кезде ол Мольер псевдонимін қолдана бастады, бұл, мүмкін, Ле Виган қаласының жанындағы Мидидегі сол аттас шағын ауылдан шабыттанды. Ол әкесіне актер отбасында болудың ұятты екенін көрсету үшін атын өзгертіп алған болуы мүмкін (актерлер, Людовик XIV билігінде мемлекет тарапынан қараланбаса да, қасиетті жерге жерленуге рұқсат етілмеді). Түрмеден шыққаннан кейін ол Мадленмен бірге провинцияларда жаңа театр труппасымен гастрольдік сапарға шықты; бұл өмір шамамен он екі жылға созылды, осы кезеңде ол бастапқыда Шарль Дюфресне труппасында ойнады, содан кейін өзінің жетістікке жеткен және Филипп I, Орлеан герцогының демеушілігін алған труппасын құрды. Осы кезеңнен сақталған пьесалар өте аз. Ең танымалдары – «Жаңбырлы» және «Ғашық дәрігер»; осы екі пьесасымен Мольер итальяндық импровизациялық Commedia dell'arte-тің күшті ықпалынан алысырап, оның әжуалық шеберлігін көрсетті. Саяхаты барысында ол Лангедок губернаторы Арман, Конти принцімен танысты, ол оның демеушісіне айналып, труппасын оның құрметіне атады. Бұл достық Арман сифилис жұқтырғаннан кейін дінге бет бұрғанда және Мольердің «Дәулеттілер партиясы» мен «Қасиетті сакрамент компаниясы» жауына қосылғанда аяқталды. Лионда Мадлен Ду Парк, Marquise деп белгілі болған актриса труппаға қосылды. Marquise Пьер Корнельдің сүйісқандығына ие болмады, кейіннен Жан Расиннің сүйіктісі болды. Расин Мольерге «Теаген және Хариклия» трагедиясын ұсынды (ол теологиялық оқуын тастағаннан кейін жазған алғашқы туындыларының бірі), бірақ Мольер оны қоймады, бірақ Расинге өнер жолын жалғастыруға кеңес берді. Одан кейін Расин Мольерге оның трагедиясын құпия түрде Бургундияның қонақүйінің труппасына ұсынғанын білгенде Мольер оған ашуланды дегенді айтады.
the French playwright
Jean Baptiste Poquelin (ʒɑ̃ batist pɔklɛ̃; 15 January 1622 (baptised) – 17 February 1673), known by his stage name Molière (/UK/'/m//ɒ//l//i//ɛər//, /'/m//oʊ//l// /, /US//m//oʊ//l/'/j//ɛər//, /,/m//oʊ//l//i/'/ɛər/, mɔljɛʁ), was a French playwright, actor, and poet, widely regarded as one of the great writers in the French language and world literature. His extant works include comedies, farces, tragicomedies, comédie ballets, and more. His plays have been translated into every major living language and are performed at the Comédie Française more often than those of any other playwright today. His influence is such that the French language is often referred to as the "language of Molière". Born into a prosperous family and having studied at the Collège de Clermont (now Lycée Louis le Grand), Molière was well suited to begin a life in the theatre. Thirteen years as an itinerant actor helped him polish his comedic abilities while he began writing, combining Commedia dell'arte elements with the more refined French comedy. Through the patronage of aristocrats including Philippe I, Duke of Orléans—the brother of Louis XIV—Molière procured a command performance before the King at the Louvre. Performing a classic play by Pierre Corneille and a farce of his own, The Doctor in Love, Molière was granted the use of salle du Petit Bourbon near the Louvre, a spacious room appointed for theatrical performances. Later, he was granted the use of the theatre in the Palais Royal. In both locations, Molière found success among Parisians with plays such as The Affected Ladies, The School for Husbands, and The School for Wives. This royal favour brought a royal pension to his troupe and the title Troupe du Roi ("The King's Troupe"). Molière continued as the official author of court entertainments. Despite the adulation of the court and Parisians, Molière's satires attracted criticism from other circles. For Tartuffe's impiety, the Catholic Church in France denounced this study of religious hypocrisy, which was followed by a ban by the Parlement, while Dom Juan was withdrawn and never restaged by Molière. His hard work in so many theatrical capacities took its toll on his health and, by 1667, he was forced to take a break from the stage. In 1673, during a production of his final play, The Imaginary Invalid, Molière, who suffered from pulmonary tuberculosis, was seized by a coughing fit and a haemorrhage while playing the hypochondriac Argan; he finished the performance but collapsed again and died a few hours later. His mother was the daughter of a prosperous bourgeois family. Upon seeing him for the first time, a maid exclaimed, "Le nez! ", a reference to the infant's large nose. Molière was called "Le Nez" by his family from that time. He lost his mother when he was 10, and he does not seem to have been particularly close to his father. After his mother's death, he lived with his father above the Pavillon des Singes on the rue Saint Honoré, an affluent area of Paris. It is likely that his education commenced with studies at a Parisian elementary school, followed by his enrolment in the prestigious Jesuit Collège de Clermont, where he completed his studies in a strict academic environment and got a first taste of life on the stage. In 1631, his father Jean Poquelin purchased from the court of Louis XIII the posts of "" ("valet of the King's chamber and keeper of carpets and upholstery"). His son assumed the same posts in 1641. The title required only three months' work and an initial cost of 1,200 livres; the title paid 300 livres a year and provided a number of lucrative contracts. Molière also studied as a provincial lawyer some time around 1642, probably in Orléans, but it is not documented that he ever qualified. So far he had followed his father's plans, which had served him well; he had mingled with nobility at the Collège de Clermont and seemed destined for a career in office. In June 1643, when Molière was 21, he decided to abandon his social class and pursue a career on the stage. Taking leave of his father, he joined the actress Madeleine Béjart, with whom he had crossed paths before, and founded the Illustre Théâtre with 630 livres. They were later joined by Madeleine's brother and sister. The theatre troupe went bankrupt in 1645. Molière had become head of the troupe, due in part, perhaps, to his acting prowess and his legal training. However, the troupe had acquired large debts, mostly for the rent of the theatre (a court for jeu de paume), for which they owed 2000 livres. Historians differ as to whether his father or the lover of a member of his troupe paid his debts; either way, after a 24 hour stint in prison he returned to the acting circuit. It was at this time that he began to use the pseudonym Molière, possibly inspired by a small village of the same name in the Midi near Le Vigan. It was likely that he changed his name to spare his father the shame of having an actor in the family (actors, although no longer vilified by the state under Louis XIV, were still not allowed to be buried in sacred ground). After his imprisonment, he and Madeleine began a theatrical circuit of the provinces with a new theatre troupe; this life was to last about twelve years, during which he initially played in the company of Charles Dufresne, and subsequently created a company of his own, which had sufficient success and obtained the patronage of Philippe I, Duke of Orléans. Few plays survive from this period. The most noteworthy are L'Étourdi ou les Contretemps (The Bungler) and Le Docteur Amoureux (The Doctor in Love); with these two plays, Molière moved away from the heavy influence of the Italian improvisational Commedia dell'arte, and displayed his talent for mockery. In the course of his travels he met Armand, Prince of Conti, the governor of Languedoc, who became his patron, and named his company after him. This friendship later ended when Armand, having contracted syphilis from a courtesan, turned toward religion and joined Molière's enemies in the Parti des Dévots and the Compagnie de Saint Sacrement. In Lyon, Mademoiselle Du Parc, known as Marquise, joined the company. Marquise was courted, in vain, by Pierre Corneille and later became the lover of Jean Racine. Racine offered Molière his tragedy Théagène et Chariclée (one of the early works he wrote after he had abandoned his theology studies), but Molière would not perform it, though he encouraged Racine to pursue his artistic career. It is said that soon thereafter Molière became angry with Racine when he was told that he had secretly presented his tragedy to the company of the Hôtel de Bourgogne as well.
Парижге оралу
Мольер бірнеше апта бойы сыртта қалып, қоғамдық беделді адамдармен танысып, оның атағы Парижге жеткенше Парижге кезең-кезеңмен баруға мәжбүр болды. 1658 жылы Мольер Парижге келді және Луврде (кейіннен театр ретінде жалға берілді) король алдында Корнельдің "Никомед" трагедиясы мен "Сүйкімді доктор" (Le Docteur Amoureux) фарсын орындап, біршама табысқа жетті. Оған Troupe de Monsieur атағы берілді (Монсье – корольдың інісі, Орлеан герцогы Филипп I-нің құрметті атауы). Монсьедің көмегімен оның труппасына атақты итальяндық Commedia dell'arte труппасы Тиберио Фиорильомен, оның Скарамуш кейіпкерімен бірге Петит Бурбонның үлкен залындағы театрда ойнауға рұқсат берілді. (Екі труппа театр сахнасында әртүрлі түндері өнер көрсетті.) Мольердің "Жасанды қыздар" (Les Précieuses Ridicules) пьесасының премьерасы 1659 жылдың 18 қарашасында Петит Бурбон театрында өтті. "Жасанды қыздар" – Мольердің Францияда кең таралған әлеуметтік мінез-құлықтар мен әдеттерді сатиралық тұрғыдан бейнелеуге жасаған көптеген әрекеттерінің біріншісі. Сюжеттің 1656 жылғы Самуэль Шаппузоның "Әйелдер үйірмесі" (Le Cercle des Femmes) шығармасына негізделгені кеңінен қабылданған. Ол негізінен Ришелье корольдік жарлығымен француз театрының қағидаларын белгілеу үшін құрылған Француз академиясын сынайды. Академия уақыт, оқиға және поэзия стилінің біртұтастығын қадағалады. Мольер көбінесе "комедия әзіл арқылы әдет-ғұрыпты сынап жазады" (castigat ridendo mores) деген пікірмен байланысты (бұл фразаның авторы, шын мәнінде, оның замандасы Жан де Сантьюль, оны кейде классикалық латын нақыл сөзі деп жаңылыстырады).
Даңқының шыңы
Ол өзінің трагедияға деген сүйіспеншілігін, оны "Иллюстра" театрымен жалғастыруға тырысқан болса да, Мольер бір актілі және трагедиядан кейін қойылатын фарстарымен танымал болды. Бұл фарстардың кейбіреулері толық жазылмаған, ал кейбіреулері "Кановаччо" (жалпы сюжеттік сызба) бойынша импровизациямен "Commedia dell'arte" стилінде ойналған. Ол толық, бес актілі комедияларды өлеңмен жаза бастады ("L'Étourdi" (Лион, 1654) және "Le dépit amoureux" (Безье, 1656)), олар қазіргі итальяндық труппалардың клоунадаларына толы болғанымен, Мадлен Бежар мен Мольердің аристократтардың қолдауын алу және труппаны Париж театрына көшіру жоспарларының бір бөлігі ретінде сәтті болды. Кейіннен Мольер музыкалық комедиялар жазуға көңіл бөлді, онда драма әндермен және/немесе билермен үзіледі, бірақ көп жылдар бойы көптеген комедиялық дәстүрлердің негіздері сақталып келді, әсіресе итальяндықтар (мысалы, 1750 жылдары жазушылар "commedia dell'arte" деп атаған жартылай импровизациялық стиль), испандықтар және француздықтар, барлығы классикалық үлгілерге сүйене отырып (мысалы, Плавт және Теренс), әсіресе ақылды құл/қызыметшінің мотиві. "Күлкілі асылзаттар" Мольерге көпшіліктің назарын аударды және сынға алды, бірақ ол көпшілікке ұнаған жетістікке қол жеткізе алмады. Содан кейін ол Фиорильодан өзіне "Commedia dell'arte" техникасын үйретуін сұрады. Оның 1660 жылы жазған "Sganarelle, ou Le Cocu imaginaire" (Қиялға салынған күйеу) пьесасы "Commedia dell'arte"-ге де, оның ұстазына да құрмет көрсету болып көрінеді. Оның некелік қарым-қатынастар тақырыбы Мольердің адам арасындағы қарым-қатынастардың жалғандығына деген пессимистік көзқарасын көрсетеді. Бұл көзқарас оның кейінгі еңбектерінде де байқалады және көптеген кейінгі авторларға, соның ішінде (басқа салада және басқа әсерімен) Луиджи Пиранделлоға шабыт берді. Бұл екі жұптың әрқайсысы өз серіктесінің екіншісімен опасыздық жасады деп сенетін дөңгелек биді сипаттайды және Мольердің "Қырыстық сериясының" бірінші пьесасы, оған "Dom Garcie de Navarre", "L'École des maris" және "L'École des femmes" кіреді. 1660 жылы "Petit Bourbon" Луврдің шығысқа қарай кеңейтуіне жол ашу үшін бұзылды, бірақ Мольердің труппасына Корольдік сарайдың шығыс қанатындағы тасталған театрға көшуге рұқсат берілді. Біршама жөндеу жұмыстарынан кейін 1661 жылы 20 қаңтарда ол қайта ашылды. Көңіл көтеру мен өнерге қызығушылық танытқан, көп ұзамай мемлекеттік істерден шеттетілген меценаты Мольерге ұнайтын, оның иесі Мольер 1661 жылы 4 ақпанда "Dom Garcie de Navarre ou Le Prince jaloux" ("Қызғанған ханзада") комедиясын жазды. Сол жылы шыққан тағы екі комедия - "L'École des maris" ("Шаруалар мектебі") және "Les Fâcheux" ("Жылымсыздар"), "Корольдің көңіл көтеруі үшін жасалған комедия" (Comédie faite pour les divertissements du Roi) деп аталды, өйткені ол Николя Фукенің егеменнің құрметіне берген бірқатар кештер кезінде қойылды. Бұл ойын-сауық Жан Батист Колберді Фукеді мемлекеттік қаражатты ысырап еткені үшін тұтқындауға итермеледі, ол өмір бойы түрмеге кесілді. 1662 жылы 20 ақпанда Мольер Арманде Бежарға үйленді, ол оны Мадленнің әпкесі деп санайды. (Ол Модена герцогының заңсыз қызы болуы мүмкін.) Сол жылы ол "L'École des femmes" ("Әйелдер мектебі") пьесасын қойды, кейіннен ол шедевр ретінде танылды. Ол бай отбасылардың қыздарына берілетін білімнің шектеулі екендігін мазақтап, Мольердің өз некесін бейнеледі. Бұл жұмысты да, оның некесін де көп сынға алды. Бұл пьеса "L'École des femmes" деп аталатын наразылық акциясының басталуына себеп болды. Көркемдік жағынан ол екі аз танымал пьесамен жауап берді: "La Critique de "L'École des femmes"", онда ол өзінің бұрынғы пьесасының көрермендері оған қатысатынын елестетті. Бұл пьесада "Әйелдер мектебін" сынға алған адамдар мазақталады, оларды спектакльді көргеннен кейін кешкі асқа қойып көрсетеді. Бұл "Коммедия соғысы" (Guerre comique) деп аталатын соғыс болды, онда қарсы жақты Донно де Визе, Эдме Бурсо және Монфлери сияқты жазушылар алды. Алайда, Мольердің саясатына және жеке өміріне назар аударған, одан да үлкен қарсылық күшейе түсті. Француз жоғары қоғамында "бойы тазалар" (parti des Dévots) партиясы пайда болды, олар Мольердің шамадан тыс "реализміне" және кейбір ұятқа қалдыратын құрметсіздікке наразылық білдірді. Олар Мольердің өз қызына үйленгенін айыптады. Мольердің досы Контидің ханзадасы да оларға қосылды. Мольердің басқа да жаулары болды, олардың арасында Янсеншілер мен кейбір дәстүрлі авторлар болды. Алайда патша авторды қолдап, оған зейнетақы сыйлады және Мольердің бірінші ұлының крест әкесі болуға келісті. Буало да өзінің "Art poétique" еңбегінде жариялаған мәлімдемелері арқылы оны қолдады. Мольердің Жан Батист Лүллимен болған достығы оны "Le Mariage forcé" және "La Princesse d'Élide" (Корольдік сарайдағы "көңіл көтеру" үшін жазылған "Комедиялық билермен араласқан комедия") пьесаларын жазуға ықпал етті. "Tartuffe, ou L'Imposteur" (Тартюф, немесе Алаяқ) 1664 жылы Версальде қойылды және Мольердің мансабындағы ең үлкен дау тудырды. Оның үстем таптың жемқорлығын бейнелеуі наразылық тудырды және күшті қарсылыққа ұшырады. Ол Янсеншілердің ашуын да қоздырды және пьеса тыйым салынды. Мольер әрдайым монархия институтына шабуыл жасамады. Ол корольдің сүйіктісі болды және сарайдың шабуылдарынан оның қорғауын алды. Король, әлдеқанда Тартюфтің қойылуын тоқтатуды ұсынған, ал автор оның орнына "Dom Juan ou le Festin de Pierre" (Дон Жуан немесе Петрдің тойы) пьесасын тез жазды. Бұл Тирсо де Молинаның пьесасынан алынған және бүгінгі күнге дейін заманауи көрінетін прозада жазылған ерекше жұмыс болды. Ол дінге қарсы болған, бірақ содан кейін діншіл бола бастаған және осы себепті Құдаймен жазаланған атеистің оқиғасын баяндайды. Бұл жұмыс та тез тоқтатылды. Король, өзінің қорғауын тағы да көрсетіп, Мольер труппасының жаңа ресми демеушісі болды. Лүллидің музыкасымен Мольер "L'Amour médecin" ("Махаббат дәрігері немесе Медициналық махаббат") пьесасын қойды. Осы пьесаның астыртын мәтінінде "par ordre du Roi" (корольдің бұйрығымен) деп жазылған, бұл пьесаның бұрынғыларына қарағанда жылы қабылданғанын көрсетеді. 1666 жылы "Le Misanthrope" ("Жамандыққа қарсы") пьесасы қойылды. Қазіргі кезде бұл Мольердің ең жетілген шедеврі, ең жоғары моральдық мазмұны бар пьеса деп есептеледі, бірақ сол кезде ол бағаланбады. Ол Донно де Визенің "театрына ғашық болуына" себеп болды. Бірақ ол коммерциялық сәтсіздікке ұшырады, Мольерді дереу "Le médecin malgré lui" ("Дәрігерге қарсы") пьесасын жазуға мәжбүр етті, бұл ресми ғылымдарды сатиралық сипаттаған пьеса. Бұл ханзада Контидің театрды және әсіресе Мольерді сынаған моральдық трактатына қарамастан сәтті болды. Мольер өзінің бірнеше пьесаларында сол кездегі дәрігерлерді басқаларды әсер ету үшін нашар латын тілінде сөйлейтін, мақтанғанышпен келген тұлғалар ретінде бейнеледі, олардың білуі тек клизмалар мен қан тастау сияқты тиімсіз емдеулермен шектелген. "Mélicerte" және "Pastorale comique" пьесаларынан кейін ол 1667 жылы қайта қараланған "Tartuffe" пьесасын тағы да қоюға тырысты, бұл жолы оған "Panulphe ou L'Imposteur" деп ат қойды. Король Парижді сапарға аттанғаннан кейін Ламоньон мен архиепископ пьесаны тыйым салды. Король бірнеше жылдан кейін, дінге деген билігі күшейгеннен кейін "Tartuffe" пьесасына құрмет көрсетуді талап етті. Мольер, енді ауырған, аз жазды. "Le Sicilien ou L'Amour peintre" ("Сицилиялық немесе суретшінің махаббаты") пьесасы Сен-Жермен-ан-Лайдегі сарайдағы мерекелер үшін жазылды және 1668 жылы Плавттың осы аттас пьесасынан және Жан Ротрудың драманы табысты қайта құруынан шабыттанған "Amphitryon" пьесасымен жалғасты. Мольердің пьесасы Франция королі Людовик XIV-нің махаббат оқиғаларына сілтеме жасайды деген болжам бар. "George Dandin, ou Le mari confondu" (Жорж Данден, немесе адасқан күйеу)...
Комедия-балеттер
1661 жылы Мольер «Лес Фашу» балетімен бірге комедия балеттерін енгізді. Бұл балеттер Людовик XIV-нің сарай балеттері мен проскуналық сахнаның пайда болуымен дамып келе жатқан кәсіби театр өнері арасындағы би қойылымының өтпелі түрі болды. Комедия балеттері Мольер XIV Людовик құрметіне пьеса мен балетті қоюға шақырылғанда кездейсоқ пайда болды және оның бұл талаптарды қанағаттандыру үшін жеткілікті актерлік құрамы болмағанын анықтады. Сондықтан Мольер балет пен пьесаны біріктіруді шешті, осылайша оның мақсатына жетуге, ал орындаушылар демалып, костюмдерін ауыстыруға мүмкіндік берді. Мольер Жан Батист Луллимен де ынтымақтастықта жұмыс істеді. Комедия балеттері биді, музыканы және пьесаның мазмұнын тығыз байланыстырды, ал осы үрдістің стилі бұл қойылымдарды сол кездегі сарай балеттерінен ерекшелендірді; сонымен қатар, комедия балеттері бишілер мен актерлердің екеуінің де оқиғаны дамытуда маңызды рөл атқаруын қажет етті. Сарай балеттеріне ұқсас, кәсіби бишілер мен сарай қызметкерлері комедия балеттерінде бірге қатысты. Людовик XIV тіпті Мольердің «Le Mariage forcé» (1664) пьесасында мысырлықтың рөлін ойнады, сондай-ақ «Les Amants magnifiques» (1670) пьесасының соңғы қойылымында Нептун мен Аполлон рөлінде пайда болды. Ол өзі жазған соңғы пьесасында, Марк Антуан Шарпентьердің музыкасына қойылған әсем балеттермен, ирониялық түрде «Le Malade imaginaire» (Құяң науқас) деп аталатын қойылымда сахнада құлап, жөтел мен қан кетуге шалдықты. Мольер өзінің қойылымын аяқтауға талап етті. Кейін тағы да қан кетуден құлап, үйге апарылды, онда бірнеше сағаттан кейін қайтыс болды, себебі екі дін қызметкері оны қабылдаудан бас тартты, ал үшіншісі кешігіп келді. Актерлерге жасыл түс бақытсыздық әкеледі деген сенім оның қайтыс болған кезде киген киімінің түсінен туындаған деседі. Сол кездегі француз заңына сәйкес актерлерді қабірстанның қасиетті жеріне жерлеуге рұқсат болмады. Алайда Мольердің жесірі Арманде патшадан күйеуіне түнде қадірлі жерлеу рәсімі жасауға рұқсат беруді өтінді. Патша келісті және Мольердің денесі крещениеден өтпеген нәрестелерге арналған қабір бөлігіне жерленді. 1792 жылы оның қалдықтары француз ескерткіштерінің мұражайына әкелінді, ал 1817 жылы Лафонтеннің қабіріне жақын Париждегі Пэр-Лашез зиратына көшірілді.
Француз мәдениетіндегі әсері
Мольер қазіргі француз комедиясының негізін қалаушы деп саналады. Мольердің пьесаларында енгізілген көптеген сөздер немесе сөз тіркестері қазіргі француз тілінде әлі де қолданылады: Тартуф – екіжүзді, әсіресе сырттай әдептілік танытып, діни ізгілікке құмар екіжүзді. «Аяу» романындағы басты кейіпкердің есімімен аталған Арпагон – аса қысымшыл, ашкөз және ұқыпсыз адам. «Дом Жуаннан» алынған Командирдің мүсіні (statue du Commandeur) өзгермейтін қаталдық символы ретінде қолданылады (raide comme la statue du Commandeur). «Скапеннің алаяқтықтарында» II актінің 7-ші көрінісінде Геронттан ұлы үшін құныр сұралады, ол галереяда тұтқынға алынған деп айтылады. Ол қайталайды: «Не үшін ол сол галереяға баруға тырысты?» (Que diable allait-il faire dans cette galère?). «Сол галереяға бару» деген тіркес адамның қажетсіз қиындықтарға ұрынғанын білдіреді, ал «галерея» («galère») қиын және хаостық жағдайды көрсетеді. «Тартуфте» 3-ші актінің 2-ші көрінісінде Тартуф Дориннен көкірегін жабу үшін орамал алуын талап етеді, «Мен көруге тиіс емес осы көкіректі жап» (Couvrez ce sein que je ne saurais voir) дейді. Бұл тіркес (көбінесе «жасыр» мағынасындағы cachez сөзімен, couvrez орнына, және sein сөзінің орнына басқа нәрсемен) жиі басқа біреудің өзінің екіжүзділігінен, жалғандығынан, жамандауынан және т.б. жасыруға немесе елемеуге шақырып жатқанын білдіреді. «Мәжбүр дәрігерде» дәрігердің кейпін киюге мәжбүр болған Сганарель, үйленуді кейінге қалдыру үшін тыныш сырқатаны білдіретін жас қызды қарап тексеріп, оның әкесіне «диагноз» қояды, ол жаңылмалы, латын тіліндегі сөздер мен қайталама түсіндірмелерден тұрады, соңында «Сондықтан қызыңыз тыныш» (Et voilà pourquoi votre fille est muette) деген сенімді сөзбен аяқталады. Бұл тіркес қанағаттандырмайтын түсіндірмені күлдіру үшін қолданылады. «Жұмыскер азаматта» Мсье Журден жақсы мінез-құлық пен мәдениетті үйрену үшін оқытушы шақырады және поэзия емес әрбір сөз проза екенін білгенде, ол 40 жыл бойы прозада сөйлеп, оны білмегеніне қуанады (Par ma foi, il y a plus de quarante ans que je dis de la prose, sans que j’en susse rien). «Мен білмейінше прозада сөйледім» деген қазіргі тіркес, өзі ойлағаннан да білікті немесе жақсы бейімделгенін түсінген адам қолданады. «Жорж Данден» комедиялық балетінде (1668) I актінің 7-ші көрінісінде басты кейіпкер бай әйелі оған опасыздық жасағанда өзіне айту үшін «Tu l'as voulu, George Dandin» («Сен оны қаладың, Жорж Данден») деген тіркес қолданады. Қазір бұл тіркес біреуді ирониямен айыптау үшін қолданылады, мысалы, «Сен өзің кінәлісің».
A tartuffe is a hypocrite, especially a hypocrite displaying affected morality or religious piety. A harpagon, named after the main character of The Miser, is an obsessively greedy and cheap man. The statue of the Commander (statue du Commandeur) from Dom Juan is used as a model of implacable rigidity (raide comme la statue du Commandeur). In Les Fourberies de Scapin, Act II, scene 7, Géronte is asked for ransom money for his son, allegedly held in a galley. He repeats, "What the deuce did he want to go into that galley for?" (Que diable allait il faire dans cette galère?) The phrase "to go into that galley" is used to describe unnecessary difficulties a person has sought, and galère ("galley") means a difficult and chaotic situation. In Tartuffe, act 3, scene 2, Tartuffe insists that Dorine take a handkerchief to cover up her bosom, saying, "Cover that bosom which I ought not to see" (Couvrez ce sein que je ne saurais voir). This phrase (often with cachez, "hide," instead of couvrez, and often with some other item replacing sein) is frequently used to imply that someone else is calling for something to be hidden or ignored out of their own hypocrisy, disingenuousness, censoriousness, etc. In Le médecin malgré lui, forced to impersonate a doctor, the chancer Sganarelle examines a young woman who is faking muteness in order to delay an arranged marriage. He then delivers to her father a "diagnosis" which consists of strings of gibberish, dog latin and recursive explanations which conclude with an authoritative "and so that is why your daughter is mute" (Et voilà pourquoi votre fille est muette). The phrase is used wholesale to mock an unsatisfactory explanation. Monsieur Jourdain in Le Bourgeois gentilhomme arranges to be tutored in good manners and culture, and is delighted to learn that, because every statement that is not poetry is prose, he therefore has been speaking prose for 40 years without knowing it (Par ma foi, il y a plus de quarante ans que je dis de la prose, sans que j’en susse rien). The more modern phrase "je parle de la prose sans le savoir" is used by a person who realizes that he was more skilled or better aligned than he thought. In the Comédie ballet "George Dandin" (1668), Act I, scene 7, the main character uses the phrase Tu l'as voulu, George Dandin ("You wanted it, George Dandin") to address himself when his rich wife cheats on him. Now the phrase is used to reproach someone ironically, something like "You did it yourself".
Мольердің портреттері
Мольер Александр Дюманың "Брагелон виконты" романында шағын рөлде ойнайды, онда ол "Буржуа gentilhomme" романының басты кейіпкері үшін мушкетер Портостан шабыттанған болып көрінеді. Ресейлік жазушы Михаил Булгаков Мольерге арнап "Мырза де Мольердің өмірі" атты жартылай фантастикалық өмірбаян жазды. Ол 1932–1933 жылдары жазылып, алғаш рет 1962 жылы жарық көрген. Ариан Мнушкиннің режиссерлік еткен және Филипп Кобердің ойнаған 1978 жылғы француз фильмі "Мольер" оның толық өмірбаянын көрсетеді. Бұл фильм 1978 жылы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесіне үміткер болды. Ол басқа жазушылармен бірге "Блассимистердің тойы" (1989) фильмінде бейнеленген. 2000 жылғы "Le Roi Danse" ("Патша билейді") фильмінде Мольердің рөлін Чеки Карио ойнайды, онда Мольердің Жан-Батист Лүллимен ынтымақтастығы, сондай-ақ оның ауруы мен сахнадағы өлімі көрсетілген. 2007 жылғы француз фильмі "Мольер" Ромен Дюрис, Фабрис Лучини және Людивин Сагнье жұлдыздығымен Мольердің өміріне еркін негізделген. Дэвид Хирсонның Мольер стилінде жазылған "La Bête" ("Адам") пьесасындағы Эломир кейіпкері оның анаграммалық пародиязы болып табылады. Бруно Берберес режиссерлік еткен және 2023 жылдың 11 қарашасынан 2024 жылдың 18 ақпанына дейін Париждің "Dôme" театрында қойылған 2023 жылғы "Мольер, l'Opéra Urbain" ("Мольер, қалалық опера") мюзиклі Мольердің өмірін тарихи костюмдерді қазіргі заманғы көркем стильдермен, сондай-ақ сахналық және музыкалық жанрлармен үйлестіре отырып қайта баяндайды.